WEBVTT

00:01.485 --> 00:06.367
Kgothakgothano, dibopuwa tsa maqhubu

00:06.367 --> 00:10.967
Batho ba bangata le ho feta ba na le mathata a
bophelo bo botle a kang tšoaane, hlooho e bohloko,

00:10.967 --> 00:14.095
ho otla ha pelo ho sa tsitsang kapa ho hlobaela.

00:14.095 --> 00:17.238
Khatello ea maikutlo hangata e nkoa e le sesosa.

00:17.238 --> 00:24.053
Filimi e latelang ea bopaki ea 2012 e bontša hore
matšoao a joalo hangata a amahanngoa le lisosa tse

00:24.053 --> 00:28.647
fapaneng ka ho feletseng, tse sa tsejoeng haholo.

00:28.647 --> 00:34.488
Filimi e re nka leetong ho tloha tšimolohong ea
rona ho fihlela lilemong tsa bo-1990, ha katoloso

00:34.488 --> 00:38.283
ea theknoloji ea khokahano e se nang mehala e qala.

00:38.283 --> 00:43.637
Ho tloha ka nako eo, batho ba qoelletsoe
ka har'a leoatle la maqhubu a maiketsetso.

00:43.637 --> 00:50.837
Ka mahlo a tloaelehileng, polanete e bonahala e
tšoana, empa boemong ba lisele, ke phetoho e kholo ka ho

00:50.837 --> 00:55.899
fetisisa eo bophelo Lefatšeng bo kileng ba tobana le eona.

00:55.899 --> 00:59.418
Litlamorao ha lia lokela ho nyenyefatsoa!

00:59.418 --> 01:04.631
Kla.TV e u fetoletselitse filimi ena
ka Sejeremane le ho e kenya lentsoe.

01:04.631 --> 01:11.174
Bo-ramahlale, baemeli ba indasteri, lingaka le
batho ba amehileng ba fana ka maikutlo a bona.

01:11.174 --> 01:17.320
Re tšepa hore le tla thabela ho shebella
filimi e latelang ea bopaki e entsoeng ke James

01:17.320 --> 01:22.103
Russell: "RESONANCE – Creatures of Frequency"!

02:04.568 --> 02:09.936
Mahareng a lilemo tsa bo-1980, hoo e ka bang liperesente tse
tharo tsa batho linaheng tse ngata li ne li sebelisa

02:09.936 --> 02:16.340
mehala ea letsoho; kajeno, hoo e ka bang
liperesente tse lekholo kaofela li sebelisa mehala ea letsoho.

02:16.340 --> 02:23.107
Ha ba le dilemo tse 19 kapa 20, ba tla be ba qetile
dilemo tse 10 ba sebedisa mehala ya thekeng, mme ha

02:23.107 --> 02:27.958
re na lesedi la hore na seo se na le dikotsi dife.

02:35.618 --> 02:41.748
Re tebetse ka hara leoatle la mahlaseli a
motlakase le makenete. Le re pota-potile hohle.

02:41.748 --> 02:44.941
Ha e bonahale, ha re e bone. Empa rea tseba hore e teng.

02:44.941 --> 02:49.045
Nako le nako ha o sebedisa mohala wa
hao wa letsoho, o a tseba hore e teng.

02:49.045 --> 02:53.120
Ho thata haholo ho khutlisetsa nako morao. Ho ke ke ha khoneha.

02:53.120 --> 03:00.320
Empa re hloka ho elellwa ditlamorao tsena tsa bophelo
bo botle e le hore re ka nka mehato ya tshireletso.

03:00.320 --> 03:05.460
Hajoale, polelo ea WHO mabapi le sena ke hore ke 'nete.

03:05.460 --> 03:09.127
Ha rea ka ra ba feela sehlopha sa batho ba nang le
mofetše se potileng tšireletso; ho na le lihlopha

03:09.127 --> 03:12.075
tse ngata tsa mofetše tse potileng lits'ireletso.

03:12.075 --> 03:16.903
Boholo ba mefuta ea mofetše e tlang ha e so fihle mona.

03:16.903 --> 03:25.489
Re ka nahana joang hore re bolokehile ha re ntse
re hlahla mahlo a rona ka maqhubu a microwave?

03:25.489 --> 03:29.942
Ha re e-so utloisise ka botlalo seo re se etsang.

03:29.942 --> 03:34.255
Qetellong re na le phatlalatso mabapi le
hore na mehala ea letsoho e baka mofetše.

04:20.615 --> 04:26.858
Ramahlale ea sa tsejoeng o haufi le ho etsa
tšibollo e neng e lokela ho fetola ntho e 'ngoe le e

04:26.858 --> 04:32.869
'ngoe. Lebitso la hae e ne e le Winfried Otto Schumann.

04:32.869 --> 04:38.106
Ho tloha letsatsing leo ho ea pele, o ile a
ruta baithuti ba hae fisiksi ea motlakase ea .

04:38.106 --> 04:49.051
Kamoo selikalikoe se ka hare ho selikalikoe se seng se ka
hlahisang matla a motlakase. Mme ka lebaka leo: maqhubu.

04:49.051 --> 04:52.560
Sehlopha sa Schumann se ne se
thatafallwa ke ho utlwisisa sehlooho.

04:52.560 --> 04:58.483
Ho etsa hore ho be bonolo, moprofesa o ile
a ba laela hore ba nahane hore Lefatshe ke

04:58.483 --> 05:01.540
bolo e le nngwe mme ionosphere ke e nngwe.

05:01.540 --> 05:06.512
Eaba o ba kopa hore ba bale matla a ho hula a pakeng tsa bona.

05:06.512 --> 05:11.792
Kaha le eena o ne a sa tsebe,
Schumann le eena o ile a qala ho bala.

05:11.792 --> 05:16.414
Qetellong, o ile a fihla maqhubu a ka bang 10 hertz.

05:21.801 --> 05:28.184
Leha ho ne ho bonahala ho sa kholoehe ho Schumann,
polanete ea rona e ne e na le morethetho, maqhubu a

05:28.184 --> 05:32.936
lekanyesitsoeng a a neng a teetse bophelo Lefatšeng.

05:32.936 --> 05:39.727
Leha moprofesa a ne a le motlotlo ka tshibollo
ya hae, o ile a re ha e na bohlokwa bo boholo.

05:39.727 --> 05:44.962
Haholo-holo kaha e phatlalalitsoe feela koranteng
e nyane ea saense, e qapeletsoeng maqepheng a ka

05:44.962 --> 05:49.185
morao tlas'a sehlooho se reng "Schumann resonance".

05:49.185 --> 05:54.617
Ho ne ho tla nka lilemo tse 'maloa, ho kenyeletsa
le phetoho e makatsang ea qetello, pele moprofesa a

05:54.617 --> 05:58.860
hlokomela bohlokoa ba 'nete ba Schumann resonance.

06:02.492 --> 06:11.151
Phetoho ena ea qetello e ne e qalile lilemo tse 30 pejana
le rasaense e mong oa Mojeremane ea bitsoang Hans Berger.

06:11.151 --> 06:16.345
A sebedisa sesebediswa sa EEG seo a neng a
iketseditse sona, Berger o ile a etsa tlaleho ya pele ya

06:16.345 --> 06:21.739
maqhubu a motlakase a fetiswang ke boko ba motho.

06:21.739 --> 06:27.002
Qalong, ho ile ha etswa tlhahiso ya hore leqhubu le rewe ka
lebitso la monna ya le fumaneng, empa Berger, eo e

06:27.002 --> 06:33.478
neng e le monna ya ikokobetsang, a kgetha lebitso le
tswang alfabeteng. A le bitsa: "Leqhubu la Alpha".

06:36.900 --> 06:42.955
Ka mor'a nako e khutšoanyane ho tloha ha Moprofesa Schumann a
etsa phuputso ea hae, e mong oa basebetsi-'moho le Hans Berger,

06:42.955 --> 06:48.720
monna ea bitsoang Ankermüller, o ile a fumana ka tšohanyetso kopi
e tabohileng ea jenale e nyane ea saense; e leng yona

06:48.720 --> 06:56.733
jenale e nyane ea saense eo phuputso ea Moprofesa Schumann
e neng e phatlalalitsoe ho eona lilemo tse 'maloa pejana.

06:56.733 --> 07:02.100
O ile a bala sengolwa seo makgetlo a
mmalwa mme a sisinya hlooho a sa dumele.

07:02.100 --> 07:07.320
O ile a lemoha hang-hang boholo ba seo se neng se mo letetse.

07:07.320 --> 07:14.271
Khatello ea maqhubu a alpha a tlalehiloeng
ke Hans Berger e ne e batla e tšoana hantle

07:14.271 --> 07:19.327
le Schumann resonance: khatello ea Lefatše.

07:22.339 --> 07:27.646
Dr. Ankermüller o ile a ikopanya le Schumann
hang-hang ho mo kgothaletsa hore a etse dipatlisiso tse ding.

07:27.646 --> 07:32.963
Schumann o ile a lumela mme a tswela pele ho ntshetsa
pele diphuputso tsa hae a ena le e mong wa baithuti ba hae.

