Pullary hususylaşdyrmak – zyýanlary jemgyýetleşdirmek
Uýanan maliýe hünärmenleri, ilkinji gaharynda, tarapyndan amala aşyrylan kanunsyz spekulýasiýany tanadylar
Uly spekulýantlar ýa-da walýuta söwdagärleri köplenç kazino aldamçylyklary bilen deňeldilýär.
Emma, bu deňleme kazino operatorlaryna adalatsyzlyk edýär.
Sany-sany köp uly spekulatorlardan tapawutlylykda, olar adatça girdejileriniň kiçi ýa-da
uly böleklerini kompaniýa bilen paýlaşýarlar.
Mysal üçin, Şweýsariýadaky kazino girdejileriniň 50%-i göni Garrylik we galan maşgala
agzalarynyň ätiýaçlandyryşyna (AHV) ugradylyar.
Başga tarapdan, köp uly spekulýantlar paý paý paýdasy girdejilerini, käbirleri 500 million CHF-den hem ýokary bolan
mukdaryny, kompaniýanyň gözegçiliginden geçirmän ussatlyk bilen dolandyrýarlar – başgaça aýdylanda, olar spekulýatiw girdejilerini
doly hususy we salgytdan azat ýagdaýda peýdalanyp bilýärler.
Indi bolsa esasy meselä geçýäris: eger kazino operatory bankrot bolsa, bu diňe onuň şahsy işi bolup galýar.
Ol kazino karzlaryny kompaniýa şertlerinde geçirip bilmeýär:
Men girdejimi siziň bilen paýlaşdym, indi bolsa spekulatiw ýitgilerimi hem paýlaşalyň.
Bolmasa, islendik beýleki telekeçi hem şol bir zady aýdyp biler. Hemme üçin deň hukuklar.
Emma bu hakykatdan gaty uzak. Käbir uly spekulyantlar we walýuta söwdagärleri üçin ýagdaý başgaça.
Şuňa meňzeşleriň köpüsi, ýalňyş hasaplap, bu prosesiň dowamynda milliardlarça zyýan çekensoň, ýitgilerini
jemgyýete – başgaça aýdylanda, bize, salgyt töleýänlere – geçirmek bilen çäklenýärler.
Bu henizem dünýäniň dürli künjegindäki sanawsyz hususy banklaryň we ätiýaçlandyryş kompaniýalarynyň tejribesidir.
Olar spekulyatiw amallaryndan milliardlarça girdeji gazanmagy dowam etdirýänçä, hususy baýlyklaryny artdyrýarlar; başga
tarapdan, eger olar milliardlarça zyýan çekseler, ony ýönekeýçe jemgyýete – başgaça aýdylanda, salgyt töleýänlere – geçireýärler.
Olaryň salgytdan azat, bikanun gazanylan hususy baýlyklary hem-de uly aýlyklary degdirilmez galýar.
Käbir ýagdaýlarda hatda bonuslar hem goragly galýar.
Ezilen halklaryň barha bezginli ukylaryndan oýanmazlyk üçin käbir syýasatçylar gaýtalap-gaýtalap ikiýüzli lullaby aýdýarlar.
Bu rahatlandyryjy sözler raýatlara geljekki maliýe krizislerinde ýalňyş spekulýasiýa eden banklaryň özleri we paýdarlar bilen
bilelikde jogapkärçiligi öz üstüne almaly boljakdygyny aňladýar.
Emma aýtmak bilen ony etmek bir zat däl.
Çünki amalda syýasatçylar hakyky rak ösümlerine degmän, diňe alamatlar bilen oýnalýarlar.
Rak ösümleri henizem bankstler, olar spekulatiw amallar arkaly millionlarça aýlyk we bonus gazanýarlar.
Emma sanawsyz sığorta kompaniýalary we derman, telekommunikasiýa, elektrik üpjünçiligi, ylym ýaly uly
korporasiýalar hem-de barha köpelýän poçta hyzmatlary, oba hojalygy we ş.m. hem şonuň ýaly edýärler.
Olaryň hiç biri öz pullary bilen spekulýasiýa etmeýär, eýsem döwlet pullary bilen spekulýasiýa edýär.
Şeýlelikde olar gaýtalap köp jemgyýetçilik baýlygyny israf edýärler.
Ondan soň, olar spekulatiw ýitgilerini kompensirlemek üçin zerur paý kapitaly, ýagny öz maýasy ýetmeýär.
Hususy bank eýeleri, biziň döwlet pulymyz bilen – esasan spekulatiw girdejiler arkaly – milliardlarça girdeji
gazanýarlar we häzirki wagtda biziň serişdelerimizi negatiw faiz nyrhlary bilen has köp karz alýarlar.
Adam diňe özüne sorap biler: Biz hakykatdanam näderejede akylsyz? We entek näçe wagtlap şeýle bolarys?
