Ushbu DVDni ommaviy nusxalash qat'iyan rag'batlantiriladi; nashriyotchilarning bayon qilgan maqsadi imkon
qadar keng tarqalishdir. Hurmat bilan, Neue Impulse e.V.
Quyidagi film pulimizning haqiqiy rivojlanishini va pul-kredit tizimidagi kamchiliklarni ko'rsatadi.
Haqiqiy voqealar va shaxslar bilan har qanday o'xshashlik tasodifiy ham, bexosdan ham emas.
Neue Impulse e.V. taqdim etadi
secret.tv, Kopp Verlag va CreVid.de'ning mehribon yordami bilan
Maykl Kent ishlab chiqarishi
Zargar Fabian haqidagi hikoya
Nega hamma joyda pul yetishmayapti?
Menga dunyoni va 5%ni bering yoki
Larri Hannigan matni asosida
Ralf Aleks Fichtner chizmalari
Rojestyor Kai Taschner
Rejissyorlik va animatsiya: Christoph Lehmann
Fabian ertasi kuni katta olomon oldida aytadigan nutqini mashq qilarkan, hayajonlandi.
U har doim hokimiyat va obro' uchun intilgan.
Endi uning orzusi tez orada ro'yobga chiqadi.
Fabian oltin va kumush bilan ishlaydigan hunarmand edi, zargarlik buyumlari va bezaklar yasardi, lekin
u endi ishlab tirikchilik qilishni yoqtirmay qoldi.
U g'ayrioddiy narsalarning hayajonini, sinovni izladi.
Va endi uning ulkan rejasi amalga oshishga yaqin edi.
Avlodlar davomida tovarlarning bevosita almashinuvi savdoning eng keng tarqalgan shakli bo'lgan.
Oilani boqishi kerak bo'lganlar bu vazifani to'liq o'z dehqonchilik va chorvachilik orqali bajarar
edilar yoki ma'lum bir kasbga ixtisoslashar edilar.
O'z ishlab chiqarishimizdan ortiqcha mahsulotni boshqalarning ortiqcha mahsuloti bilan almashtirdik.
Bozor maydoni ijtimoiy hayotning jonli markazi edi.
Garchi chang-to'zon va shovqin bo'lsa-da, rang-barang gavjumlik odatda ommalashgan edi, chunki har doim
ko'p yangi va qiziqarli narsalarni eshitish mumkin edi.
Biroq yaqinda tortishuvlar va nizolar ko'payayotgandek ko'rindi.
Nega bunga so'zlarni behuda sarflash kerak?
Yaxshiroq tizimni o'rnatish vaqti keldi.
Odatda odamlar yaxshi kayfiyatda bo'lib, mehnatlarining mevasi bilan zavqlanganlar.
Hukumat shakli nihoyatda sodda edi.
Har bir mahalliy boshqaruv birligida fuqarolar kengashi saylandi, uning vazifasi shaxsning
erkinliklari va huquqlarini ta'minlash va kafolatlash edi.
Hech kimni, yakka shaxs yoki guruh tashviqi ostida bo'lsin, irodasiga zid hech narsani qilishga majburlab bo'lmaydi.
Bu hukumatning yagona maqsadi edi va har bir saylangan mer o'z jamoasi tomonidan ixtiyoriy ravishda qo'llab-quvvatlandi.
Biroq, bozor kuni bir qator muammolarni keltirib chiqardi, ularni osonlikcha yengib bo'lmadi.
Pichoqning qiymati qancha edi?
Uni bir yoki ikki savat makkajo'xori bilan to'lash kerakmi?
Bir sigir qo'l aravadan qimmatroq edimi?
Me'yor qayerda edi?
Hech kim undan yaxshiroq tizimni o'ylab topa olmas edi.
Fabian xalqga e'lon qilgan edi: "Men barter qilishdagi muammolarimizga yechim topdim."
Barcha fuqarolar katta yig'ilishga taklif qilindi.
Shahar maydonida ulkan olomon to'plandi.
Fabian o'zining yangi tizimini, uni pul deb ataganini tushuntirdi.
Masala juda umidbaxsh eshitilgach, odamlar qiziqib, o'zgarishni qanday amalga oshirishini so'rashdi.
Men odatda zargarlik buyumlarini yasashda ishlatadigan oltin juda qimmatbaho metall, dedi u.
U zanglamaydi, rangi o'zgarmaydi va saqlash muddati cheksiz.
Shunday qilib, men oltindan bir nechta tanga yasayman va har bir tangani taler deb atayman.
U tinglovchilarga talerning qiymati tez orada barqarorlashishini va pulni almashinuv vositasi sifatida ishlatish tovarlarni
bevosita almashishdan ancha amaliy ekanligini tushuntirdi.
Fuqarolar Assambleyasining bir a'zosi ba'zi odamlar oltinni o'zlari osonlik bilan qazib olib,
undan tangalar yasashi mumkinligini qayd etdi.
Fabian allaqachon javobni tayyorlab qo'ygan edi.
Bu adolatsiz bo'lardi.
Albatta, faqat hukumat tomonidan tasdiqlangan tangalar qonuniy to'lov vositasi sifatida qabul qilinadi.
Xavfsizlik maqsadida muhr bosilgan.
Tomoshabinlar buni juda ishonarli deb topdilar va hammaga dastlab bir xil miqdordagi tangalar berilishi taklif qilindi.
Ammo shamchiroqchi gapga aralashib, u ko'pchilik talerlarga haqli ekanini aytdi, chunki hamma uning shamlaridan foydalanardi.
Yo'q, dedi dehqonlardan biri, chunki ovqatsiz hamma och qolardi.
Talerlarning aksariyati albatta dehqonlarga berilishi kerak.
Bu dastlab umumiy janjalga olib keldi.
Fabian odamlarga biroz vaqt o'zaro bahslashishga ruxsat berdi va nihoyat ularga hayratlanarli bir yechimni oshkor qildi.
Siz rozilik bildira olmagansiz, shuning uchun avval menga kerak bo'lgan barcha talerlarni olishingizni taklif qilaman.
Nazariy jihatdan yuqori chegarasi yo'q, lekin albatta menga bu miqdorni qaytarib bera olishingiz kerak.
Mendan qancha ko'p taler olsangiz, yil oxirida shuncha ko'pini qaytarishingizga to'g'ri keladi.