07:32.963 --> 07:39.390
Ba ile ba ithuta ka botlalo kamoo motlakase o phallang
ka har'a lehalima kateng ka har'a sekoti sa ionosphere.

07:39.390 --> 07:48.484
Qetellong, ba fihlile maqhubu a nepahetseng:
morethetho oa Lefatše, karohano ea Schumann, e ne e

07:48.484 --> 07:54.720
le hantle 7.83 hertz. Tšibollo eo e ne e makatsa.

07:56.708 --> 08:04.310
Na Schumann resonance e ne e tshwana feela le maqhubu
a alpha a boko ba motho? Tjhe – e ne e tshwana hantle!

08:05.883 --> 08:11.619
Maqhubu a boko, a laolang boqapi ba rona, tšebetso ea rona,
khatello ea maikutlo, litšabo tsa rona le

08:11.619 --> 08:18.550
tsamaiso ea rona ea ho itšireletsa 'meleng, ka tsela e
itseng a ne a ikamahantse le maqhubu a polanete.

08:18.550 --> 08:23.466
Mothapo oa lefatše o ne o fetohile mothapo oa bophelo ka bo bona.

08:28.842 --> 08:37.144
Lebelo la maqhubu le lekanyetsoa ka li-hertz. Sena se bolela
palo ea mekhoathatso eo leqhubu le e etsang ka motsotsoana.

08:37.144 --> 08:44.953
Maqhubu a tloha ho karolo ea trilione ea
atomo ho isa ho bolelele ba bokahohle ka bo bona.

08:44.953 --> 08:49.640
Ka khopolo, maqhubu ha a na moedi, a feletse a se na pheletso.

08:49.640 --> 08:55.428
Haeba e ne e le ketsahalo feela, e ne e le e
'ngoe ea tse hlollang ka ho fetisisa tsa tlhaho!

08:58.631 --> 09:05.260
Joale, sena sohle se ne se bolela'ng? Ha ho a ka ha
nka nako e telele pele motho e mong a leka ho fumana.

09:05.260 --> 09:12.896
Lebitso la hae e ne e le Rütger Wever,
rasaense ea tummeng Setsing sa Max Planck.

09:14.633 --> 09:19.256
Mathwasong a dilemo tsa bo-1960, moprofesa o ile
a haha sebaka sa tshireletso ka tlasa lefatshe ho

09:19.256 --> 09:22.900
ithuta ka morethetho wa tlhaho wa mmele wa batho.

09:22.900 --> 09:30.635
Morethetho oa 'mele oa motšehare le bosiu
ke morethetho o ngotsoeng bophelong bohle.

09:30.635 --> 09:36.412
Ka nako ea lilemo tse mashome a mararo, moprofesa o ile a etsa
liteko moo baithuti ba baithaopi ba 1,234,321 ba ileng ba

09:36.412 --> 09:45.226
phela ka tlas'a lefats'e ka libeke tse supileng, ba sirelelitsoe
ka ho feletseng ho thibelo ea mahlale a tlhaho a lefatše.

09:45.226 --> 09:50.514
Diphuputso tsa hae di re fa temohisiso e makatsang.

09:50.514 --> 09:55.493
O ile a fumana hore bophelo bo botle ba 'mele le ba
kelello ba baithuti bo ile ba senyeha hang ha Schumann

09:55.493 --> 09:59.483
resonance e ile ea sekoaheloa ka ntle ho bunker ea .

10:01.364 --> 10:07.860
O ile a isa baithuti moo. Ha a ka a iteta sefuba
ho e etsa le batho ba kulang kapa ba tsofetseng.

10:07.860 --> 10:15.293
O ne a tlisa baithuti ba banyenyane moo hobane o ne a
tseba—Wever o ne a tseba—hore seo se tla ba le tšusumetso.

10:15.293 --> 10:19.652
Ka hona, ho hlakile hore ha ho na
Schumann resonance ka tlas'a lefatše.

10:19.652 --> 10:24.140
Ho ne ho e-na le masimo a makenete a
tšekaletseng feela a tsoang ka hare ho Lefatše.

10:24.140 --> 10:29.341
Kahoo ha a ba pata ka tlas'a mobu, ba ile ba qala ho ikutloa ba
sa phele hantle, ba ba le hlooho e bohloko, 'me

10:29.341 --> 10:35.880
kemiso ea bona ea tlhaho ea 'mele ea ho ikamahanya le
nako ea letsatsi e ile ea sitisoa ka ho feletseng.

10:35.880 --> 10:43.207
Ntho e neng e thahasellisa ke hore ha a sebedisa
maqhubu a 7.83 hertz ka sesebediswa se fanang ka

10:43.207 --> 10:48.333
kgatello ya makenete, e ile ya emisa hang-hang.

10:51.179 --> 10:57.220
Wever o ile a kenya sekhahla sa 7.83 ka sephiri ka har'a
bunker ka sesebediswa sa phetiso se entsweng ke motho.

10:57.220 --> 11:01.783
Nako le nako ha a etsa sena, o ile a fumana hore
ditlamorao tse kotsi tseo baithaopi ba neng ba

11:01.783 --> 11:04.537
na le tsona di ile tsa nyamela kapa tsa fokotseha.

11:04.537 --> 11:08.425
Khatello ea hae ea maikutlo, hlooho e bohloko
le khatello ea maikutlo li ile tsa fokotseha,

11:08.425 --> 11:11.071
'me bophelo ba hae bo botle bo ile ba khutlela.

11:11.071 --> 11:15.290
Ho pholletsa le kenyelletso ea Schumann resonance.

11:17.652 --> 11:25.193
Liphuputso tsa Wever li senotse kamano e makatsang pakeng
tsa bophelo bo botle ba batho le maqhubu a tlhaho a polanete.

11:25.193 --> 11:30.552
Mme ka 2011, dipatlisiso tsa bohlokwa di ile tsa
fana ka maikutlo a ntho e kgahlang le ho feta:

11:30.552 --> 11:35.753
Kgokahano ya Schumann e ka nna ya
amahanngwa le qaleho ya bophelo ka bo bona.

11:37.284 --> 11:42.230
Tlholo ena e fumanoe ke Luc Antoine Montagnier,
rasaense ea hapileng Moputso oa Nobel eo e

11:42.230 --> 11:47.042
bileng eena oa pele ho sibolla vaerase ea HI ka .

11:47.042 --> 11:52.507
Moprofesa o ile a etsa liteko ka mohopolo oa
metsi mme a batlisisa hore na metsi a ka boloka

11:52.507 --> 11:56.400
mohopolo oa lintho tse neng li qhibilihisitsoe ho ona.

11:56.400 --> 12:03.177
Ha a etsa jwalo, o ile a fumana ntho e
neng e tla phephetsa metheo ya saense.

12:03.177 --> 12:12.202
Bophelo bohle bo tsoa bophelong. Ena ke molao-motheo
oa saense o e-s'o ka o hanyetsoa ke teko efe kapa efe.

12:12.202 --> 12:16.428
Bophelo bo ka hlaha feela moo bophelo bo neng bo le teng pele.

12:16.428 --> 12:21.245
Mme mokgwa wa sena esale o utlwisiswa e le o amanang le thepa.

12:21.245 --> 12:27.500
Kahoo, jwaloka mahe le peo, kapa dithole le karohano ya disele.

12:27.500 --> 12:33.044
Leha ho le jwalo, diteko tsa Luc Montagnier di
hlahisitse kgopolo e fapaneng ka ho felletseng.

12:33.044 --> 12:39.651
Moprofesa o bontšitse hore litatelano tsa DNA, e leng
litoholo tsa sebele tsa bophelo, li buisana ka metsing ka

12:39.651 --> 12:43.667
ho ntša maqhubu a motlakase-mabone a mafolofolo a tlase.

12:43.667 --> 12:48.774
Leha DNA e ne e bolokiloe ka har'a lithupu tsa
liteko tse arohaneng, moprofesa o ile a ntse a lemoha

12:48.774 --> 12:52.237
puisano ea motlakase le makenete lipakeng tsa tsona.

12:52.237 --> 12:55.072
Puisano ena e ka ba tsoetseng pele hakae?

12:55.072 --> 13:02.739
Hantle, Luc Montagnier o bontšitse hore li na le bokhoni
ba ho etsa li-nucleotide – e leng metheo ea kaho ea

13:02.739 --> 13:08.807
DNA – le ho ikopanya hore e be DNA e ncha ka ho feletseng.

13:08.807 --> 13:16.343
Bo-ramahlale ba kopantse likarolo tsena makhetlo a sa baloeng,
empa ha ho teko eo ba kileng ba atleha ho tsosa hape

13:16.343 --> 13:24.261
mollo oa bophelo le ho fetola li-nucleotide hore e be
DNA ea sebele ntle le hore DNA e be e le teng esale pele.

13:24.261 --> 13:29.265
Etsoe, bophelo bo ka ba teng feela
moo bo neng bo se bo le teng pele.

