Ähliňize salam, siziň öňüňizde şu ýerde durmak meniň üçin hakykatdanam uly hormat. Sag bol, Ivo.
Men pikirimçe, şu gün şu ýerde bolmak örän gowy. Dogry ýerde we dogry wagtyň özünde bolmak hemişe gowy, dälmi?
Men köplenç nädogry ýerde we nädogry wagtyň özünde bolýardym. Kiçi ýol-transport hadysalary bolanda,
adatça özüňe: "Ah, eger men başgaça sürsemdi" diýýärsiň.
Emma şu gün men bu ýeriň takyk wagtynda we takyk ýerde bolandygyny duýýaryn. Umuman aýdanyňda, menem şol duýgyny
duýýaryn—belki-de sizem şony duýarsyňyz—gyş gutardy we howada bahar howasy bar, mart aýynyň ilkinji ýyly günleri.
Men içimde bir zat duýýaryn: biz adamzat hökmünde, halk hökmünde üýtgeşmä mätäçdigimizi.
Men ýakynda täzeden Wena şäherinde boldum – käwagt iş üçin şol ýere barýaryn – köçelerden gezip, Parlament binasyna hem bardym.
Şeýle hem Awstriýa Respublikasyny yglan eden respublikanyň esaslandyryjylarynyň büstleri bardy. Bu meniň ýüregime şonça
degdi-de, men şol wagt pikir edipdim – häzir höküm çykarmak islemeýärin, Awstriýa Respublikasyny yglan etmek meselesi däl –
belki olar şonuň ugrunda göreşýänlerinde ýa-da olary höweslendirýän zat näme bolsa-da, belki olar munuň hiç
haçan gelip ýetjekdigine, üstünlik gazanjakdygyna we şeýle başgaça bir dünýäniň mümkin boljakdygyna pikir hem etmändirler.
Soňra olar hakykatdan hem şowsuzlyga uçradılar.
Umid edýärin, hiç birimiz şowsuz bolman, bu täze dünýäni başdan geçirmäge mümkinçilik taparys. Christoph Hörstel belläp geçeni
ýaly, bu üýtgeşmäni hem başdan geçireris. Diňe gürrüň edip, diňe arzuw edip galman,
hakykatdanam ony başdan geçireris – bu üýtgeşiklik bolýar.
Hawa. Prezentasiýamymyň ady: "Borçdan alnan faiz: bilmeli zatlaryňyz!"
Belki-de siz hem meniň ýaşlyk döwrümdäki ýaly duýýarsyňyz – hatda men diňe bir muzgat üçin pul alyp, şol
wagtlar diňe bir Deutschmark bolsa-da – karzy gaýtaryp bilende hemişe örän şatlanardym.
Şu günem şeýle, hatda ol diňe 10 ýewro bolsa-da. Ahyrynda şol ahmak karzydan halas bolanymda men hemişe örän rahatlandym.
Başga hiç kim hem şeýle duýýarmy? Men doly ýalňyz däl, gowy.
Şonda şol duýgy bilen tanyşsyň. Borçsyz ýaşaýandygyňa diňe ajaýyp.
Syýasatçylarymyz, işewür liderlerimiz, maliýe ministrlerimiz we hökümet başlyklarymyz karzyň nähili bolup
durýandygy barada tapawutly düşünjä eýe bolup görünýärler.
Döwlet borçlarynyň nähili ösýändigine syn edeniňizde, ösýän ykdysadyýetde borçly bolmagyň häzir gowy görnüş
hasaplanýandygyny pikir etmäge höweslenip bilersiňiz.
Tölegi gaýtaryp bermek barada – bilmeýärin, bu barada hatda gürrüň hem edilmeýär.
Men diňe täze karz we tölenmeli has ýokary göterimli nyrhlaryň bardygyny eşidýärin, emma ony hakykatdanam gaýtaryp tölemek
pikir hiç kime gelmeýär ýaly. Munyň barada hiç zat eşitmeýärin.
Size ilkinji umumy syn bermek üçin diagramma getirdim. Şu gün biz eýýäm Ýewropa we dünýäniň ýurtlary, şeýle hem
karz we maliýe ulgamy temalaryna degdik. Ýurtlaryň hakykatdanam näçe karzy bar? Mysal üçin, Ýewropada.
Men muny Halkara Walýuta Gaznasynyň resmi sanlaryny ulanyp – brüt içerki önüm bilen
baglanyşykly karz gatnaşygyny – mysallaşdyrdym.