Yaxshi, dedi fuqarolar, va siz uchun undan nima foyda?
Fabian tushuntirishicha, men sizga xizmat – ya'ni pul ta'minoti – ko'rsatganim uchun haq olishga haqliman.
Keling, men sizga har 100 taler qarz bersam, keyingi har yili 100 talerga qo'shimcha 5 taler olaman, deb aytaylik.
Bu qo'shimcha 5 taler ijaram haqi bo'lib, biz bu ijaram haqini foiz deb ataymiz.
Boshqa yo'l yo'qdek ko'rindi va 5% kamtalab talabdek tuyuldi.
Keyingi juma kelsang, boshlaymiz.
Fabian vaqtni behuda o'tkazmay, keyingi bir necha kun va tunni tangalar yasashga sarfladi.
Bir hafta o'tgach, odamlar uning do'koni oldida navbatga turishdi.
Fuqarolar kengashi tangalarni tekshirib, ma'qullagach, birinchi fuqarolar o'zlarining birinchi talerlarini zarb etdilar.
Ba'zilari dastlab noma'lum tizimni sinab ko'rish uchun faqat bir necha taler xohlagan edilar.
Juda tez orada yangi almashinuv vositasi juda mashhur bo'lib qoldi, shuning uchun barcha tovarlarning
qiymati oltin tangalar yoki talerlar bo'yicha baholandi.
Ushbu qiymat tayinlash mahsulot narxi bo'lib, narx asosan uning ishlab chiqarilishida sarflangan mehnat miqdoriga asoslangan edi.
Agar ko'p ish talab qilinsa, unda yuqori narx olinardi.
Biroq, deyarli hech qanday mehnat talab qilmay ishlab chiqariladigan narsalar arzon edi.
Mamlakatdagi shaharlardan birida Alban ismli bir kishi yashagan.
U yagona soat ustasi edi.
Uning mijozlari uning soatlari uchun yuqori narx to'lashga tayyor edilar.
Ammo keyin yana bir odam paydo bo'ldi, u ham soatlar yasardi va savdoni oshirish maqsadida ularni arzonroq narxda taklif qildi.
Alban barcha mijozlarini arzonroq raqobatchilarga yo'qotmaslik uchun narxlarini pasaytirishga majbur bo'ldi.
Tez orada narxlar mijozlar uchun qulay darajada barqarorlashdi, chunki har ikkala soat ustasi ham eng
maqbul narxda eng yuqori sifatni taqdim etishga intildi.
Bu chinakam va halol erkin raqobat edi.
Xuddi shu tamoyil tez orada barcha sohalarga tarqaldi.
Qurilish sanoati, transport sohasi, qishloq xo'jaligi, hattoki buxgalterlar va boshqa barcha kasblar.
Mijozlar erkin tanlovga ega bo'lib, o'z ixtiyoriga ko'ra eng yaxshi taklifni tanladilar.
Boshqalarning biznesga kirishini oldini olish uchun imtiyozlar yoki bojxona to'lovlari kabi sun'iy himoya choralari bo'lmagan.
Hayot darajasi oshdi va oxir-oqibat hamma pul joriy etilishidan oldin hayot qanday mumkin bo'lganini hayron bo'lib o'yladi.
Yil oxirida Fabian unga qarzdor bo'lgan barcha odamlarni izlab topdi.
Ba'zilarda endi ular qarz olganidan ko'proq pul bor edi, lekin bu, faqat ma'lum miqdordagi tangalar aylanaga chiqarilgani
bois, boshqalarda esa kamroq pul qolganini anglatardi.
Shunday qilib, foyda ko'rganlar 100 talerni va 5 taler foizini qaytarib berishdi, lekin ko'pincha biznesni
davom ettirish uchun yana pul qarz olishga to'g'ri keldi.
Boshqalar uchun birinchi marta ularning qarzda ekanligi aniq bo'ldi.
Ularga yana pul qarz berishdan oldin Fabian o'z da'volarini kafolatlash uchun bu odamlarning mulkiga ipoteka qo'ydi.
Endi qarzdorlar nafaqat qarzga botgan, balki uylarini ham garovga qo'ygan edilar, shuning uchun ular topish nihoyatda qiyin
bo'lgan yetishmayotgan 5 talerni tezda topishga otlandilar.
Hech kim jamiyat butunlay bu qarz tuzoqidan qochib qutula olmasligini anglamadi, chunki hatto dastlab ishlab chiqarilib
muomalaga chiqarilgan barcha talerlar to'lab berilganida ham, har yuz taler uchun yillik foiz sifatida 5 taler yetishmas edi.
Fabianing o'zi bundan mustasno, hech kim foizni hech qachon to'lab bo'lmasligini tushunmadi, chunki bu
qo'shimcha tangalar hech qachon zarb qilinmagan edi.
Ba'zi odamlarning tez orada to'lov qobiliyatini yo'qotishi mutlaqo muqarrar edi.
Fabian ustaxonasi orqa tomonida mijozlar ba'zi tangalarini xavfsiz saqlash uchun qo'yishni yoqtirgan seyf bor edi.
U buning uchun ozgina haq olardi, bu haq miqdori saqlangan pul miqdori va muddatiga qarab belgilanardi.
Egasi omonatlariga kvitansiyalarni oldi.
Katta xaridlar qilganda ko'p oltin tangalarni olib yurish noqulay bo'lgani uchun, tangalarning o'rniga xarid qilingan
tovarlar qiymatiga mos keladigan Fabianning bitta yoki bir nechta kvitansiyalari bilan to'lash asta-sekin odatga aylandi.
Dukon egalari kvitansiyalarni ishonchli to'lov vositasi deb qabul qilishdi, chunki ularni istalgan vaqtda Fabian huzuriga
olib borib, evaziga oltin tangalar olishlari mumkin edi.
Oltin o'zi harakatga keltirilmasdan, kvitansiyalar qo'ldan-qo'lga o'tkazildi.
Fabianning kvitansiyalari oltin tangalar kabi ishonchli bo'lgan.
Fabian tez orada deyarli hech kim haqiqatan ham oltin tangalarni qaytarib olish uchun kelmasligini anglab yetdi.