13:29.265 --> 13:35.243
Leha ho le jwalo, ditekong tsa Luc Montagnier, DNA
e ne e se e ntšitsoe ka ho feletseng ka har'a

13:35.243 --> 13:40.105
metsi. Leha ho le jwalo, DNA e ntjha e ile ya thehwa.

13:42.579 --> 13:49.840
Hoo ho ne ho kgonahala jwang? Luc Montagnier o fihletse
jwang seo ho seng rasaense e mong ya kileng a se kgona?

13:49.840 --> 13:54.698
Mme o ile a bopa bophelo jwang moo ho neng ho se na bophelo?

13:54.698 --> 14:00.011
Mekgwa ya diteko tsa Luc Montagnier e ne e fapane hakae?

14:00.011 --> 14:07.502
Ho ne ho na le maqhubu. Maqhubu ao, ha a ka
tlosoa, a neng a tla etsa hore teko e hlolehe.

14:07.502 --> 14:17.800
Empa ha e ne e le teng, e ne e tiisa katleho.
Maqhubu ana e ne e le 7.83 hertz: karohano ea Schumann.

14:25.768 --> 14:31.346
Kgokahano e bobebe pakeng tsa bophelo le
maqhubu a polanete e ne e thehilwe mona.

14:31.346 --> 14:39.471
Kopano pakeng tsa dibopuwa tse phelang le maqhubu
a motlakase le makenete. Boitshetleho, kgokahano.

14:39.471 --> 14:44.629
Bopaki ba sena bo ka fumanoa ka ho bala
lingoloa tsa saense, empa bopaki bo hlakileng le ho

14:44.629 --> 14:48.599
feta bo ka fumanoa ka ho tsoela kantle feela.

14:53.556 --> 15:01.971
Sena sohle se etsahetse joang? Ha e le hantle, ha o
sheba nalane ya Lefatshe, ho bonahala ho hlakile haholo.

15:01.971 --> 15:06.807
Maqhubu a Schumann e bile karolo ea polanete ena ho tloha qalong.

15:06.807 --> 15:14.318
Bophelo bo ile ba hola bo pota-potilwe ke
tsona, mme ka ho qobelleha ba ikamahanya le tsona.

15:14.318 --> 15:24.700
Ha e le hantle, kutlo ea rona ho maqhubu e amana ka ho teba
le bokhoni ba rona ba ho lemoha ketsahalo e 'ngoe ea polanete.

15:35.383 --> 15:39.404
Lilemo tse bilione tse peli tse fetileng,
libaktheria tsa magnetotactic li ile tsa theha kamano e

15:39.404 --> 15:43.936
bonolo empa e khahlang le tšimo ea makenete ea Lefatše.

15:43.936 --> 15:48.673
Sikokotloana se nang le sele e le 'ngoe se ne se na
le likaroloana tsa thepa e nang le matla a makenete.

15:48.673 --> 15:57.131
Sena se ile sa mo thusa ho itshwara jwaloka nale ya
khampase le ho itokisa ho ya ka mela ya makenete ya Lefatshe.

15:57.131 --> 16:04.084
Ha dibopuwa di ntse di rarahana, ho itshetleha ha tsona
mekuting ya makenete ya Lefatshe le hona ho ile ha hola.

16:22.751 --> 16:30.972
Re a tseba hore dinotshi di utlwa maqhubu a makenete. Re a tseba
hore di na le dikarolwana tsa makenetayete mebeleng ya tsona.

16:30.972 --> 16:36.786
Mme diteko tsa laboratori di bontshitse hore ka
nnete di arabela habonolo mefuteng ya makenete.

16:36.786 --> 16:42.531
Liteko tsa laboratori li bontšitse hore hoa khoneha ho laola
tsela eo linotši li hahang li-honeycomb tsa tsona ka ho theha

16:42.531 --> 16:46.534
tšimo ea makenete ea maiketsetso, 'me ho
bonahala ho hlakile hore linotši li sebelisa

16:46.534 --> 16:49.481
litšimo tsa makenete bakeng sa ho ipontša tsela.

16:49.481 --> 16:53.700
Tekano e hlokolosi ea bophelo Lefatšeng e
bontšoa ka ho phethahala ke ho itšetleha ha rona

16:53.700 --> 16:57.763
ka linotši le ho peolleha ha tsona ha limela.

16:57.763 --> 17:04.227
Ho dumelwa hore bophelo bo se nang
dinotshi bo ne bo ke ke ba kgona ho tswela pele.

17:04.227 --> 17:08.790
Polenisheishene ka ditshenekegi e a hlokeha bakeng sa hoo e ka
bang ntho e nngwe le e nngwe e etsang hore dijo di kgahlise:

17:08.790 --> 17:13.059
Kahoo, litholoana, linate, tsena tsohle li
hloka ho peolletswa ke likokoanyana, mme

17:13.059 --> 17:17.285
dinotshi ke sehlopha sa bohlokwahadi sa dipeolletsi.

17:33.860 --> 17:36.064
Haeba ho ne ho se na dinotshi...

17:36.064 --> 17:40.697
E, ha e ne e se ka lebaka la dinotshi, re
ne re tla ba le dijo tse lapisang haholo.

17:40.697 --> 17:46.800
E, re ne re tla phela bophelo bo futsanehileng
haholo. Ke nahana hore ke yona ntlha, ntle le dinotshi...

17:46.800 --> 17:52.030
Mme, ehlile, ntle le dimela tseo re di hlokang bakeng sa
dijo, di boetse di etsa peolination ya dimela tsa naha, mme

17:52.030 --> 17:55.226
maemong a mangata ha re tsebe le dintlha tsa peolination eo.

17:55.226 --> 18:00.392
Empa re ka ba le bonnete ba hore boholo ba dimela tsa rona
tsa naha di ka nyamela ha di sa na dinotshi tse di peoang.

18:13.925 --> 18:20.976
Re na le Maryann Fraizer, Mothusi e Moholo wa Katoloso ya
tsa Bohlokwa ba Dinotshi Univesithing ya Pennsylvania State.

18:20.976 --> 18:26.362
Ke litekanyetso life tse tloaelehileng tsa lefu la linotsi tseo
mohlokomeli oa linotsi a ka li sebelisang ho

18:26.362 --> 18:31.443
ea, a sheba linotsi ebe o re, "Sena se
shebahala e le mohlala o tloaelehileng oa seo"?

18:31.443 --> 18:39.465
Matšoao ke hore leha liribe li phetse hantle ebile
li le matla, palo ea liribe tse holileng ka sekukunu

18:39.465 --> 18:43.990
e fokotseha ka nako e khuts'oane; e tlohela morabe.

18:43.990 --> 18:50.603
Mme se setseng ke thoto e ngata, e leng dinotshi
tse nyane, mahe a dinotshi le phofo ya dipalesa.

18:52.492 --> 18:57.312
Kontinenteng dife ho bonwe lefu lena la dinotshi?

18:57.312 --> 19:01.967
Phokotseho ea palo ea linotši e etsahetse lefatšeng ka bophara.

19:01.967 --> 19:06.140
Linaha tse ling tse ngata li
tlaleha phokotseho ea palo ea linotši.

19:06.140 --> 19:12.591
Hore na sena se bakoa kannete ke ketsahalo eo ho thoeng ke lefu
la linotsi le tsejoang ka hore ke "colony collapse disorder"

19:12.591 --> 19:16.437
(CCD), eo e nang le lipehelo tse ikhethileng, ke potso e 'ngoe.

19:16.437 --> 19:24.562
Mme ke ntlha e 'ngoe eo re lekang ho e utloisisa ka puisano
le batho ba bang ba tsoang likarolong tse ling tsa lefatše.

19:26.492 --> 19:31.703
Tshwenyeho ena ya ha jwale e bile teng ho tloha ka selemo sa
2006, haholoholo naheng ya United States, moo bahlokomedi ba

19:31.703 --> 19:36.269
bangata ba dinotshi ba profeshenale ba ileng ba fumana ka
tshohanyetso hore dinotshi tsa bona, tse neng di

19:36.269 --> 19:41.898
phetse hantle ho fihlela nako e itseng selemong, di ne di
qala ho shwa ka bongata bo makatsang morao ho lehlabula.

19:41.898 --> 19:45.961
Mme ba ne ba bonahala ba fapane le
eng kapa eng e kileng ya bonwa pele.

19:45.961 --> 19:52.844
Kahoo batho ba ile ba fihla ho liqhobong tsa bona
tsa linotši mme ba fumana hore ha ho sa na linotši.

19:52.844 --> 20:00.196
Mofuta ona oa lefu la linotsi, o tsejoang hape e le CCD (Colony
Collapse Disorder), o ama mehlape ea linotsi lefatšeng ka bophara,

20:00.196 --> 20:04.015
'me linaha tse ling li tlaleha tahlehelo e ka fihlang ho 70%.

20:04.015 --> 20:06.807
Ho ile ha qolloa mabaka a fapaneng e le tse qholotsang.