Ülke içi brüt önüm bir ýurtda öndürilen ähli harytlar we hyzmatlaryň jemiýetidir.
O ýerde öndürilen ähli zat, ýerine ýetirilen ähli işler şol ýerde hasaba alynýar we şondan
soň bu ýurduň karzlary degişli çäkde görkezilýär.
Men baha bermek ygtyýarlygyny özümde gördüm.
"Borjy ýok" diýýän reýting meniň üçin gara ýaşyl reňkde. Men derrew aýdyp bilerin,
Ýewropada gara ýaşyl reňkli hiç bir ýurt ýok.
Men bir gezek "10%" diýip pikir etdim, şonuň üçin bir ýurduň bir ýylda gazanýan girdejisiniň 10%-ine barabar
karzy bar bolsa, men ony açyk ýaşyl reňk bilen belläp geçdim.
Meniň üçin "10–25%" sary, "25–75%" gyzyl, "75%-den ýokary" bolsa gara gyzyldyr.
Meniň muny nähili bahalandyrýandygymy mysalla görkezmäge rugsat beriň.
Bir aýlap ähli tölegleriňi töläp ýörersiň, ýöne aýlyk almazlygyňy göz öňüne getir; onuň ýerine aýlygyň göni
bankyň hasabyna geçiriler we ol biziň milli karzlarymyzy töläp bitirmek üçin ulanylýar.
Eger bir aýlap şeýle etseňiz, ýöne şol bir wagtyň özünde öýüňiziň kirasyny, benziniň pulyny, dükanlardan satyn alyş pulyňyzy we
geýim pulyňyzy hem töleseniz, benzin stansiýasynyň işgäri ýa-da stansiýanyň kärendeçisi hem şonuň ýaly
edip, siziň pulyňyzy alýar, ýöne ony bankyna geçirýär.
Eger muny model hökmünde kabul etseňiz – biz borçlarymyzdan çalt gutulmak isleýäris – onda her zady
terk edip, bir aýyň içinde 8%-ni töläp bilersiňiz.
Şondan men reňkleri çykardym we: "Bolýar, men henizem şeýle bir halkyň munuň üstünden gelip
biljekdigini göz öňüne getirip bilerdim" diýdim.
Men sary diýdim, gowy, birden üç aýa çenli, eger ähli pul banklara gitse, heniz raýat urşy bolmaz.
Emma men indi doly ynanmaýan, eger biz Germaniýada banklary hoşal etmek üçin gazanan pulymyzy hemişe tabşyrmaly
bolsak, soňunda biz hem raýat urşuna ýa-da özbaşdak adalat çäresine ýa-da başga bir zadyň üstünde galmazmyk.
Gel, ýurtlara seredeliň we söýgüli Ýewropamyzyň nähili görünýändigini görelim: Portugaliýanyň milli borjy 124%,
Ispaniýanyň 97%, Fransanyň 92%, Beýik Britaniýanyň 93%, Irlandiýanyň 119%, Italiýanyň 128% we ş.m. Luksemburg
bolsa 25%-de, bu hem hakykatdanam gowy – men şu ýere göz aýlap barýaryn – amalda diňe gyzyl ýurtlar bar.
Bulgaristan 16% bilen bar, men soňra şoňa gaýdyp geljek, we Türkiýe. Käbirleri ýok, tutuş Skandinawiýa.
Estoniýa 10% döwlet karzy bilen hem üns çekýär, şeýle hem Gruziýa, Ermenistan we Azerbaýjan.
Soňra bolsa uly aýy, Russiýa, milli karzynyň 10%-i bilen, ýaşyl, açyk ýaşyl, garaňky ýaşyl däl-de, ýöne şonda-da açyk ýaşyl.
Açyk aýtsam, eger men munuň üçin jogapkär bolsam, utanardym.
Çünki hakykatdanam adatça adam şeýle ýaşamaz. Kreditte ýaşap, munuň bilen buýsanyp bolmaýar.
Emma biz soňra, "hemişe şeýle bolup gelindimi?" diýen soraga jogap berende, şol meselä gaýdyp geleris.
Adam şeýle hem çaklap biler: geçmişde ol ähtimal başgaça görünýärdi we häzir hem şeýle bolup biler; bu
2008-nji ýyldaky ykdysady krizis bilen baglanyşyklymy? Geliň, ösüşe ýene bir gezek seredeliň.