Shunda u o'z-o'ziga dedi: "Endi men qo'limda shuncha oltin bor, ammo hunarmand sifatida
nonimni hanuz peshonam teri bilan topaman."
Bu ahmoqlik.
Axir, bu yerda yotib, deyarli hech kim da'vo qilmaydigan oltindan foydalanishga ruxsat
berilsa, o'nlab odamlar menga foiz to'lashardi.
U o'ziga dedi: to'g'ri, oltin meniki emas, lekin u mening nazoratimda va shu eng muhimi.
Nega men tangalar zarb qilishni davom ettirishim kerak, agar omborimdagi ba'zi tangalardan foydalana olsam?
Shunda u allaqachon unga omonat qilib qo'yilgan oltin tangalarni qarzga berishni boshladi.
Dastlab faqat ozgina va juda ehtiyotkorona, lekin asta-sekin tobora jasurona.
Bir kuni Fabian katta kredit arizasi oldi.
U mijozga shunday taklif qildi: nega barcha bu tangalarni sizga jo'natish o'rniga
ularni sizning nomingizga hisob ochib qo'ymaymiz?
Men sizga shunchaki tegishli miqdordagi kvitansiyalarni beraman.
Qarz oluvchi rozilik bildirdi va kvitansiyalar to'plami bilan ketdi.
U katta miqdordagi kredit olgan edi, ammo oltin omborda qoldi.
Mijoz ketgach, Fabian yuzida keng tabassum paydo bo'ldi, chunki u tortni yeb ham, uni saqlab qoldi.
U oltinni qarzga berib, uni o'zida saqlab qolishi mumkin edi.
Do'stlar, tanishlar va begonalardan tortib dushmanlargacha barchasi o'z ishlarini rivojlantirish uchun pulga muhtoj
edi, va agar ular garov taqdim eta olsalar, qarzga beriladigan pul miqdoriga hech qanday cheklov qo'yilmagan edi.
Fabian o'zi egasi bo'lmagan seyfida saqlangan pul miqdoridan bir necha baravar ko'proq pulni
oddiygina kvitansiya berish orqali qarzga bera oldi.
Va haqiqiy egalar oltinlarini qaytarishni talab qilmaguncha va aholining ishonchi saqlanganicha hamma narsa yaxshi edi.
U katta kitobda har bir mijozning debet va kreditlarini aniq qayd etib bordi.
Pul qarz berish nihoyatda foydali biznes ekanligi ma'lum bo'ldi.
Fabianning ijtimoiy mavqei deyarli boyligi kabi tez ko'tarildi.
U endi hurmatga sazovor bo'lgan muhim odam edi.
Moliyaviy masalalarda uning so'zi deyarli vahiy deb hisoblanardi.
Boshqa shaharlardan kelgan zargarlar uning ish yuritish usullariga qiziqish bildirishdi va bir
kuni ular barchasi birga uni ko'rishga bordilar.
U ularni o'z usullariga tanishtirdi, ammo maxfiylik zarur shart ekanligini ta'kidladi.
Agar fitna fosh etilganida, butun tizim kartochkalar uyasi kabi qulab tushishi mumkin edi.
Shuning uchun maxfiy jamiyat tuzishga qaror qilindi.
Har bir zargar o'z shahriga qaytib, Fabianning ko'rsatmalariga muvofiq o'z pul qarz berish biznesini tashkil etishni boshladi.
Fabianning kvitansiyalari endi uning oltin tangalari kabi qabul qilinar edi va ular ko'pincha tangalar kabi seyfga qo'yilardi.
Agar bir savdogar boshqa savdogarga tovar yetkazib berish uchun aniq to'lov yuborishni istasa, u Fabiyanga
hisobidan boshqa savdogarning hisobiga pul o'tkazish bo'yicha qisqa ko'rsatma yozardi.
Fabian bir necha daqiqada hisoblarga zarur o'zgartirishlarni kiritishga muvaffaq bo'ldi.
Ushbu yangi tizim ham juda mashhur bo'ldi.
Bunday naqd pulsiz to'lov uchun yozma ko'rsatmalar cheklar deb atalgan.
Yana bir maxfiy yig'ilishda Fabian o'z zargarlariga yangi reja haqida ma'lum qildi.
Keyingi kuni ular mamlakatning turli hududlarini boshqargan barcha gubernatorlarni yig'ilishga chaqirdilar.
Fabian matbuot kotibi sifatida harakat qildi. "Biz beradigan kvitalar odatda yaxshi qabul qilinadi,
lekin ba'zan ular soxtakorlar tomonidan nusxalanadi."
Biz bunga yakun yasashimiz kerak.
Gubernatorlar hayrat bilan nima qilishlari mumkinligini so'rashdi.
Fabian, albatta, javobni tayyor edi. "Men hukumatga yangi, murakkab naqshli kvitansiyalarni maxsus qog'ozga bosish vazifasini
yuklashni taklif qilaman; biz ularni banknotalar deb ataymiz."
Biz zargarlar bosib chiqarish xarajatlarini qoplashdan mamnunmiz, chunki bu kvitansiyalarni chiqarishda
bizga katta miqdorda vaqtni tejashga yordam beradi.
Gubernatorlarning boshqa hech qanday e'tirozlari bo'lmadi, chunki aholini firibgarlaridan himoya qilish
albatta zarur edi va banknot bosish mantiqiy yechim edi.
"Va yana bir narsa bor," dedi Fabian, "ba'zi odamlar oltin izlashga tushishgan va o'z oltin tangalarini chiqaryapti."
Men barcha oltin nuggetlari tegishli kompensatsiya evaziga tangalar va banknotalar shaklida topshirilishini
majburiy qiluvchi qonun qabul qilishni taklif qilaman.
Bu taklif ham qabul qilindi va hukumat yangi banknotalarning katta miqdorini bosib chiqardi.
Har bir banknotada ma'lum bir so'z bor edi.
Bir taler, besh taler, o'n taler va hokazo.
Zargarlar minimal bosib chiqarish xarajatlarini qopladilar.
Eslatmalarni o'zingiz bilan olib yurish ancha qulay bo'lgani uchun aholini ishontirish oson edi.
Ularning mashhurligiga qaramay, yangi banknotalar va tangalar barcha tranzaksiyalarning atigi taxminan o'n foizida ishlatilgan.