20:06.807 --> 20:12.279
Empa ho se le a mong oa bona ea neng a ka hlalosa ka ho phethahala
hore na ke hobane'ng ha linotši li ile tsa khaotsa ho khutlela

20:12.279 --> 20:15.430
mekhukhung ea tsona ka tšohanyetso – ntle le e mong feela:

20:15.430 --> 20:19.666
Mosebetsi o hlollang oa lipatlisiso
ke Jochen Kuhn le sehlopha sa hae.

20:19.666 --> 20:26.218
Tekong, ngaka e sebelitse le mehlape e robeli ea linotsi
'me ea beha mohala o tloaelehileng oa DECT ho e mene ea eona.

20:26.218 --> 20:31.206
Ka mor'a moo, bo-ramahlale ba ile ba shebella hore na ho ba teng
ha mohala oa DECT ho ne ho na le tšusumetso

20:31.206 --> 20:38.490
mabapi le hore na linotši li ne li khutlela ka
lehaheng la tsona. Liphetho li ne li makatsa.

20:38.490 --> 20:46.104
Linotsi li ile tsa khutlela ka palo e tloaelehileng
matlong a tsona moo ho neng ho sa bewa mehala ea DECT.

20:46.104 --> 20:52.596
Leha ho le jwalo, ho bile ka thata hore dinotshi di
kgutlele mekhorong e neng e na le mohala wa DECT.

20:52.596 --> 20:58.338
Ha ho le notshi le le 'ngoe e ileng ea khutlela ho e
'ngoe ea matlo a lona a neng a na le mohala oa DECT.

20:58.338 --> 21:01.999
E le hore re utlwisise ka botlalo bohlokwa ba
teko ya Ngaka Kuhn, re tlameha pele ho

21:01.999 --> 21:04.975
utlwisisa hore na mohala wa DECT o sebetsa jwang.

21:04.975 --> 21:10.148
Lebaka leo ka lona o ka tsamaeang ka tlung ea hau le ho letsa
mehala ka thelefono ea hau ea DECT ke hobane seteishene sa

21:10.148 --> 21:16.778
motheo sa thelefono ea hau ea DECT se romela maqhubu a
motlakase-magnaete, a bitsoang li-microwave, ho handset ea hau.

21:18.545 --> 21:24.310
Sena ke tsela e tšoanang hantle eo tšupa-mohala
ea selefouno e buisanang le selefouno ka eona.

21:28.482 --> 21:34.080
Thelefono ea DECT ha e le hantle ke
mofuta o monyane oa tšupa-mohala oa selefouno.

21:44.326 --> 21:52.537
Haeba nōnē e angoa ke se tsoang fonong ea DECT, ka sebele e
tla angoa hape ke se tsoang tšupong ea mehala ea letsoho.

21:57.584 --> 22:01.531
Mme ka basebedisi ba difouno tse 4 bilione
lefatsheng ka bophara, ka tshohanyetso ho bile

22:01.531 --> 22:04.982
le palo e tshosang ya ditshiya tsa difouno.

22:13.220 --> 22:18.832
Kutlo ea tsela ea makenete ea lenebele e e nolofalletsa ho
itlhophisa e sebelisa mela ea tšimo ea makenete ea Lefatše.

22:18.832 --> 22:24.335
Bokgoni boo e bo tsoelitseng pele ka dilemo tse
dimilione tsa ntshetsopele le tokiso e hlokolosi.

22:24.335 --> 22:28.647
Na ha ho hlake hore kutlo e phahameng hakaale
e ka angoa le ke liphetoho tse nyenyane ka ho

22:28.647 --> 22:33.444
fetisisa tikolohong ea motlakase le makenete?

22:33.444 --> 22:39.428
Joale, phetoho ena e kholohali, e etsahetseng
hoo e ka bang ka bosiu bo le bong, e bolela'ng?

22:43.538 --> 22:47.913
Na ho na le mefuta e meng ea liphedi e
amehang habonolo ke masimo a makenete?

22:47.913 --> 22:54.827
Bofokoli bo qetellang bo ba beha kotsing
ho matla a maqhubu a entsoeng ke batho?

22:54.827 --> 22:59.756
Ka bomalimabe, ho sibollwa ha protheine e
ntjha e bitswang cryptochrome ho supa hore

22:59.756 --> 23:03.522
bophelo bohle bo na le kutlo ya makenete.

23:13.803 --> 23:19.631
Li ile tsa sibolloa limeleng lilemong tsa
bo-1990. Mosebetsi oa tsona ke ho monya leseli

23:19.631 --> 23:22.975
le leputsoa, le hlokahalang ho laola kholo.

23:22.975 --> 23:30.217
Ho tloha ka nako eo, li fumanoe ho likokoanyana,
liphoofolo, liphoofolo tse anyesang, batho le linonyana.

23:30.217 --> 23:34.700
Li-cryptochrome ke limolek'hule tsa
bophelo tse bitsoang liprotheine.

23:34.700 --> 23:39.078
Li hlahisoa ke tse ling tsa lijini
tsa rona, tse bitsoang lijini tsa CRY.

23:39.078 --> 23:50.040
Mme molekhule ya cryptochrome e hlile e laola morethetho wa
rona wa circadian, ho kenyeletsa le tlhahiso ya melatonin.

23:50.040 --> 23:54.103
E meng ea li-cryptochrome e bonahala e na le
mosebetsi oa ho monya khanya, e sebetsa e le

23:54.103 --> 23:57.204
lisebelisoa tsa ho lemoha nako bakeng sa oache ea circadian.

23:57.204 --> 24:01.744
Kahoo ke se kenya-letsoho morethethong oa motšehare
le bosiu oo mefuta e mengata ea liphedi e

24:01.744 --> 24:06.222
bonahalang e na le oona, ho kenyeletsa limela le liphoofolo.

24:11.176 --> 24:18.630
Empa ka 2000, Thorsten Ritz o ile a senola
karolo e makatsang le ho feta ea cryptochrome.

24:18.630 --> 24:24.524
Ka letoto la liteko ka linonyana tsa robin, o ile a paka hore
kutlo ea tsona ea tataiso ha e itšetlehe feela

24:24.524 --> 24:30.708
ho makenete, empa e tsoa ka kotloloho liseleng tsa
cryptochrome tse fumanehang ka morao ho leihlo.

24:30.708 --> 24:37.135
Ke nahana hore lingoliloeng tsa Ritz li emela
e 'ngoe ea lintlha tseo tsa bohlokoa saense.

24:37.135 --> 24:44.619
Hobane o fana ka maikutlo a hore molekhule ena ea cryptochrome –
hopola, ke eona e ikarabellang bakeng sa ho susumetsa le ho laola

24:44.619 --> 24:49.742
morethetho oa 'mele oa tlhaho – 'me ke
molekhule ena hantle-ntle e ikarabellang bakeng sa

24:49.742 --> 24:53.731
ho fa linonyana khampase, khampase ea makenete.

24:53.731 --> 24:58.255
Linonyana li bona ka sebele masimo a makenete a
Lefatše, mohlomong e le sebaka se khanyang

24:58.255 --> 25:01.513
kapa se lefifi se hlahang ka har'a pono ea tsona.

25:01.513 --> 25:07.027
Mme ha ba sisinya hlooho kapa 'mele, letšoao
le tsamaea le bona – ho tšoana le pontšo e

25:07.027 --> 25:10.669
shebiloeng holimo ea mokhanni oa sefofane sa ntoa.

25:10.669 --> 25:18.729
Ba na le ntho ena eo ba e bonang, e ba thusang
ho tseba moo ba leng teng ha ba ntse ba fofa.

25:20.401 --> 25:26.808
Mokhoa oo a ileng a leka sena ka oona e ne e le ho
pepesetsa linonyana masimong a maqhubu a phahameng ho bona

25:26.808 --> 25:30.565
hore na sena se ka sitisa kompase ea tsona ea makenete.

25:30.565 --> 25:36.166
Ho ile ha fumaneha hore ha se feela hore tšimo ea maqhubu a
holimo e ile ea sitisa phallano ea linonyana tsa robin, empa

25:36.166 --> 25:39.330
sena se ne se le teng leha matla a tšimo a ne a le tlase haholo.

25:39.330 --> 25:48.083
Ke habohlokoa haholo ebile hoa thahasellisa hore le masimo a
matla-matla a maqhubu a holimo a ile a ama khampase ea lirabini.

25:52.465 --> 25:59.516
Liteko tsa Ritz li bontšitse ka ho hlaka hore sele ea
cryptochrome, e sebelisetsoang ho tsamaea, e angoa hampe ke

25:59.516 --> 26:08.415
maqhubu a entsoeng ke batho – esita le maqhubu a ka tlase
haholo ho a nkoang a bolokehile ke bolaoli ba taolo ICNIRP.

26:08.415 --> 26:15.810
Liphuputso tsohle mabapi le tsela ea liphoofolo, ho liqhenqha,
linonyana tsa zebra finches, likhoho, le lirabini – ho tsona

26:15.810 --> 26:21.642
kaofela, ho ile ha fumaneha hore khampase ea tsona
ea makenete e sitisitsoe ke masimo a maqhubu a

26:21.642 --> 26:26.407
phahameng a ka tlase haholo ho meeli e behiloeng ke ICNIRP.