Emma ilki bilen, gel, bütin dünýäni ýene bir gezek syn edeliň.
Diňe birnäçe ýurt karzda däl; IMF tarapyndan öz içine alynan 173 ýurduň 171-si häzirki
wagtda karzda. Gaty az ýurtlar gara-ýaşyl reňkde.
Biz eýýäm ýer barada ara alyp maslahatlaşdyk, men şoňa gaýdyp geljek.
Görmek kyn, elimi ýeterlik durnukly saklap bilmeýärin, Kuweýt henizem ýaşyl, hemmeler Bruneýi bilmez, Malaýziýa ýaşyl.
Galanlaryň ählisi haýsydyr bir görnüşde karza batdy – azyndan ýeňil ýaşyl, bu hem kabul ederlikli; bu
ýerde Eýrany görüp bilýäris. Emma galanlaryň ählisi gyzyl, karzda gyzyldan çuň gyzyla çenli.
Karzyň ýaramaz tarapy şunda: oňa göterim goşulýar.
Indi sorag ýüze çykýar: karzyň göterimini hakykatdan kim töleýär?
Bu soraga jogap bermek üçin men üç topary seljerjek.
1-nji topar hususy öý hojalyklaryndan ybaratdyr,
2-nji topar: Kompaniýalar
we 3-nji topar döwlet.
1-nji topar – mysal üçin, bankyňyza baryp, owadan täze awtoulagyňyzy satyn almak üçin karz alýan wagtyňyz.
Bu ýagdaýda mesele hakykatdanam gaty düşnükli. Siz karzyň üstüne goşulan faiziň jogapkärisiz.
Indi sen karzlaryňy töläp bilmek üçin pul gazanmak maksady bilen gaty zähmet çekersiň.
Emma, şeýle hem aýdyp bilersiňiz: men bu karz däliçiliginden çekilýärin, hiç hili karz ýa-da kredit almaýaryn.
Men şu pursatda munuň üstünde teswir bermek islemeýärin.
Emma munuň üstünde pikir et: bu şahsy karardan, bu borçlylyk mehanizmidan gaçyp bilersiňmi?
Gelin 2-nji topara, ýagny kompaniýalara seredeliň.
Meniň ýagdaýymda size, beýleki önümleriň arasynda däne ekýän oba hojalyk kärhanasyny tanatmak isleýärin.
Daýhan akylly täze traktor satyn aldy.
Ol ony bank arkaly maliýeleşdirdi, şonuň üçin göterim ýygnalýar.
Eger biz häzir bu oba hojalyk kärhanasynyň çykdajy ýagdaýyna seredýän bolsak, bir tarapdan daýhana kömek edýän
oba hojalyk kömekçisiniň işçi haklarynyň çykdajylary bar.
Başga tarapdan, material çykdajylarymyz bar. Bu traktor üçin dizel ýangyjy ýa-da şu ýerde görkezilişi ýaly tohumlar bolup biler.
We, öňem aýdylşy ýaly, üçünjiden gyzyklanma çykdajylarymyz bar.
Bu oba hojalyk kärhanasy bu üç çykdajyny hem däne satyş bahasynyň jemi çykdajylary hökmünde däne satyn alyjysyna geçirer.
Meniň ýagdaýymda däne satyn alyjy un kombinatydyr. Däne un kombinatynda unda öwürilýär.
We bugdaýyň un bolup üyülmegi üçin hem bu ýerde zähmetkeş işçilere mätäçlik bar.
Deňiň zawod enjamlary – gelin aýdaly – we özü hem bank tarapyndan maliýeleşdirilýär.
Bu ýagdaýda hem göterim tölegi salnar.
Gel, bu fabrikiň çykdajylarynyň ýagdaýyna hem seredeliň.
Soňra bizde gaty zähmetkeş işçileriň iş haklary, oba hojalygyndan alnan däne üçin material
çykdajylary we un öýi üçin göterim çykdajylary bar.
Men çörekçi hökmünde unumy bu un taýýarlaýan kärhanadan satyn alýaryn we kärhana hem bu çykdajyny bahasyna goşar.
Bu, ekobakýrçy hökmünde men unumy un taýýarlaýan däniňden satyn alýandygymy we ony çörek we rulonlara öwürmekde
maňa kömek edýän zähmetkeş kömekçilerim bardygyny, soňra olary müşderilerime satýandygymy aňladýar.