Ahyrynda bu multimillioner spekulyantlaryň diňe spekulyatiw karzlary üçin jogapkärçilige çekjekdigimiz haçan bolar?
Salgyt töleýjiler şol ýalňyş işleri edýänleriň ýagdaýyny gözüni ýumup halas etmäge dowam edýärler,
sebäbi olar näme edýändiklerini hiç düşünmeýärler.
Ähli pul ulgamy halkyň öňüne şonça çylşyrymly görnüşde hödürlendi, olar hatda iň ýönekeý aldawlary hem görüp bilmeýärler.
Bank işlerini, ätiýaçlandyryş we ş.m. spekulatiw amallary skandal ýa-da hatda jenaýat diýip häsiýetlendirýän islendik tankytçy
dogrydyr, eger gatnaşyjylar girdejilerini hususylaşdyrmagy dowam etdirip, zyýanlaryny jemgyýete ýükleýän we
hatda uly aýlyk haklaryny we bonuslaryny saklaýan bolsa.
Bu skandal praktikasy bilen bankirler dünýäni heläkçilige ýakyn getirdi.
We olar adamlar galyp, bank spekulyantlarynyň ýetirýän zyýanlarynyň diňe operatorlar tarapyndan özleri öwezini
dolmalydygyny talap edýänçä şonuň ýaly etmäge dowam ederler.
Şol bir zat ähli meňzeş spekulatiw we gaýtadan paýlaýyş iş modellerine hem degişlidir.
Gysga wagtda bu usul bilen milliardlarça pul ýygnalyp bilnerdi we öň aldanylan raýatlar has gowy ýagdaýda bolardy.
Emma biziň özümiziň şeýle atlandyrylýan howpsuzlyk ulgamlarymyz özleri islendik düzedişleriň öňüni alýar.
Näme üçin? Gaty ýönekeý: kanunsyz, gizlin torlary, ýagny dolandyryjylar bilen dolandyrylýanlar
arasynda özara peýdaly baglylyklary çydamak arkaly.
Köpçülik bu her ýerde ýaýran korrupsiýa barada dymýar, sebäbi olar bu barada ýeterlik maglumata eýe däl ýa-da hatda onuň
hemişelik pidalary bolup dursalar-da, oňa boýun egip galýarlar.
Bu sessizlik bolsa öz gezeginde aldanan halklaryň hökümet, işewürlik, ätiýaçlandyryş we ş.m. spekulyantlarynyň
arasynda has-da uly açgözlügi döretmegine sebäp bolýar.
Bu elitler, olaryň käbiri gadymy bolup, halkyň kömeksiňiz sessizliginden ruhlanýarlar we özleşdiriş aldawyny
dowam etdirmäge, hatda ony nagt puly ýatyrmak, negatiw faiz nyrhlary we ş.m. ugrunda giňeltmäge itergi alýarlar.
Gynançlaryň örän hiylaçylykly hususylaşdyrylmagy we zyýanlaryň jemgyýetçileşdirilmegi onlarça ýyl
bäri biziň gündelik durmuşymyzyň bir bölegi boldy.
Gidip artýan maliýe aladalaryň arasynda biz konstitusiýa döwletlerinde, mysal üçin biziň ýurdumyzda, ýalňyz jogapkärleri
jogapkärçilige çekmegiň adaty bolandygyny ýadyňdan çykardyrys.
Jenaýat sudlary 10 ýyla çenli türme tussaglygyna höküm edip bilerler.
Vergi töleýjiler bu akylsyz dolandyryşdaky ähli ýalňyşlyklaryň günäni öz üstlerine almaly bolarlar, eger olar karzy
hakykatdan jogapkär bolanlaryň başyna gaýtadan ýüklemese.
Eger olar muny etmeseler, döwletler 100% anyklik bilen gönüden-göni indiki karz uçurumyna tarap çalt hereket ederler.
We dünýäniň her bir hökümeti munuň hakykatdygyny anyk bilýär.
Şeýle-de bolsa, munuň hemmesi we has köp zat sorag edilmän kabul edilýär.
Biziň dünýämiz durmuşa garşy tehnologiýalar, subsidiýalar, hususylaşdyryş we beýleki köp sanly ýaramaz dolandyryş
görnüşleri sebäpli ähli tarapdan ýok ediji howp astynda.
Bu betbagtçylykly gaýtadan paýlaýyş ulgamlarynyň ählisini beýan etmäge günler ýetmedi.
Şonuň üçin indi ukyda we metbugat tarapyndan bejdirilen adamlary oýarmagyň wagty geldi; olar özlerine kanunsyz
ýüklenilen karzlary ýüreginden aýyryp, bu karz ýüküni hakykatdan jogapkär bolanlaryň başyna gaýtaryp bilerler!