26:26.407 --> 26:30.493
Ke sebetsa ka dinonyana, haholoholo dinonyana le dikokonyana.

26:30.493 --> 26:37.281
Ke bontšitse hore li arabela matla a
tšebetsong a ka tlase haholo ho maemo a ICNIRP, ao

26:37.281 --> 26:40.665
ho boleloang hore a bolokehile ho rona batho.

26:40.665 --> 26:46.947
Ha o sheba litekanyetso tsena, tseo dipatlisiso di bontshang hore
diphoofolo di arabela ho tsona ka hloko – ho na le dingolwa tse

26:46.947 --> 26:52.256
ntle haholo mabapi le sena tse bontshang hore litekanyetso tsena
di tlase haholo ho feta litekanyetso tseo re

26:52.256 --> 26:57.490
dumelletsweng ho pepesehela tsona, mme ka lebaka leo, le
tseo diphoofolo tsa tikolohong di pepesehelang tsona.

26:57.490 --> 27:02.426
Ho na le mabaka a tiileng haholo a saense a ho lumela hore masimo
a makenete, e leng masimo a makenete a

27:02.426 --> 27:08.340
entsoeng ke motho, a tla senya sebaka sa bolulo
sa mefuta e mengata ea liphoofolo le limela.

28:18.519 --> 28:22.836
Tikoloho ea rona e fetohile hakae ka
lebaka la masimo a motlakase le makenete?

28:22.836 --> 28:27.460
Lilemong tse 25 tse fetileng, ho
fetohile hoo ho sa tsebahaleng...

28:27.460 --> 28:33.055
E feta ka makgetlo a dimilione ha ho
tluwa matleng a motlakase le makenete.

28:33.055 --> 28:40.019
Boto ea pele ea Naha ea Tšireletso ea Mahlaseli e boletse ho e
'ngoe ea litokomane tsa eona hore e hakanya hore tikoloho ea

28:40.019 --> 28:46.067
mahlaseli – haeba u batla ho e bitsa joalo – e eketsehile
ka limilione tse ngata ha ho bapisoa le kamoo e neng e le

28:46.067 --> 28:50.049
kateng lilemong tse 50 tse fetileng – ka limilione tse ngata.

28:50.049 --> 28:55.760
Ke phetoho e kgolo haholo tikolohong ya Lefatshe, mme e
qoelisa ka ho feletseng matshwao ana ohle a tlhaho, ho

28:55.760 --> 29:00.046
kenyeletswa le maqhubu a Schumann, ao re holileng re a tloaetse.

29:04.030 --> 29:06.516
"Tshilafalo ya motlakase le makenete e tswang
mehala ya selefouno e re qobeletse ho etsa

29:06.516 --> 29:10.150
ditekanyo tsa rona lewatleng." Qotsulo e tswang ho Ngaka

29:10.150 --> 29:16.066
Le leng la mabaka a etsang hore li-cryptochrome li khahlise
haholo, haholoholo mabapi le taba ea hore batho ba lemoha masimo

29:16.066 --> 29:22.174
a makenete, ke hore ho na le phuputso ea haufinyane e entsoeng ke
Ngaka Foley le basebetsi-'moho le eena e bontšang hore haeba u

29:22.174 --> 29:28.090
kenya li-cryptochrome tsa batho ka har'a lifofane tsa litholoana,
lifofane tseo tsa litholoana li ba le kutlo e phahameng ho

29:28.090 --> 29:32.787
makenete ka lebaka la boteng ba li-cryptochrome tsena tsa batho.

29:42.256 --> 29:50.600
Sena ha e le hantle se bontša hore li-cryptochrome tsa
batho li arabela makenete, hore li lemoha masimo a makenete.

29:55.865 --> 30:01.473
Tšibollo ea sele ea cryptochrome e tsositse thahasello e
ncha ka kutlo ea makenete ea motho, kutlo eo Robin

30:01.473 --> 30:06.506
Baker a e boletseng esale pele lilemong tse 40 tse fetileng.

30:06.506 --> 30:13.670
Ena ha se leeto la sefofane la saense la ho tsamaea ka bofofu.
Ke teko ea ho fumana hore na bana ba na le kutlo ea tataiso.

30:13.670 --> 30:18.704
A koahetsoe mahlo a bile a roetse lisireletsi tsa
litsebe, motho ea lekoa o potolohisoa setulong se khethehileng

30:18.704 --> 30:21.498
ho fihlela a se a sa tsebe hore na o shebile nqa efe.

30:21.498 --> 30:26.800
Setulo sea ema mme motho ea lekoa o hakanya hore na
ba shebile bochabela, bophirimela, leboya kapa borwa.

30:26.800 --> 30:29.983
Kakanyo e rekotilwe khomphutheng e nyane.

30:29.983 --> 30:35.295
Haeba bana ba ne ba se na kutloisiso ea tataiso, likhakanyo
tsa bona li ne li tla ba tse sa reroang. Empa ha ho joalo.

30:35.295 --> 30:38.848
Bana ba dilemo tse leshome kapa tse leshome le
motso o le mong ba ka hakanya hantle haholo.

30:38.848 --> 30:44.865
Ho bonahala eka ba na le kutlo ya nnete ya
tataiso. Mme ho bonahala e le kutlo e matla e kgahlang.

30:44.865 --> 30:48.531
Ha borasaense ba hokela makenete hloohong tsa
batho bao ho etsoang liphuputso ka bona, ho

30:48.531 --> 30:52.811
sitisa haholo kutloisiso ea bona ea tataiso.

30:52.811 --> 30:57.166
E emela mohato o moholo pele mabapi le kutloisiso.

30:57.166 --> 31:02.924
Mme, ehlile, sena se hlahisa dipotso tsa mefuta yohle, jwalo ka
hore na batho ba ka hlile ba ka tsamaya ba sebedisa matla a

31:02.924 --> 31:08.830
makenete a Lefatshe, mme haeba ba sa etse jwalo kajeno, na
mohlomong ba ne ba etsa jwalo dikete tsa dilemo tse fetileng?

31:08.830 --> 31:14.520
Ehlile, sena se boetse se hlahisa potso ea hore na ho ka ba le
ts'ebetso eo ka eona masimo a makenete a

31:14.520 --> 31:20.392
hlileng a lemohuoang 'meleng oa motho, e leng se
bakang tšitiso ena ea morethetho oa 'mele oa tlhaho.

31:20.392 --> 31:26.229
Sena se ka hlalosa litlamorao tsohle tse mpe tsa
bophelo bo botle tseo re li bonang haholo lithutong tsa mafu

31:26.229 --> 31:32.181
a seoa mabapi le bophelo bo botle le masimo a makenete.

31:32.181 --> 31:39.338
Haeba batho ba na le bokhoni ba ho lemoha masimo a makenete,
haeba ba na le bokhoni bo tšoanang le ba linotši,

31:39.338 --> 31:49.072
linonyana le lirurubele, na seo se bolela hore le rona re ka
ameha habonolo ho maqhubu a entsoeng ke batho joalo ka bona?

31:49.072 --> 31:56.017
Na liphetoho tikolohong ea rona li tla re
ama ka tsela e tšoanang le eo li e amang?

32:03.989 --> 32:07.595
U ka hlalosa boemo ba ho se mamelle motlakase joang?

32:10.283 --> 32:17.787
Ho ba le bothata ba motlakase ke ha batho ba qala ho arabela,
'mele ea bona e qala ho arabela maemong a motlakase le makenete.

32:17.787 --> 32:22.264
Ka kakaretso, masimo a motlakase le
makenete ao a arabelang ho ona ha a na lithapo.

32:22.264 --> 32:27.921
Kahoo ke puisano e se nang mohala, ke Wi-Fi, ke
mehala e se nang mohala, mehala ea DECT, mehala

32:27.921 --> 32:32.514
ea thekeng, le tšireletso ea mehala ea thekeng.

32:32.514 --> 32:38.631
Kaofela ha tsona li romela matšoao ao
'mele ea rona e e-s'o ka e a utloa pele.

32:42.271 --> 32:54.881
Mme ha e qala ho ama batho – ha e qala ho n-ama –
hangata e qala ka hlooho – o qala ho utlwa bohloko hloohong.

32:54.881 --> 33:00.484
Ha ke rate ho re hlooho e opang, hobane ke
bohloko ka hloohong bo ke keng ba bapisoa le bohloko

33:00.484 --> 33:04.561
bofe kapa bofe ba hlooho boo o kileng oa ba le bona.

33:06.608 --> 33:12.189
Batho ba bangata ba tletleba ka matšoao a kang ho otla ho sa
tloaelehang ha pelo, ho hlobaela, hlooho e

33:12.189 --> 33:18.264
bohloko, mathata a pono, tšisibalo, mefuta e
fapaneng ea mathata a kutlo kapa mafu a kelello.

33:18.264 --> 33:24.777
Ba hlalosa hore ba utlwa maikutlo
a sa tlwaelehang mebeleng ya bona.

33:27.941 --> 33:35.490
Ka 'nete e ka ama le tsamaiso ea li-endocrine le
tšebetso ea thyroid. Lenane ha le na pheletso.