Bankda faiz nyrhlary häzir gaty pes bolany üçin men täze peç satyn aldym.
Bu hem elbetde gyzyklanma çykdajylaryna getirýär.
Gel, meniň çörekhanamdaky çykdajy ýagdaýyna seredeliň.
Soňra çörek bişirme kömekçilerim üçin işçi haklary çykdajylarym bar, şeýle hem material çykdajylarym bar; undy un
taýýarlaýan zawoddan satyn aldym, we satyn alan owadan täze peç üçin göterim çykdajylarym hem bar.
Men hem çöregim we rulonlarym üçin bahany şeýdip hasaplaýaryn, şonda bu üç çykdajy hem onda öz aksyny tapar:
Meniň işgär çykdajylarym, material çykdajylarym we faiz çykdajylarym.
Men muny bahada ahyrky sarp edijä geçirýärin. Ol hem sen we men.
Gysgaça jemläp bereliň:
Oba hojalyk kärhanasy öz faiz çykdajylaryny, işgär we material çykdajylaryny däne satyjysyna däne satyş bahasyna geçirer.
Un kärhanasy unyň satuw bahasyna öz faiz çykdajylaryny, material we işçi çykdajylaryny geçirer.
Men hem çörekçi hökmünde şonuň ýaly edýärin: men göterim çykdajylarymy işgär we material çykdajylarym
bilen bilelikde çörekleriň satuw bahasyna geçirýärin.
Biz munuň ählisine töleg edýäris. Bu, ahyrky sarp edijiler hökmünde biz gymmat zynjyrynyň ähli
çykdajylaryny, şol sanda ähli faiz çykdajylaryny hem doly töleýändigimizi aňladýar. Bu bolsa her ýerde şeýledir.
Dynç alyş syýahatyny bron etseňiz ýa-da awtoulagy nağd pul bilen satyn alsaňyz, bankyň faýzyny iň bolmanda dolayly ýagdaýda
töläp bilersiňiz – hatda diňe bir muzgat satyn alsaňyz hem, onda faýz çykdajylary bolýar we olar bankyň hasabyna geçýär.
Umuman aýdanyňda, biz satyn alýan ähli zatlarymyz üçin, töleýän ähli hasap-fakturalar üçin – geýim-keýim, iýmit, dynç alyş,
ulaglar, saz gurallary ýa-da klub tölegleri bolsun – bahanyň zynjyryna girizilen göterim çykdajylaryny hem töleýäris.
We ony hasaplap bilersiňiz. Bu satyn alyş bahasynyň ortaça azyndan 40%-ini düzýän mukdar.
Eger häzir özüňizi ýeňiji ýa-da ýitiriji bolup durýandygyňyza gyzyklanýan bolsaňyz, size munuň manyly düşündirişini
berjek. Satyn alyş bahasynyň 40% – bu näme aňladýar?
Şonuň üçin ony özüňiz hasaplap bilersiňiz. Eger aýlyk çykdajylaryňyzy bilseniz, mysal üçin olar
2 000 ýewro bolsa, onda 40 % 800 ýewro bolýar.
Bu, bankyň size €800 tölegini dolayysy bilen ýa-da belki göni töläp berýändigiňizi aňladýar.
Ýyl boýy hasaplansa, bu 9,600 ýewro deň bolýar.
Indi ýyl ahyrynda kredit faizi görkezilen bankyňyzyň hasabatyny almagyňyz ýeter.
Soňra bir göz aýlap, şol ýerde 9,600 ýewro tapyp bilersiňizmi görüp bilersiňiz.
Eger has ýokary möçberi tapsaňyz, onda siz ýeňiji bolarsyňyz, eger has pes möçberi tapsaňyz – meniňkisi gynançlykly
pes, men indi hiç hili göterim hasaplamalaryny almajak ýaly duýýaryn – onda bu ulgamyň ýitgisi bolarsyňyz.
Emma bu hemmesi däl. Döwlet hem öz bähbitlerini durmuşa geçirmek üçin barha köp karz alýar.
We siz bu karzyň üstüne-de göterim töleýärsiňiz – salgytlar we ýygymlar görnüşinde.
Şonuň üçin bu döwlet modeline-de seretmegiň peýdasy bar; biz ony dersde biraz eşideniňiz – siz hem öňden belläp geçdiňiz.
Döwlet karza batanda nähili görünýär?