Statistika shuni ko'rsatdiki, barcha to'lov tranzaksiyalarining 90 foizi cheklar va bank o'tkazmalari orqali amalga oshirilgan.
Fabian so'ng rejasining keyingi bosqichini ishga tushirdi.
Hozirgacha mijozlar aslida pullarini xavfsiz saqlash uchun unga ozgina haq to'lab kelishgan.
Biroq, xazinaga ko'proq pul jalb qilish uchun Fabian jamg'aruvchilarga omonatlariga uch foizlik foiz taklif qildi.
Ko'pchilik odamlar uning faqat ikki foiz foyda olishiga ishonishardi, chunki u odamlarning pulini besh
foiz foiz bilan qarzga berishi bilan tanilgan edi.
Aytish kerakki, hech kim Fabianing usullarini umuman savol ostiga olishga tayyor emas edi, chunki uch foiz foiz olish ombor
uchun qo'shimcha to'lov qilishga qaraganda ancha foydaliroq edi.
Ko'p miqdordagi jamg'aruvchilar tufayli Fabian boshqargan aktivlar tez sur'at bilan o'sdi.
Va yana u omborda aslida mavjud bo'lgan banknotalar va tangalardan ancha yuqori miqdordagi summalarni qarzga berdi.
Xazinadagi har 100 tanga naqd pul evaziga u qarz oluvchilarga 200, 300 yoki 400 tanga, ba'zi
hollarda esa hatto 900 tangagacha qarz bergan.
U shunchaki nisbat hech qachon to'qqizga birdan oshmasligiga ishonch hosil qilishi kerak edi, chunki o'rtacha hisobda
har o'n mijozdan biri kreditini naqd pulda olishni xohlardi.
Shunga qaramay, Fabian oddiy cheklar shaklida bergan 900 taler kitob puliga 45 taler to'liq foiz undirishga muvaffaq bo'ldi.
Bu 900 talerga besh foiz demakdir.
Va Fabian 45 talerni foiz sifatida ushlab qoldi.
Boshqa zargarlar ham xuddi shunday qilishdi.
Ular barchasi pulni havo bo'shlig'idan yaratdilar.
Faqat ruchka bilan, ustiga ustak qilib foiz ham talab qilindi.
Albatta, ular pulni o'zlari zarb qilmagan, balki hukumatdan banknotalar bosdirish yoki tangalar zarb qilishni
buyurgan, keyin esa zargarlar ularni odamlarga tarqatgan.
Fabian faqat bosish xarajatlarini to'ladi.
Shunga qaramay, ular qarz berayotganda havodan pul yaratib, keyin unga foiz undirishdi.
Ko'pchilik odamlar hukumat pul ta'minoti uchun mas'ul ekanligiga ishonishardi.
Ular shuningdek Fabian faqat boshqalar unga jamg'arma sifatida qo'ygan pul miqdorlarini qarzga berishini o'ylashardi.
Garchi pul boshqa joyga qarzga berilganda hech kimning jamg'armasi hech qachon kamaymaganligi g'alati.
Agar hamma o'z hisobidagi mablag'larni birdaniga yechib olishga urinsa, firibgarlik oshkor bo'lardi.
Bir kuni o'ylab topuvchi tadbirkor Fabianni ko'rishga keldi.
Foiz to'lovi noto'g'ri, dedi u.
Har safar ular 100 taler qarz bersa, evaziga 105 taler talab qilishadi.
Qo'shimcha 5 taler hech qachon to'lanmaydi, chunki ular mavjud emas.
Dehqonlar oziq-ovqat ishlab chiqaradi, sanoat tovarlar ishlab chiqaradi va hokazo, lekin pulni faqat ular ishlab chiqaradi.
Butun mamlakat bo'ylab faqat ikki nafar tadbirkor boshqalar barchasi uchun ish beruvchi bo'lgan deb faraz qilaylik.
Ushbu ikkisi ham 100 talerni qarz oladi.
Biz ish haqi va xarajatlar uchun 90 taler to'laymiz va 10 taler foyda hisoblaymiz, bu esa o'z cho'ntagimizga ketadi.
Umumiy xarid quvvati shunda 90 talerga 10 talerni 2 ga ko'paytirish, ya'ni 200 taler bo'ladi.
Ammo ularni to'lash uchun barcha mahsulotlarimizni 210 talerga sotishimizga to'g'ri kelardi.
Agar bizdan biri o'zining butun zaxirasini 105 talerga sotishga muvaffaq bo'lsa, ikkinchisi maksimal 95 taler topishi mumkin.
Bundan tashqari, u ba'zi tovarlarini sotolmaydi, chunki ularni sotib olishga pul qolmadi.
U hali ham ularga 10 taler qarzdor bo'lib qoladi va uni faqat yana pul qarz olish orqali qaytara oladi.
Shuning uchun tizim imkonsiz.
Erkak gapirishda davom etdi.
Ko'rinishidan, ular aylanaga 105 taler chiqarishlari kerak edi, ya'ni 100 tasi menga va 5 tasi o'zlari sarflash uchun.
Shunda 105 taler aylanada bo'lardi va qarzlar to'lanishi mumkin bo'lardi.
Fabian jim tinglab, nihoyat javob berdi.
Iqtisodiyot juda murakkab soha, azizim.
Bu masala ko'p yillik o'rganishni talab qiladi.
Men yuqorida tilga olingan masalalarga munosib e'tibor beraman, siz esa o'zingiznikilariga g'amxo'rlik qiling.
Siz samaraliroq ishlashingiz, ishlab chiqarishni oshirishingiz, xarajatlarni
kamaytirishingiz va yaxshiroq tadbirkor bo'lishingiz kerak.
Men har doim sizga yordam berishdan xursandman.
Mehmon norozi holda yo'lga tushdi.
Bu yerda nimadir noto'g'ri edi.
Fabian usullari bilan asosan nimadir noto'g'ri edi.
Va u savollardan mahorat bilan qochdi.
Ammo Fabian keng miqyosda mutaxassis deb qaralardi va qarshi chiqishlar befoyda bo'lardi.
Axir iqtisodiyot gullab-yashnayotgandek edi va mamlakat ulkan o'sishni boshdan kechirayotgandi.
Qarzga olingan pulning foizini qoplash uchun savdogarlar narxlarini ko'tarishga majbur bo'ldilar.