33:35.490 --> 33:43.010
Tabeng ea ka ka ho khetheha, 'me sena ha se etsahale ho bohle,
haeba ke sa tlohe sebakeng seo, ke qala ho ba le

33:43.010 --> 33:51.580
bohloko bo boholo ka mpeng – 'me seo se bolela hore e se e
le morao haholo, ke se ke e-na le ho tswa mali ka hare.

33:53.256 --> 33:59.259
Ke nahana hore matšoao a fapane haholo, 'me likhopolo tseo
batho ba li etsang li thata haholo ho li amohela haeba u se na

33:59.259 --> 34:02.986
tsebo ka taba ena, e leng seo lingaka tse ngata li se nang sona.

34:02.986 --> 34:07.546
Mme eo ha se molato wa bona. Ha re
a kwetliswa ho lemoha boemo bona.

34:07.546 --> 34:14.551
Ke ntho e ncha haholo, mme kutlwisiso ya rona e ntse e
le nyane haholo mohatong ona – ho ntse ho nkuwa mehato

34:14.551 --> 34:19.779
ya pele ho rarolla le ho utlwisisa boemo bona ka botlalo.

34:22.120 --> 34:26.246
Joalo ka batho ba bangata ba tšoeroeng ke
bothata ba ho se mamelle motlakase, Brian o

34:26.246 --> 34:29.979
qobetsehile ho etsa liphetoho tse kholo lapeng la hae.

34:29.979 --> 34:39.358
Likamore tsena tse peli li ne li
sirelelitsoe ka ho feletseng ka foil ea tšepe.

34:39.358 --> 34:47.559
Ka hona, kamore ena le kamore ea ho robala ke lisele tsa Faraday.

34:47.559 --> 34:57.480
Mme haeba o hlahloba masimo a motlakase le makenete kapa maqhubu
a microwave – mme sesebediswa sena se fetola feela maqhubu a

34:57.480 --> 35:05.576
microwave hore e be matshwao a modumo – o tla
fumana hore tshepe e telele e ka nqane, e ka bang halofo

35:05.576 --> 35:10.716
ya maele ho tloha mona, ha e ntlhefisetse mathata.

35:10.716 --> 35:16.474
Ha ke ne ke sireletsa kamore, ke ile ka kenya likhalase
tsa lifensetere tse koahetsoeng ka tšepe, e leng se

35:16.474 --> 35:22.640
nthusang ho felisa boholo ba masimo a motlakase le makenete.

35:22.640 --> 35:30.038
Likarolo tsa sebopuwa tse e nolofalletsang ho lemoha
le ho arabela masimong a motlakase le makenete –

35:30.038 --> 35:34.746
motho a ka re mantsoe ana a sebelisoa maemong a fapaneng.

35:34.746 --> 35:41.889
Mme ha o e arola ka "ho ameha ke motlakase" – o ka re
haele hantle ona ke karabelo ho bophelo ka bo bona.

35:41.889 --> 35:51.902
Mohlala, ha re hlahloba sebopuwa ho fumana hore na bophelo
bo teng, ha e le hantle re batla boteng ba motlakase – mohlala,

35:51.902 --> 35:56.998
ka electrocardiogram , ECG, le electroencephalogram, EEG.

35:56.998 --> 36:03.053
Seo re se fuputsang mona ke boteng ba motlakase o
tsoang lithong tsena tse shebilweng, e leng boko le pelo.

36:03.053 --> 36:06.791
Mme ha re bona seo, ke sesupo sa hore bophelo bo teng.

36:06.791 --> 36:11.669
Ka tsela e itseng, masimo a motlakase le makenete ke
karolo ea bophelo ka bo bona boemong ba lisele. Motho

36:11.669 --> 36:15.654
a ka re bophelo bohle bo angoa habonolo ke motlakase.

36:18.019 --> 36:22.992
Ka tjantjello e kholo ya ho kgolisa batho hore bokula ba ho se
mamelle motlakase bo teng kannete, Brian le ba bang ba

36:22.992 --> 36:28.889
mmalwa ba neng ba na le bothata bona ba ile ba ingodisa
bakeng sa teko e neng e le ya pele Univesithing ya Essex.

36:28.889 --> 36:35.537
Ka bomalimabe, teko e entsoeng tlas'a Elaine
Fox e bile mosebetsi oa ho qetela tabeng eo.

36:39.673 --> 36:42.475
U tlameha ho kena ka phaposing e sirelelitsoeng.

36:42.475 --> 36:49.852
U kena moo ka nako e batlang e le khutšoanyane, 'me mast e ba teng
metsotso e 10, e tima metsotso e 10, ebe e boela e ba teng hape

36:49.852 --> 36:54.532
metsotso e 10 – ebe u ka bona hore na ua e hlokomela kapa che.

36:54.532 --> 37:02.486
Mme ka kena ka phaposing mme ka ba bolella hore
nke ke ka tseba hore na mast e hotetse kapa e tima.

37:02.486 --> 37:07.138
Hobaneng ho le joalo? Hobane kutloisiso ea bona
ea hore na ba arabele joang ho eona e fosahetse.

37:07.138 --> 37:14.286
Ho batho ba bangata, ha se hore o mpa o
bulela mast, ebe ba re, "Ao, kea utlwa seo."

37:16.828 --> 37:22.191
Ebe ba theola seile, 'me motho o re: "A, joale
ke ikutloa hantle hape." Ha ho sebetse tjena.

37:22.191 --> 37:28.454
Ke na le feberu ea lehola, 'me ha ke kena tšimong e kang
ena, ho nka nakoana pele ke utloa litlamorao tsa eona.

37:28.454 --> 37:32.559
Empa ho nka nako e telele pele ke se ke sa
e utlwe, pele ke se ke sa amehe ke yona.

37:32.559 --> 37:37.034
Leha nka tlosoa tšimong ea lehome, ke ntse ke tla utloa
ho hong kamora lihora tse mashome a mabeli a metso e mene.

37:37.034 --> 37:41.683
Ho se mamelle motlakase ho iponahatsa ho batho ba
bangata ka mokhoa o batlang o tšoana le ona o latelang.

37:41.683 --> 37:46.297
Mokhoa oo sehlopha se neng se hlophisitse teko ka oona o ne o
bolela hore ho ne ho tla batla ho se khonehe

37:46.297 --> 37:50.520
hore Brian le baithaopi ba bang ba paka hore
ba ne ba tšoeroe ke ho se mamelle motlakase.

37:50.520 --> 37:54.557
Ho ne ho bonahala eka ha ho na taba, kaha
sehlopha se ne se entse qeto e sa hlaloseheng

37:54.557 --> 37:56.946
ea ho hana mofuta ofe kapa ofe oa tlhahlobo.

37:56.946 --> 38:00.809
Ka lehlakoreng le leng, ho bonahala eka
batho ba ameha ka lintho tse fapaneng.

38:00.809 --> 38:07.166
Ke na le kutlo ho mehala ea mohala ea 3G, mohlala mehala ea
GSM. Ho na le phapang kamoo modulation e sebetsang kateng.

38:07.166 --> 38:12.658
Ha ke na bonnete hore na ba nepile ha ba re ba na le kutlo e
khethehileng, empa haeba ho na le ketsahalo e

38:12.658 --> 38:18.499
itseng, ho utlwahala ho pepesa batho ba phuputsong ya
hao hantle ho sesupo seo ba reng ba arabela ho sona.

38:18.499 --> 38:23.724
Haeba, mohlala, o na le motho eo kamehla a amehang habonolo ke
Wi-Fi empa eseng ke mehala ea letsoho – haeba motho ea

38:23.724 --> 38:28.304
joalo a teng – joale ho molemo ho etsa bonnete ba hore
seo a pepesetsoang sona ke Wi-Fi eseng mehala ea letsoho.

38:28.304 --> 38:31.689
Etsoe, o batla ho paka hore ba arabela seo ba se ipolelang.

38:31.689 --> 38:34.773
Mme mefuta ena ya diphapano ha e a ka ya etswa mona.

38:34.773 --> 38:41.425
Ha e le hantle, ha o ne o re o angoa ke motlakase ka
tsela e itseng, ho ne ho bolela hore o ne o ameha.

38:41.425 --> 38:48.860
Lebaka le leng leo ke neng ke nahana hore ho bohlokoa
haholo ke hobane ke ne ke thusa batho ba sa mamelleng motlakase.

38:48.860 --> 38:55.157
Mme dikgweding tse mmalwa pele ho moo, ruri ke ne ke etetse
mosadi mong – ya neng a nahana hore mmele wa hae o angoa habonolo

38:55.157 --> 39:00.648
ke motlakase – mme ke ne ke le teng feela ho leka ho mo
thusa; ho hlalosetsa hore na ho angoa ke motlakase ke

39:00.648 --> 39:03.871
eng le hore na ke eng se ka tswang se baka bothata ba hae.

39:03.871 --> 39:09.158
Ka bokgutshwanyane, ho ile ha hlaka hore mosadi enwa
o ne a na le bothata, empa o ne a se na bothata ba

39:09.158 --> 39:12.545
ho ameha ke motlakase. Ruri o ne a se na bothata boo.