Almaniýada kredit mukdarynyň takmynan üçden iki bölegi garaşsyz banklar we kredit edaralaryndan alnan
karzlar görnüşinde Alman döwleti tarapyndan alnyp ulanylýar.
Üçden biri döwlet obligasiýalarynda. Iki üçünji! Ol muny nähili edýär?
Banklar puluny nireden alýarlar? Gaty ýönekeý: biz eýýäm bu termini eşitdik: fiat pul.
Banklara kitap puluny çykarmaga rugsat berilýär.
Döwlet banklara aşakdakylary etmäge rugsat berdi: siz pul döredip bilersiňiz.
Prinsipde, takyk aýdanyňda, pul çap edýän maşyn. Banklara pul çap etmäge rugsat berilýär.
Kitap pullarynyň ýeke-täk artykmaçlygy şunda: size çap ediji press ýa-da tanga çykarma enjamlary gerek däl.
Siz puly tygşytlaýarsyňyz we pul döretmäge rugsat berilýär.
Soňra döwlet gelip diýýär: "Aý, maňa pul gerek," karz alýar we hemmesi gowy bolýar, ony göterimi bilen gaýtaryp berýär.
Bilmeýärin, ýöne meniň üçin bu ýaramaz iş bolup biler.
Doly düşnükli bolsun üçin – men kiçijik pul sumkasyny goşdum – döwlet banklara pul berýär, olar ony
karz hökmünde alyp, üstüne göterim töläp berýärler.
Men pikir edýärin, belki şol usul bilen puluňyzy has gowy dolandyrarsyňyz.
Indi bolsa, wada berlen ýaly, döwlet karzy.
Bu häzir durnukly mesele mi, ýa-da üýtgeşmek üçin henizem mümkinçilik barmy – döwlet karzynyň hakyky tendensiýasy näme?
Gelin munuň üstüne seredeliň. Eger biz karzyň üstüne düşýän faizi üçin jogapkär bolsak, onda belki-de döwlet pulu
nähili dolandyrýandygy barada hem käbir düşünjemiz bolmaly.
1995-den 2013-nji ýyla çenli milli borç, ähli sanlar täzeden Halkara Walýuta Gaznasyndan alnan.
Şeýle hem biz eýýäm tanyş bolan umumy içerki önümiň göterimi hökmünde ýene-de görkezilýär.
Soňra Germaniýada soňky iki onýyllykda döwlet karzynyň artandygyny görýäris.
Men size kepil geçip bilerin, bu diňe soňky iki onýyllykda bolman.
Men ony yzarladym – meniň tapan ýazgylarym 1950-nji ýyldan başlaýar, şol wagt Germaniýanyň
milli karzy 9 million nemes markydy, 9 million.
Men uruş gutarandan bäş ýyl soň ilatyň takyk näçe bolandygyny bilmeýärin.
Emma biz 70–80 million diýip çaklasak, bu 20 pensden köp bolmazdy. Adama hatda 20 pens hem düşmeýär.
2011-nji ýylda – meniň tapyp bilýän iň soňky san – adam başyna azyndan 24,771 ýewro bardy.
Her aýlyk alýan adama däl, her ýaşaýan adama, ýagny her bir çaga.
Şonuň üçin öý hojalygyň çykdajylaryňyzy ýönekeýçe jemläp bilersiňiz we şondan soň milli karzyňyzdaky paýyňyzy bilersiňiz.
Meni utandyrýar. Utandyrýar. Hakykatdanam şeýle bir ýurdy dolandyrmak.
Fransiýa, milli karzynyň paýy 55%-den 92%-e çenli yzygiderli ýokarlandy, 20 ýylda takmynan iki esse artdy.
Angliýa milli karzyny iki esse artdyrdy.
Gresiýa – metbugatda eýýäm giňden tanalýan – uly milli karz.
Bu meni oýlandyrýar: maliýe ministriniň bolmagynyň manysy näme, bu adamlaryň hemmesiniň bolmagynyň manysy näme?
Men pikirimçe, biz hem muny başarardyk, ýa-da Ivo, seniň aýdanlaryňa görä, seniň bejerip
dikeldilen narkomanlaryň hem muny başarardy.
Olar hem şeýle maliýe syýasatyny dolandyrardylar.