Xodimlar keyin maoshlarining juda past ekanligidan shikoyat qilishdi.
Biroq ish beruvchilar yuqori maosh to'lashni istashmadi.
Ular bankrotlik xavfini ko'rsatdilar.
Dehqonlar o'z mahsulotlari uchun adolatli to'lov olishmadi.
Va ko'plab uy bekalari juda qimmat ovqatdan shikoyat qilishdi.
Nihoyat, ish tashlashlar boshlandi.
Oldin noma'lum bo'lgan hodisa.
Kambag'allikdan aziyat chekayotgan odamlar soni ham tobora ortib bordi.
Hatto do'stlari yoki qarindoshlari ham ularga yordam bera olmadi.
Mamlakatning haqiqiy boyligi asosan unutildi.
Unumdor tuproq, keng o'rmonlar, mineral resurslar va chorvachilik.
Hammasi pul atrofida aylanardi.
Ko'rinishicha eng oliy tovar bo'lib, u har doim kam edi.
Ammo hech kim tizimni savol ostiga olmadi.
Hukumatning bu barcha mexanizmlarni nazorat ostida ushlab turganiga ishonilardi.
Bir nechta odam ortiqcha mablag'larini birlashtirib, mustaqil kredit yoki moliyaviy muassasalarni tashkil eta oldilar.
Bu 6% yoki undan ortiq foiz keltiradi, bu Fabianning 3% foiz taklifidan ancha yuqori.
Biroq, bu mustaqil kompaniyalar faqat o'z mulki bo'lgan pulni qarzga bera olishardi.
Fabianing aksiga, ular oddiy ruchka bilan kitoblarga yozish orqali havo bo'shlig'idan pul
yaratadigan g'alati qudratga ega emas edilar.
Ushbu mustaqil moliyaviy muassasalar Fabian va uning sheriklarini ranjitdi.
Shuning uchun ular darhol o'zlariningini tashkil etdilar.
Tanlovning aksariyati gullab-yashnash imkoniga ham ega bo'lmay turib sotib olindi.
Hech qancha vaqt o'tmay, barcha moliyaviy muassasalar ularning egaligida yoki nazorati ostida bo'ldi.
Umumiy iqtisodiy vaziyat yomonlashishda davom etdi.
Ishchilar rahbarlarining juda ko'p foyda olishayotganini o'ylashdi.
Ish beruvchilar esa o'z ishchilarini dangasa va samarasiz deb hisoblashdi.
Hamma bir-birini aybladi.
Hokimlar ham yechim topa olmadilar.
Bundan tashqari, kambag'allik muammosini ustuvor masala sifatida hal qilish zarurligi ko'rinardi.
Ijtimoiy dasturlar joriy etildi va har bir rezident qonuniy ravishda hissa qo'shishga majbur qilindi.
Bu esa o'z navbatida fuqarolarni g'azablantirdi, chunki ular hanuzgacha qo'shnilar qiyin damlarda
bir-birlariga ixtiyoriy yordam berishi kerak, degan eski zamonaviy g'oyaga yopishib qolishgan edi.
Bu soliqlar qonuniylashtirilgan talonchilikdan boshqa narsa emas, dedi odamlar.
Shaxsning roziligisiz, maqsadidan qat'i nazar, undan olingan har qanday narsa o'g'irlikka teng.
Ammo har biri o'zini ojiz his qilardi va soliq hamda yig'imlarni to'lamaganlik uchun
qo'llanishi mumkin bo'lgan qamoq jazosidan qo'rqardi.
Garchi ijtimoiy dasturlar qisqa muddatli yengillik bergan bo'lsa-da, ular muammolarni hal qila olmadi.
Aksincha, ular tez orada yanada ko'proq son bilan qaytib keldilar va o'zlari bilan yana pulga bo'lgan ehtiyojni olib keldilar.
Ijtimoiy xarajatlar bosh aylantiradigan darajaga yetdi va qimmatbaho ma'muriy apparat ham nazoratdan chiqib ketdi.
Hukumat a'zolarining aksariyati halol ma'lumot bergan yaxshi odamlar edi.
Ular fuqarolarimizni qo'shimcha xarajatlar bilan yuklamoqchi emas edilar.
Shunday qilib, ular oxirgi choralari – yetishmayotgan pulni Fabian va uning do'stlaridan qarzga olishni – qo'ldan boy berishdi.
Biroq, ular bu obligatsiyalarni qanday qilib qaytarishlarini umuman bilishmas edi.
Ota-onalar endi farzandlarining o'qituvchilariga pul to'lashga qodir emas edilar.
Ular shifokorlarga ham pul topolmadilar.
Hatto transport kompaniyalari ham bankrot bo'ldi.
Shunchaki pul qolmagan edi.
Qadam-ba-qadam hukumat o'zini barcha bu funksiyalarni egallashga va boshqarishga majbur deb topdi.
O'qituvchilar, shifokorlar va boshqa ko'plab kasbiy guruhlar davlat xizmatchilari va davlat sektori xodimlariga aylandi.
Bu sharoitlarda faqat ozchilik odamlar ishlaridan hanuzgacha qoniqish olishardi.
Ular munosib maosh olishdi, lekin mustaqilliklarini va o'zliklarini yo'qotishdi.
Har bir kishi ulkan mashinaning faqat bitta g'ildiragi edi.
Shaxsiy tashabbus uchun imkoniyat bo'lmadi va kasbiy yutuqlar deyarli e'tiborga olinmadi.
Maosh va ish haqi deyarli belgilangan edi, lavozim bo'yicha ko'tarilish esa faqat rahbar
nafaqaga chiqsa yoki vafot etsa mumkin edi.
Umidsizliklariga qaramay, hokimiyatdagilar yana Fabianadan maslahat so'rashga qaror qilishdi.
Ular uni nihoyatda zukko deb hisoblashardi va u moliyaviy muammolarga doimo eng yaxshi yechimni topadigan ko'rinardi.
U ularning barcha muammolarini tingladi, ularni o'ylab, gapirdi.
Ko'pchilik odamlar o'z muammolari bilan kurasha olmaydi.
Ular boshqalar aralashib, ularning muammolarini hal qilishlariga tayanadilar.