39:12.545 --> 39:17.347
Empa nakong ya moqoqo wa rona, ke ile ka hlokomela hore
o ne a ingodisitse bakeng sa diphuputso tsa Essex ho

39:17.347 --> 39:22.014
fumana hore na o na le bothata ba ho angoa ke motlakase.

39:22.014 --> 39:29.411
Pelo ea ka e batlile e ema. Mona ke motho ea sa angoeng ke
motlakase, 'me motho enoa o ingolisitse Univesithing ea Essex.

39:29.411 --> 39:32.919
Mme Essex o mpolella hore ha ba na mekgwa efe kapa efe ya diteko!

39:32.919 --> 39:38.716
Seo ba hlileng ba se fumaneng – mme sena se thehilwe hodima
mongolo wa moqoqo ka boona – ke tla se akaretsa ka mantswe a ka.

39:38.716 --> 39:44.791
Ho bolelwa hore, ho latela boemo ba karabelo eo ba e
lebelletseng, ba tla hloka bankakarolo ba ka bang 132

39:44.791 --> 39:49.016
phuputsong ya bona ho bontsha phello e bonahalang ka dipalopalo.

39:49.016 --> 39:55.238
Ka batho ba bangata hakana, ba ne ba tla hloka datha e ngata
haholo bakeng sa diphuputso tsa bona, e le hore ba ka fihlela qeto

39:55.238 --> 39:58.632
ya hore sehlopha sena se bonolo ho ameha ho feta sehlopha seo.

39:58.632 --> 40:03.157
Sena se ne se bolela hore, ho tloha qalong, ba ne ba
fumane feela karolo ea boraro ea datha eo ba neng ba

40:03.157 --> 40:05.140
lebelletse hore ka eona ba ka fumana letho leha e le lefe.

40:05.140 --> 40:09.135
Sephetho e bile hore ba fumane kotsi e neng e le
bohlokoa ho ya ka dipalopalo, eo leha ho le

40:09.135 --> 40:11.733
jwalo e neng e se e bonahala ho tswa dipalopalong.

40:11.733 --> 40:17.522
Ho batho bohle ba itseng ba na le kutloisiso e tebileng,
sena se ne se boetse se totobetse ka bohlokoa bo ka bang 90%.

40:17.522 --> 40:23.860
Kahoo, moedi oo pampiri ya saense e nahanang
hore ntho e itseng e bohlokwa ka dipalopalo ke 95%.

40:23.860 --> 40:27.789
Haeba boemo bona ba bonnete bo sa fihlellwe, ha ho
nkoe e le ketsahalo ya dipalopalo. E ka ba

40:27.789 --> 40:30.314
ketsahalo e itlelang feela, lehlohonolo kapa ntho e nngwe.

40:30.314 --> 40:36.255
Ba ne ba na le bonnete ba 90% hore kotsi e tla eketseha,
mme ehlile e haella ho fihlela letšoao le hlollang leo ho

40:36.255 --> 40:39.384
lona e nkang e le ketsahalo e nang le bohlokoa lipalopalo.

40:39.384 --> 40:43.878
Ka hona, taba e ile ya hlakolwa ka mantswe a
reng, "Sena se bontsha hore batho ha ba na

40:43.878 --> 40:47.862
kutlwelobohloko." Empa ntlha e ne e se yona eo ho hang.

40:47.862 --> 40:52.753
Ho pepesehela meese kamehla ho siile
matšoao ho ba bangata ba neng ba le tekong.

40:52.753 --> 40:57.680
Ba bang ba ile ba kula haholo hoo
ba ileng ba tlameha ho tsoa tekong.

40:57.680 --> 41:05.039
Brian o ile a tswela pele ho utlwa ditlamorao
tsa teko nako e telele kamora hore a tlohe Essex.

41:05.039 --> 41:09.976
Ke entse colonoscopy ea ka ea pele lilemong tse
supileng tse fetileng, ea bobeli lilemong tse 'ne tse

41:09.976 --> 41:12.758
fetileng, 'me ea boraro hoo e ka bang selemong se fetileng.

41:12.758 --> 41:19.634
Tsohle di lokile ho nna. Tsohle di lokile ho
nna. E, o hakantse: ke na le mofets'e wa mala.

41:22.700 --> 41:29.457
Kahoo, ho tloha lekhetlo la pele ke qeta ke il'o fihlela
nako eo ke il'o ntšoa mala, e bile lilemo tse supileng hantle.

41:29.457 --> 41:35.724
Ha ke botsa ngaka hore na ho nka nako e kae hore
mofets'e ona o hola, e ile ea araba, "Lilemo tse supileng."

41:35.724 --> 41:42.226
Kahoo o ka latela nako eohle eo ke neng ke le Essex,
mme ho bile le ketsahalo e le 'ngoe pele ho moo eo

41:42.226 --> 41:47.198
ke neng ke tsoa mali, mali a qalileng mofetše oa mala.

41:51.159 --> 41:57.234
Teko e hlephileng hakaale e ka phahamisetsoa
joang e le "phuputso e tšepahalang" hakaale?

41:57.234 --> 42:00.160
Hobaneng sehlopha se nang le boiphihlelo bo
boholo hakaale se ka etsa liphoso tse kang tsena

42:00.160 --> 42:04.553
tsa motheo le tse bonahalang mosebetsing oa sona?

42:04.553 --> 42:09.665
Na e ka ba le kamano le ba faneng ka lichelete?

42:11.518 --> 42:19.440
Teko ea Essex ke e 'ngoe ea letoto la
liteko tse tšehelitsoeng ka lichelete ke MTHR.

42:19.440 --> 42:26.055
Khamphani ena e tsamaiswa ebile e tshehetswa ka
ditjhelete ke indasteri ya mehala ya letsoho ka boyona.

42:26.055 --> 42:30.748
Na o ka mpolella hore na MTHR ke eng le
hore na e tšehetsoa ka lichelete joang?

42:30.748 --> 42:38.579
E, lenaneo la MTHR le tsheheditswe ka ditjhelete ka kopanelo ke
mmuso wa Borithane le indasteri ya mehala ya thekeng, mme

42:38.579 --> 42:49.405
le sebetsa ho etsa dipatlisiso ka ditlamorao tse ka bang
kotsi bophelong tse amanang le theknoloji ya mehala ya thekeng.

42:49.405 --> 42:54.373
Sehlooho sa rona, ea tšehetsang liphuputso
tsa saense ka lichelete, ke taba e hlokolosi.

42:54.373 --> 42:59.269
Ke tseba borasaense ba bangata ba tshwanang le nna, bao ha ba
fumana phuputso e ntjha eo ba lokelang ho e bala,

42:59.269 --> 43:06.060
ba qalang ka ho sheba leqepheng le ka morao ho
bona hore na e tsheheditswe ka ditjhelete ke mang.

43:06.060 --> 43:10.647
Na u nahana hore ho ka ba le khohlano ea lithahasello mabapi
le tšehetso ea lichelete e tsoang indastering ea mehala ea

43:10.647 --> 43:14.080
letsoho ha ho tluoa liphuputsong tsa litlamorao tse kotsi?

43:14.080 --> 43:19.307
Hantle, ehlile ho na le dikgohlano tse ka bang teng
tsa dithahasello, mme ke ka lebaka leo lenaneo la

43:19.307 --> 43:24.169
dipatlisiso la mofuta ona le tlamehang ho laolwa ka hloko.

43:24.169 --> 43:30.528
Ke sebeditse haholo le indasteri ya dikgokahanyo hobane
ke hlophisa mosebetsi wa dikgokahanyo ke le moemedi

43:30.528 --> 43:34.220
mona, kahoo ke na le nako e telele ke bua le batho bana.

43:34.220 --> 43:40.493
Ke nahana hore ba ka rata ho ba le boikemelo, empa sepheo sa bona
se seholo ke phaello, haholo-holo 'marakeng oo ba qothisanang

43:40.493 --> 43:44.988
lehlokoa ho oona bakeng sa karolo ea mmaraka,
kahoo ba ka tšehetsa liphuputso ka lichelete,

43:44.988 --> 43:47.680
empa ba tšoana haholo le indasteri ea meriana.

43:47.680 --> 43:52.281
Ho hlakile hore ba hira batho ba
seng ba le ka lehlakoreng la bona.

43:52.281 --> 43:55.359
Bo-ramahlale ha se linaleli tsa
pop; ha ba fumane chelete e ngata.

43:55.359 --> 43:59.941
Ba na le matlo ao ba lokelang ho a lefella,
ba na le malapa ao ba lokelang ho a hlokomela.

43:59.941 --> 44:03.991
Ke mang ea ka ba nyatsang haeba
ba fihlela liqeto tse fosahetseng?

44:03.991 --> 44:09.603
O ke ke wa fumana mosebetsi o mong, bonyane eseng moo.

44:09.603 --> 44:16.897
Ho na le likhatello tsa kelello, leha ho se na khatello ea sebele,
tse ka bang teng kapa tsa se be teng maemong a motho ka mong.