We soňra munuň mümkindigini görkezýän beýleki ýurtlar hem bar:
Bulgaristan. Ehtimal, Bulugariýanyň Ýewropa Bileleşiginiň doly agzasy bolmak niýetiniň täsiri bilen, olar
2000–2013-nji ýyllar aralygynda gysga wagtda karzlaryny 75%-den 16%-e çenli azaltmagy başardylar.
Russiýa hem karzyny azaltmakda oňat deňagramlylygy saklamagy başardy. Şonuň üçin bu mümkin.
Soňra bolsa ykdysady krizis döretmek meselesine gelende tejribeli oýunçy, uly aga seredýäris.
112 göterim milli borç, 112 göterim milli borç!
Hytaý ösýär, ýöne biz munuň barada öňki dersde eşitdik. Peseliş ähtimal, jiddileşdirilmelidir.
Hytaýlylar hem belki-de bu ýerde nämeleriň bolup geçýändigini duýup bilipdirler.
Men hem ony geçip barýan mahalymda duýdum.
Olar ABŞ bilen iş alyp barmaga, eksport etmäge we dollar gazanmaga indi gyzyklanmaýarlar.
Olar häzir ABŞ-da emläk we kompaniýalar satyn almaga örän meşgul. Umut edeliň, bu olara peýda getirer.
Elbetde, 1980-nji we 1990-njy ýyllaryň iň azyndan üç esasy ykdysady döwletiniň hatarynda Ýaponiýany hem daşda goýup bolmaz.
Ikinji jahan urşundan hakyky kamikaze pilot bize munuň nähili edilýändigini görkezýär.
Bu akyldan aýry. Milli karzyň 245%.
Eger karz beriji gelip "Pulumy yzyna bermek isleýärin" diýse, onda ýaponlar bir peni hem gazanman iki ýarym ýyl işlemeli bolar.
Her zat banklara, her zat banklara.
Mesele şunda: şol iki ýarym ýylyň dowamynda olar göterim hem tölemeli bolar, ol hasaplamada hem goşulmandyr.
Hawa, soňra men aşakda, belki-de uly syýasy seljerişsiz, iň soňky metbugat beýanatlaryndan gowy tanyş
bolan käbir ýurtlary sanap geçmäge rugsat berdim:
Şu ýerde Siriýa bar, gelin Siriýanyň puly nähili dolandyrýandygyny göreliň.
Olar hem milli borçyň 183%-iniň nähili duýulýandygyny bilýärler.
Bu ýerden başlap, ol çöker. Siriýa öz milli karzy barada hiç hili maglumat bermeýär, ýöne men
onuň azalmagyny dowam etdirýändigine şübhelenýärin.
Biz Eýrana seredip bileris; ol halkara hyzmatdaşlarynyň arasynda özüni hakykatdanam meşhur edip
bilmeýär, sebäbi näme üçindir borçlara maýa goýýar ýaly.
Soňra-da Libya bar, gara-ýaşyl ýurt. 2003-nji ýyldan bäri, meniň pikirimçe, onuň milli karzy 0%
boldy, başga karz ýok, azat, karzsyz. Mümkin dälmi?
Gysgaça jemläp bereliň. Şonuň üçin, eger öňünden bilmeýän bolsaňyz, karz barada näme bilmeli?
Elbetde, şahsy karzlaryňyz üçin göterim töleýärsiňiz, ýöne milli karz üçin hem salgytlar we ýygymlar arkaly töleýärsiňiz.
We käbirleriňiz üçin täzelik bolup biler, her bir satyn alyş bilen siz faizi, ýagny karz faizi töleýärsiňiz.
Bu puly diňe az sanly adamlaryň gazanmagyna rugsat berilýändigi üçin, biz hem paýlaşygyň boljakdygyny öwrenip,
eýýäm eşitdik; baýlyklaryň gaýtadan paýlaşygy bolmaly.
Şonuň üçin men munuň üstünde pikir etmegimiziň möhümdigine ynanýaryn – we men hakykatdanam haýal-haýal iniş tapgyryna
girýärin – munuň haýsydyr bir bölegini üýtgetmek isleýärismi?
Men çözgüt hödürlemek islemeýärin, sebäbi men hemmesini bilýän adam hökmünde görünmek islemeýärin we
çözgüdiň hakykatdanam örän açykdygyny pikir edýärin.
Eger ogurlyk edýän ogurçyny tussag etseňiz, ol ogurlanan zatlary yzyna gaýtarmaly, dälmi?
Başga hiç bir çözgüdi ara alyp maslahatlaşmaga gerek ýok.