Men ishonamanki, barchangiz ham rozi bo'lasizki, ko'pchilik odamlarga hayotda baxtli bo'lish va ularning
asosiy ehtiyojlari qondirilish huquqi berilishi kerak.
Axir, biz barcha odamlar tengligi tamoyilini ifodalaymiz.
Muvozanatni ta'minlash uchun boylarning ortiqcha boyligi tortib olinib, kambag'allarga qayta taqsimlanishi kerak.
Boshqa yo'l yo'q.
Bosqichma-bosqich soliq tizimi joriy etilishi kerak.
Kim qancha ko'pga ega bo'lsa, shuncha ko'p to'lashi kerak bo'ladi.
Har bir kishini boyligiga qarab soliqqa torting va har bir kishiga ehtiyojlariga qarab bering.
Masalan, maktablar va kasalxonalar moliyaviy jihatdan qiynalayotganlar uchun bepul va
erkin kirish imkoniga ega bo'lishi kerak.
U ularga oliyjanob g'oyalar haqida uzun ma'ruza qildi va so'zini "Iltimos, menga qarzingiz borligini unutmang" deb yakunladi.
Siz uni anchadan beri qarzga olyapsiz.
Qaytarishni to'xtatib, sizga yordam bera olaman, lekin kamida foizlarni to'lab turishingiz kerak.
Hech kim Fabianning falsafasiga shubha qilmadi.
Hukumat aslida darajali daromad solig'ini joriy qildi.
Kim qancha ko'p daromad olsa, unga qo'yilgan soliq foizi shuncha yuqori bo'lardi.
Hech kim daromad solig'ini yoqtirmagan, lekin hamma uni to'lagan, aks holda qamoqqa tushib qolishardi.
Savdogarlar yana narxlarini oshirishga majbur bo'ldilar.
Yana bir bor xodimlar yuqori maosh talab qilishdi.
Natijada ko'plab tadbirkorlar ishchi kuchining bir qismini mashinalar bilan
almashtirishga majbur bo'ldi yoki bankrot bo'lib qoldi.
Bu, albatta, ishsizlikni yanada kuchaytirdi va hukumatni ijtimoiy yordam hamda ishsizlik bo'yicha nafaqa
berishning qo'shimcha modellarini joriy etishga undadi.
Hukumat turli sanoat tarmoqlarini qulashdan saqlash va ish o'rinlarini saqlab qolish maqsadida tariflar,
subsidiyalar va boshqa himoya choralarini joriy qildi.
Ba'zi joylarda odamlar ishlab chiqarishning maqsadi haqiqatan ham mahsulot ishlab chiqarishmi yoki faqat
ish o'rinlari yaratishmi, deb o'ylashni boshladilar.
Vaziyat yomonlashishda davom etar ekan, hukumat ish haqi va narxlarni nazorat qilish hamda murakkab tartib-qoidalar
orqali ma'lum darajada barqarorlikni saqlashga harakat qildi.
Soliq organlari qo'shilgan qiymat solig'i va barcha turdagi yig'imlar orqali mustahkamlanishi kerak edi.
Biror kishi bir paytlar kombayn mashinasidan uy bekasiga yetib borgunicha bir bo'lak non 50 dan
ortiq turli soliqlarga tortilishini ta'kidlagan.
Endi mutaxassislar aralashishi vaqti keldi. Ba'zan ular hatto vazirlik darajasiga ko'tarilishardi, lekin
ko'pincha noma'lum qo'mitalarda yig'ilib, yildan-yilga mazmunсиз hujjatlar tayyorlashardi.
Eng yaxshi holatda, ular soliq tizimini yanada qayta tuzishni tavsiya qilishdi.
Ammo soliqlar va yig'imlarning umumiy miqdori barqaror ravishda oshib bordi.
Fabian tinimsiz ravishda foiz to'lovlarini talab qildi.
Ushbu band soliq tushumlarining tobora ortib borayotgan ulushini yutib yubordi.
Bu butunlay yangi siyosat shakli, ya'ni partiya siyosatining paydo bo'lishiga sabab bo'ldi.
Odamlar qaysi partiya muammolarni eng yaxshi hal qila olishini bahslashdilar.
Odamlar shaxsiyatlar va mafkuralarni muhokama qilib, bir-birlariga turli yorliqlar yopishtirib, asl muammodan
boshqa hamma narsa haqida katta shov-shuv ko'tarishdi.
Hokimiyat organlari orasida jimjit umidsizlik tarqaldi.
Oxir-oqibat, bir shaharda to'lanishi kerak bo'lgan foizlar miqdori shaharning umumiy daromadini oshib ketdi.
Butun mamlakat bo'ylab to'lanmagan foizlar miqdori oshdi va endi muddati o'tgan foizlarga ham
foiz solina boshladi, bu murakkab foiz deb ataladi.
Bu Fabian va uning sheriklariga mamlakatning moddiy boyliklarini asta-sekin egallashga, egalik huquqini o'tkazish yoki nazorat
kengashlaridagi nazoratni kuchaytirish orqali imkon berdi.
Ammo nazorat hali to'liq emas edi.
Yashirin jamiyat har bir kishini mukammal nazorat ostiga olmaguncha o'z mavqeini
faqat shunda xavfsiz deb bilishini bilardi.
Pul har joyda yetishmas edi.
Ko'pchilik odamlar ishsiz bo'lib qoldi va qashshoqlikka tushdi.
Ijtimoiy ta'minot tizimlari hammani qamrab ololmagani uchun odamlar asta-sekin qo'zg'olon ko'tara boshladilar.
Fabian hukumatni bir tosh bilan ikki qushni o'ldirishga ishontirdi.
Birinchidan, urush odamlarni umumiy tashqi dushmanga qarshi kurashda birlashtirishning eng yaxshi vositasidir.
Va ikkinchidan, bu mahalliy hukumat qarzlarini qaytarishning eng yaxshi usuli hamdir, ya'ni
g'alabadan so'ng boshqa davlatlardan foydalanish orqali.
Urush mashinasini ishga tushirish uchun Fabian fabrikalar qurdirdi, ularning egalariga bombalar ishlab chiqarish uchun pul
berdi, harbiylarga qarz berdi va nihoyat jabrlanganlarga keng ko'lamli qayta tiklash uchun yuqori foizli kreditlar ajratdi.
Shundan so'ng, iqtisodiy rivojlanish nomi ostida yana saxiy kreditlar ajratildi.
Ushbu tizim, barcha oqibatlari bilan birga, shunchalik muvaffaqiyatli bo'ldiki, dunyo bo'ylab ko'plab davlatlar birdaniga
nafaqat Fabian oldidagi chet el qarziga botib qoldi, balki turli qurolli mojarolarda ham ishtirok etishga majbur bo'ldi.
Fabian har doim kuchlar muvozanatini ta'minladi, shunda har qanday davlatni istalgan boshqa
davlatga qarshi urushga majburlash mumkin bo'lardi.
Fabian har doim mamlakat uning takliflarini e'tiborsiz qoldirsa, qarzlarini qaytarmasa yoki Fabian bilan bog'lanmagan yangi pul
tizimini joriy etmoqchi bo'lsa, buni yaxshi g'oya deb o'ylardi.
Fabian har doim hujum qilingan mamlakatni moliyalashtirgan, asosan oldi-orqa shaxslar, soxta tashkilotlar yoki maxsus
xizmatlar orqali, shunda urush iloji boricha uzoq davom etardi va tiklash ishlari orqali
iloji boricha ko'p pul ishlash imkoni bo'lardi.
Keyin u qarzlarini zabt etilgan mamlakatning infratuzilmasi va tabiiy boyliklarini talon-toroj qilib to'ladi.
Bizning fuqarolarimizning aksariyati, bu hiylakor tizimga qarshi qo'zg'olon qilganlar, ularni iqtisodiy bosim
ostiga olish yoki oddiygina masxara qilish orqali jim qilingan.
Shu maqsadda Fabian va uning sheriklari gazetalar, televideniye va radio stansiyalarining aksariyatini sotib olib, ularni
boshqarish uchun o'zlari tanlagan rahbarlarni tayinladilar.
Ushbu media operatorlarining ko'pchiligi chin dildan dunyoni yaxshilashga harakat qilayotgan edi, lekin ular qanday
qilib suiiste'mol qilinayotganini umuman anglamagan edilar.
Ular ilgari surgan yechimlar faqat alomatlarni davolardi, muammoning asosiy sababini hech qachon bartaraf etmadi.
Albatta turli gazetalar va jurnallar bor edi.
Ba'zilari chap qanot uchun, ba'zilari o'ng qanot uchun, boshqalari liberal markaz uchun, shuningdek
ishchilar uchun jurnallar va tadbirkorlar uchun jurnallar.
Siz xohlagan narsangizni o'qish va yozishga ruxsat berilgan edi, lekin faqat asl muammoning tubiga yetishga urinmasangizgina.
Fabianning buyuk rejasi yakunlanishga yaqinlashayotgan edi.
Butun mamlakat, va nafaqat bu mamlakat, unga katta qarzdor edi.
Ta'lim tizimi va ommaviy axborot vositalari orqali u nafaqat odamlarning hissiyotlarini, balki ongini ham nazorat qilgan.
Aholi nima deb o'ylashi va nimaga ishonishi oxir-oqibat butunlay Fabienning qo'lida edi.
Agar bir kishi shaxsiy zavqi uchun sarflashi mumkin bo'lgan miqdordan ancha ko'p pulga ega bo'lsa, u
dunyodan hanuzgacha qanday maxsus zavqlar olishi mumkin?
O'zini elita deb ataydiganlar uchun bu savolga aniq javob bor.
Kuch.
Ochik, cheklanmagan boshqalar ustidan hokimiyat.
Idealistler ommaviy axborot vositalarida va siyosatda juda mahoratli edilar va shu
tariqa ular samarali tarzda zaiflashtirildi.
Ammo Fabian moliyaviy dinastiyalarning hokimiyatga qaram bo'lganlari orasida izlagan o'sha maxsus
hokimiyatparastona ruhdagi haqiqiy nazorat ishqibozlarini topdi.
Sobiq zargarlarning aksariyati shu fikrlash tarzini rivojlantirgan edi.
Ularning haddan tashqari boyligi endi ularni qoniqtirmaydi.
Ular yangi sinovning hayajonini izlashardi.
Ommalar ustidan hokimiyat eng oliy o'yin edi.
Bu odamlar o'zlarini boshqalardan ustun deb o'ylashardi.
Hukmronlik qilish bizning huquqimiz va burchimizdir.
Ommalar o'zlari uchun nima yaxshi ekanini bilmaydi.
Siz ularni bir joyga to'plab, ularga buyruq berishingiz kerak.
Biz esa, aksincha, hukmronlik qilish uchun tug'ilganmiz.
Fabian va uning sheriklari butun shahar va mamlakat bo'ylab ko'plab kredit muassasalarini nazorat qilishardi.
Ehtimol, ular turli egalariga ega xususiy kompaniyalar bo'lgan, ammo ko'rinadigan barcha
raqobatga qaramay, ular yaqindan hamkorlik qilgan.
Hukumat tasdig'i bilan markaziy bank tashkil etilgan edi, uning poydevori esa o'z kapitaliga ham asoslanmagan edi.
Yo'q, bu yerda ham pul yaratish aholining jamg'arma omonatlaridan mablag' yechish hisobiga amalga oshirildi.
Ko'z yetadigan joyda qarz.
Tashqi ko'rinishda bu zaxira markazi pul ta'minotini jiddiy tartibga solayotgandek va qandaydir hukumat
funksiyasini o'zida mujassam etayotgandek taassurot uyg'otardi.
Ammo g'alati tomoni shundaki, hech qachon saylangan hukumat vakili yoki yuqori darajali davlat xizmatchisi
bu markaziy bankning boshqaruv organiga kiritilmagan.
Hukumat Fabian'dan to'g'ridan-to'g'ri qarz olishni to'xtatdi, lekin markaziy bankka murojaat qilib, kelasi yilgi soliq
tushumlarini qarzlar uchun garov sifatida taqdim eta oldi.
Bu Fabianing rejasiga mos kelardi, ya'ni gumonni o'zidan chetlatib, uning o'rniga hukumat tartibini ilgari surish.
Albatta, orqa fonda u nazoratni o'z qo'lida ushlab turdi.
Fabianning hukumat ishlariga bilvosita nazorati shunchalik mukammal ediki, u bir marta maqtanib qo'ydi.