Emma men pikir edip bilerdim, biziň ýagdaýymyzda bu hökmany däl-de, sumka ogurçysy bolmaz.
Christoph Hörstel-den eşidenimiz hakykatdanam täsin.
Ýa-da Kla.TV telewideniýe habarynda – Jon F. Kennediniň ölüminiň 50-nji ýyl dönümi – munuň el sumkasy
ogurçysy däldigini aňsatlyk bilen aýdyp bilersiňiz.
Şonuň üçin ýeke-täk yz – biz ony gördük, boýun alalyň – ýeterlik bolmaz.
Soňra men iki sany goşmaça sitata getirdim.
Joshua Stamp, beýleki zatlaryň arasynda bir gezek Angliýanyň bankynyň direktory bolup, şeýle diýdi: "Eger siz banklaryň
gullygynda galmak we öz gullygyňyz üçin tölemek isleýän bolsaňyz, onda banklara pul döretmäge we karz
bermäge gözegçilik etmäge dowam etmäge rugsat beriň."
Şeýle bir zat aýdyp bilersiň, adamlar şonda-da nädipdir biraz uky edip bilýärler. Munuň özünde geň zat bar.
Henry Ford hem awtoulag markasy hökmünde giňden tanalýar:
Eger adamlar pul ulgamyny düşünseler, ertir irden ozal inqilap bolardy.
Siz bu zatlar barada internetde okaýyp bilersiňiz; olar giňden belli.
Men biraz haýran galýaryn: bu ýaş gyz aýdymynda görkezşi ýaly, adamlary höweslendirmek näme üçin şonça kyn?
Ahyrynda men gysgaça başga temaya geçip, sorag bermek isleýärin: hakykatdan jogapkär kim?
Bu ýagdaý üçin jogapkär kim?
Bu kynçylyk üçin banklar jogapkärmi?
Men bu soraga "ýok" diýip jogap bererdim, sebäbi olar degişli kanunlara laýyk hereket edýärler.
Döwlet, hökümetler we syýasatçylar jogapkärmi? Ýene-de men şol soraga "ýok" diýip jogap bererdim.
Olaryň siziňki bar, şonuň üçin olar biziň ygtyýarymyzda.
Şonda häzir jogapkär kim? Biz. Ah, ha, seni tussag etdik, sen. Men hem. Biz jogapkär.
Emma häzirki üýtgeşmegiň açary näme?
Men Christoph Hörstel-den eýýäm eşiden zatlarymyz bilen doly gabat gelýän iki ýa üç pikiri paýlaşmak isleýärin.
Durnukly üýtgeşme – munuň mümkinçiligi nähili?
Meniň pikirimçe, muny diňe özümizi bir halk hökmünde, bir bütin halk hökmünde görsek mümkin.
Men bir gezek şeýle bir jümle oýlap tapdym – ony halaýandygyňyzy görmek üçin bir pursat garaşyň
– "Halk tiran bolmazdan hem örän gowy ýaşaýar."
Emma zulumçy halkyň ýoklugynda örän kynçylyk çekýär, dälmi?
Halk hökmünde biz saýlaýan adamlara güýjüni biz berýändigimizi ýene bir gezek düşünmelidiris.
Munuň üstünde biziň dolandyryşymyz bardygyny.
Indi bolsa, elbetde, sorag şeýledir: Biz nähili edip bir halk bolarys?
Bu nähili işleýär? Men bu ýerde hakykatdan hem öz tejribämden gürrüň berip bilerin. Millet bolmak üçin nämeler
gerekdigini görkezmek maksady bilen üç nokady nygtaýaryn.
Bu düşünmek, düşünme ukyby bilen baglanyşykly. Bu zatlary gaýtadan gözden geçirmek bilen baglanyşykly.
Diňe zatlary alyp, yutup, ýerine ýetirmek däl-de, olary düýpli pikir edip başlamalydyň.
Näme üçin adamlar millet bolýar? Muny men örän ýönekeý düşündirip bilerin.
Bizde köp sanly S&G aragatnaşyklary we köp sanly AZK aragatnaşyklary bardy, we meniň eden her bir
telefon jaňym, belki-de tassyklap bilersiňiz, ýokary derejä ugradylyp, derrew baglanyşdy.
Men derrew şol ýerde adamlary gördüm; olar meniň ýaly pikir edýärler, olar hem munuň üstünde
pikir edýärler we olar hem düşünmek isleýärler.