Agar men biror davlatning pulini nazorat qilsam, qonunlarni kim qabul qilishidan menga farqi yo'q.
Qaysi partiya hokimiyatda bo'lishidan qat'i nazar, chunki Fabian pulni, moliyani, mamlakatning hayot manbaini nazorat qilardi.
Hukumat pulni oldi, lekin har bir qo'shimcha qarz uchun foiz hisoblandi.
Har xil ijtimoiy imtiyozlarga tobora ko'proq mablag' sarflanayotgan edi, va hukumat faqat foizlarni to'lashga zo'rg'a
qodir edi, asosiy qarzni qaytarishni esa butunlay uddalay olmadi.
Ba'zan kimdir so'rar edi: "Agar pul insonlar yaratgan tizim bo'lsa, uni odamlarning ehtiyojlariga moslab,
ularni nazorat qilish o'rniga ularga xizmat qiladigan qilib o'zgartirish mumkin, to'g'rimi?"
Ammo bunday odamlar tobora kam uchraydigan bo'lib qoldi va ularning ovozlari foizlarni to'lash uchun
yetishmayotgan besh talerni abadiy qidirishdan kelib chiqqan do'zaxiy shovqin ostida botib ketdi.
Hukumatlar kelib ketdi, ular bilan birga partiya ranglari ham.
Qora, qizil, sariq, yashil, lekin tamoyil bir xil qoldi.
Qaysi hukumat hokimiyatda bo'lishidan qat'i nazar, Fabianning oxirgi maqsadi har yili tobora yaqinlashib bordi.
Insonlarning qonunlari ahamiyatsiz edi.
Ular ko'ngil aynish darajasigacha soliqqa tortilgan edilar.
Uning to'lov qobiliyati tugadi.
Endi Fabianning oxirgi katta harakati uchun vaqt pishib yetgandi.
Barcha pulning o'n foizi hanuz tangalar va banknotalar shaklida aylanmada edi.
Cho'ntaklarida naqd pul bo'lsa, odamlar hanuzgacha o'z hayotlarini ma'lum darajada nazorat qilishlari mumkin edi.
Shaxsiy erkinlikning oxirgi qal'asi gumon uyg'otmasdan bekor qilinishi kerak edi.
Kimdir bu xavfsizlik masalasi ekanini aytishi mumkin.
Cheklar o'z jamoasidan tashqarida qabul qilinmas edi.
Odamlar sayohat qilayotganda naqd pulni o'zlari bilan olib yurishni xohlamas edilar.
Shuning uchun bu sohada qulayroq yechim juda qadrlandi.
Albatta, Fabian yana to'g'ri fikrga keldi.
Uning tashkiloti har bir kishiga egasining ismi, fotosurati va identifikatsiya raqami ko'rsatilgan plastik kartani berdi.
Sotib olishda shunchaki ushbu kartani ko'rsatishingiz kifoya edi.
Tijoratchilar markaziy kompyuterga murojaat qilib kreditni tekshirdilar, undan so'ng mijoz ma'lum
miqdorga qadar xohlaganicha xarid qilishi mumkin edi.
Kredit karta mijozlar uchun yanada jozibador qilindi: oy oxirida qoldiqni to'laganlarida ularga hech qanday foiz solinmadi.
Tijoratchilar esa, aksincha, ancha yuqori xarajatlarga ega bo'lib, bu xarajatlar oxirgi mahsulot narxiga
qo'shilib, shu tariqa mijozga o'tkazilishi kerak bo'ldi.
Fabian va uning do'stlari obro'lari tobora yaxshilanishidan zavqlanishdi.
Ha, ular haqiqatan ham jamiyat ustunlari deb hisoblangan.
Uning moliyaviy va iqtisodiy masalalar bo'yicha bayonotlari deyarli diniy dogma sifatida qabul qilindi.
Ko'plab kichik bizneslar soliqlar va yig'imlarning tobora ortib borayotgan yukiga bardosh bera olmay quladi.
Barcha mumkin bo'lgan texnika va protseduralar uchun maxsus ruxsatnomalar va litsenziyalar joriy etildi, bu esa qolgan
kompaniyalarning faoliyatini davom ettirishini qiyinlashtirdi.
Fabian barcha yirik kompaniyalarga egalik qilardi yoki ularni nazorat qilardi, har birida yuzlab sho'ba korxonalar bor edi.
Ushbu yirik kompaniyalar o'rtasidagi raqobat mutlaqo soxtadan iborat edi.
Oxir-oqibat, barcha raqobatchilar bozorni tark etishga majbur bo'ldi.
Suv quvurlari ustalari, avtomobil mexaniklari, elektrchilar va boshqa ko'pgina hunarmandlar hamda
kichik biznes egalari ham xuddi shunday taqdirga uchradi.
Ular hukumat himoyasidagi Fabianning yirik korporatsiyalari tomonidan yutilib ketishdi.
Fabian keyin tangalar va qog'oz pullarni to'liq bekor qilishni taklif qildi.
Shunday qilib, hech bir kompaniya yoki shaxs kredit kartalari va hamma joyda mavjud bo'lgan kompyuter tizimisiz omon qololmasin.
Agar kimdir kredit kartasini yo'qotsa, Fabian rejasi har bir fuqaroning identifikatsiya raqamini ularning qo'liga
tatuirovka qilib qo'yishdan iborat edi, shunda uni maxsus yorug'lik ostida o'qib, kompyuterga uzatish mumkin bo'lardi.
Bunday shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarsiz, hech kim endi hech narsa sotib ololmaydi yoki sotolmaydi.
Har bir kompyuter ulkan markaziy kompyuterga ulanishi kerak, unda har bir inson haqidagi barcha ma'lumotlar saqlanadi.
Shunday qilib, Fabian hamma haqida hamma narsani bilardi.
Bu erishilgach, u mamlakatdagi barcha odamlarga va, bundan tashqari, yer yuzidagi barcha
odamlarga to'liq nazoratni qo'lga kiritardi.
Bugungi kunda bu qiyinchilikdan chiqish uchun yechimlar va mumkin bo'lgan yo'llar allaqachon mavjud.
Biz ushbu filmning muvaffaqiyatiga hissa qo'shgan barcha odamlarga minnatdorchilik
bildiramiz: secret.tv / kopp-verlag.de / crevid.de