Olar çalt däl we hemmesini ýalňyş aýdýarlar, emma tersine: "Garaş, bir minut, munuň hemmesi nähili gabat gelýär?"
Düşünmek isleginden düşünmek döreýär. Düşünmekden birlik döreýär.
Meselem, biz puluň işleýän däldigini düşünmelidiris, ony düşünmegi öwrenmelidiris.
Diňe mysal üçin. Pul işlemez.
Siz hem öňki çykyş edijiden dowam edip, kiçijik öý iş tapşyrygyny edip bilersiňiz.
Näme üçin düýn gijesi ýuwmadyňyz gap-gaçyň ýanyna on funtlyk banknota goýmassyňyz?
Soňra ol aşhana gapyny ýapýar we ertesi irden şol ýere barýar.
Soňra puluň işe ýaramagyny görersiňiz.
Öýümizde birnäçe adam bar. Men ähtimal gapyny kilitlerdim, bolmasa on ýewrolyk banknota ýok
bolar we men heniz hem gap-gaç ýuwmaly bolaryn.
Millat bolmak köp derejede üýtgeşmeler we üýtgemäge isleg bilen baglanyşyklydyr.
Meniň üçin üýtgemäge isleg hem jogapkärçiligi täzeden öz üstüme almagy aňladýar, ýa-da
jemleýji sözleriň aýdşy ýaly, muny men özüm ýazdym:
Biz bile bolup üýtgeşiklik girizip bileris. Özüňden başla, özüňde bir zady üýtget.
Bu, düýbünden başgaça, ýürekden gelýän baglanyşyk döredýär. Men muny kurýrlarym üçin hakykatdan hem aýdyp bilerin.
Bu, Ruth öňden belläp geçen Strategy 2+ taslamasynyň mowzugy. Biz kuryerler bilen tor döredýäris.
Her bir adam bilen ýürek baglanyşygy bar, sebäbi men hemmäniň bir zady üýtgetmek isleýändigini görýärin.
Her kim özüni kämilleşdirmek ugrunda işleýär, hemmeler ilki bilen özünden başlaýar.
Hemmesi öz-özünden ýygnanýar. Uly çykyşlar etmäge gerek ýok, ol öz-özünden bolýar.
Bu birleşme, maşgalaga öwrülmek aragatnaşyk torunyň döremegine getirýär. Meniň pikirimçe, bu täze.
Dünýäde hakykatdanam köp karizmatik liderler bolupdyr.
Gowy pikirler bilen, hakykatdan-da geljegi görýän çemeleşme bilen, bir milleti ylhamlandyrmak ukyby bilen.
Emma meniň duýýan zatym, häzirki döwrümiziň başdan geçirýän zady, iň aşakdan, kökden gelýän adamlaryň birleşmegi.
Öňki çykyşçydan ýazyp alanym hem orijinal:
Aşakdan ýokary çenli bilelikde ösýäris. Üýtgeşme aşakdan ýokary çenli bolmaly.
Bu aragatnaşyk gurmakdyr, bu özüni jemgyýet hökmünde duýýan adamlaryň toparydyr. Olar birden Facebook-da
däl-de, eli-ayağı bolan hakyky adamlar bilen aragatnaşyklarymyzy gurýandygymyzy duýýarlar.
Biz maksada barha golaýlaşýarys. Biz diňe şikaýat edip oturmaýarys.
Biz işde kärdeşlerimiz bilen syýasy meseleler barada gürleşmegi halaýarys.
Emma gelin çaltlyk bilen soraga geçeliň: Wagtyňyzy maýa goýmaga taýýarmy?
Özüňi maýa goýmak üçin taýýarmy? Şeýlelikde adam millet bolýar.
Men pikir edýärin, hemmäňiz ýa-da azyndan köpüňiz "Stimme und Gegenstimme" (Ses we Garases) atly gazet S&G bilen
tanyş. Bu S&G-niň strategiýasydyr. Şonuň üçin – meniň öz çykyş stolum ýok – men S&G stolymy wagyz edýärin.
Şol ýere git. Eger heniz bilmeýän bolsaň, S&G diňe bir gazet däl.
Meniň üçin S&G bir ýol, hakykatdanam bir ýol, bir halk bolmaga.
Halk hökmünde birleşmegiň bir ýoly. Şonuň üçin meniň aýtjak zatym şundan ybarat: goşulyň! Sag boluň. Sag boluň.