44:16.897 --> 44:24.749
Empa kgatello ya kelello ya ho ikamahanya le ho kgahlisa
mokgatlo o ba tshehetsang ka ditjhelete, ruri e na le seabo.

44:24.749 --> 44:26.249
Na u ikutloa u tlamehile?

44:26.249 --> 44:30.547
E, motho o ikutloa a tlamehile. Motho o ikutloa a tlamehile.

44:30.547 --> 44:38.804
Ho na le lipalopalo tse tiileng haholo tse bontšang hore ha ho
tluoa litlamoraong tsa masimo a motlakase le makenete, liphuputso

44:38.804 --> 44:45.964
tse tšehelitsoeng ka lichelete ke lik'hamphani tsa litšebeletso,
ke hore, indasteri ea motlakase kapa indasteri

44:45.964 --> 44:52.043
ea seea-le-moea kapa indasteri ea mehala ea
thekeng, li tšehelitsoe ka lichelete ke tsona.

44:52.043 --> 44:55.451
Dithuto tsena hangata di na le diphetho tse mpe haholo.

44:55.451 --> 44:58.773
Ka lehlakoreng le leng, lithuto tse
tšehelitsoeng ka lichelete ka boikemelo ka har'a

44:58.773 --> 45:02.131
liunivesithi le tse ling, hangata ha li joalo.

45:03.819 --> 45:07.409
Ke lefapha la dipatlisiso le qholotsang.

45:07.409 --> 45:14.068
Ha ho bonolo ho etsa liphuputso tsa mofuta ona, mme ka
lebaka la meeli ea liphuputso tse amang batho, ha ho

45:14.068 --> 45:17.908
mohla ho tla ba le tikoloho e phethahetseng ea liphuputso.

45:17.908 --> 45:21.408
Ho tla dula ho ena le dithibelo.

45:26.367 --> 45:30.898
Na ona ke mokulo oa 'nete? E, ruri, ke ona.

45:30.898 --> 45:37.518
Hajoale, WHO e re sena ke nnete le hore
matšoao a ka ba mabe haholo le ho koafatsa.

45:37.518 --> 45:42.701
Dipalo tse amanang le ho se mamelle motlakase di ka ba 2–3%.

45:42.701 --> 45:47.272
Bana ke batho bao maphelo a bona
a amehileng haholo ke boemo bona.

45:47.272 --> 45:52.740
Empa jwalo ka ha ke boletse pejana, batho
kaofela ba arabela ho yona ho ya boemong ba disele.

45:52.740 --> 45:57.371
Sena se bolela hore ditlamorao bakeng sa tsamaiso
ya bophelo bo botle di ka ba kgolo haholo haeba

45:57.371 --> 45:59.736
sena se sa nkwe ka botebo kapa se sa elwe hloko.

45:59.736 --> 46:03.839
Mme palo ya batho ba nang le ho se mamelle
motlakase ho bobebe kapa ho mahareng, mohlomong e phahame

46:03.839 --> 46:07.473
haholo ho feta kamoo re neng re nahana kateng pele.

46:21.754 --> 46:25.144
Hoo ho bolela'ng ho rona?

46:25.144 --> 46:29.698
E bua ka rekoto ya kasete ya kgokahano ya
teko pakeng tsa mohala o tlwaelehileng le

46:29.698 --> 46:33.823
sesebediswa se ikgethang sa mohala o tsamayang.

46:33.823 --> 46:37.627
Molumo oa mohala – 'me ke katleho e kholo ruri!

46:37.627 --> 46:41.571
Hobane ke ntho e 'ngoe ho fetisa moqoqo, empa
ke ntho e fapaneng ka ho felletseng ho fetisa

46:41.571 --> 46:43.873
tlhahisoleseding e nepahetseng ea dijithale.

46:43.873 --> 46:48.000
Hona joale ho latela nomoro e tobileng ea
setsi sa lipatlisiso se Chelmsford (Essex,

46:48.000 --> 46:51.750
Engelane), se ntlafalitseng theknoloji ena ka botlalo.

46:51.750 --> 46:54.604
Liz Charnock o lokela ho ba ka lehlakoreng le leng.

46:54.604 --> 47:01.392
Ka ho hlahisoa ha mehala ea letsoho lilemong tsa bo-1980, ho
ile ha hlokahala marang-rang a li-antenna bakeng sa tsona.

47:01.392 --> 47:07.845
Ho tloha ka nako eo, lik'hamphani tsa likhokahano li
hlomme litšiea tse fetang limilione tse 5 lefatšeng ka bophara.

47:07.845 --> 47:13.961
Ba motlotlo ho tlatsa moya ka maqhubu a microwave, ha ba
so etse phuputso le ha e le e le 'ngoe ho netefatsa

47:13.961 --> 47:18.605
hore ho ke ke ha e-ba le tšenyo ea nako e telele bophelong.

47:18.605 --> 47:23.096
Li hahilwe ntle le ho qala ka ho netefatsa hore li bolokehile.

47:23.096 --> 47:25.615
Kea leboha ka thuso ea hau.

47:42.930 --> 47:44.719
Ha ho monate ho hang, akere?

47:44.719 --> 47:48.388
E, hape e dula e le teng kamehla,
ntho e hlahellang ke hore ha e eme.

47:48.388 --> 47:54.294
E ntsha mahlaseli kamehla – a tswa ho ditshiya
– haeba o ka bona ditshiya, o a ameha ke ona.

47:54.294 --> 47:59.284
Ha e le hantle, le ha e se joalo, o ntse o ka e utloa o le
bohole bona, kaha e phunyeletsa marako a konkreite le lintho

47:59.284 --> 48:02.051
tse ling. E fokotseha hanyenyane feela, empa hanyenyane feela.

48:02.051 --> 48:07.012
Ho tloha limithara tse 200 ho isa ho tse 300 ho
tloha tšieeng, o lula o le tlas'a kotsi ea eona.

48:07.012 --> 48:11.720
Ha o ka e utlwa, e fetola tsohle. E. Ho
ne ho tla ba joang ha o ne o ka e bona?

48:16.285 --> 48:19.920
E ka ba jwaloka ho bona mosi wa ditoropo letsatsi le letsatsi.

48:31.707 --> 48:37.972
Ka leru la maqhubu a etsoeng ke batho le lulang le re
pota-potile, 'me ho sa hlahlojoe polokeho ea 'ona, na ke

48:37.972 --> 48:43.688
makatsoa hore 'mele oa motho o se o qala ho arabela ho 'ona?

48:43.688 --> 48:47.891
E ne e le lilemo tse ka bang 10 tse
fetileng. Ke ne ke le lilemong tsa ka tsa bo-30.

48:47.891 --> 48:53.300
Ha ho na motho ea nang le mofetše oa matsoele lelapeng la ka
ho fihlela joale. Ke ne ke phela ka bophelo bo botle haholo.

48:53.300 --> 48:59.511
Ke phetse pela tšiea ea mohala ka lilemo
tse ngata, lilemo tse supileng ka nako eo.

48:59.511 --> 49:02.628
O ne a eme bohōle ba limithara tse 100 ho tloha lapeng la ka.

49:02.628 --> 49:08.531
Ka lilemo tse ngata, ke bile le matšoao a neng
a sa amane le li-mast, hobane ka nako eo ke

49:08.531 --> 49:13.019
ne ke sa tsebe letho ka ho angoa ke motlakase.

49:13.019 --> 49:20.472
Ke ne ke tsekela, ke na le mathata a boroko, hlooho e opang,
mahlaba a hlabang ka hloohong, mme ke ne ke atisa ho ea ho ngaka.

49:20.472 --> 49:26.609
Ke ile ka bolelloa hore ke khatello ea maikutlo kapa
vaerase. Eaba, ka tšohanyetso, ke fumanoa ke na le mofetše oa

49:26.609 --> 49:32.793
matsoele. E bile tšabo e kholo ka ho fetisisa bophelong ba ka.

49:32.793 --> 49:41.432
Qalong, ke ne ke nahana hore ke lehlohonolo
feela, hore ke phoso ea ka. Eaba kalafo ea qala.

49:41.432 --> 49:47.300
Mme ka kopana le baahisani ba bang moo
sepetlele – ke ne ke dula motseng o monnyane haholo.

49:47.300 --> 49:52.501
Mme hape ke ile ka kopana le baahisani bana, basadi ba batjha –
ke ne ke le monyane ho bona kaofela, ke le dilemong tsa

49:52.501 --> 49:57.915
ka tsa mashome a mararo, ba bang ba le dilemong tsa
bona tsa mashome a mane kapa tsa mashome a mahlano a pele.

49:57.915 --> 50:02.196
Re ne re le bahlano moo, kaofela ka nako e
le 'ngoe nakong ea likhoeli tse tšeletseng,

50:02.196 --> 50:06.836
re fumanoe re e-na le mofetše oa matsoele.

50:06.836 --> 50:10.975
Ho ne ho e-na le matlo a 18 feela motseng oa rona, a
neng a pota-potile tšupa-mohala ea mehala ea letsoho.

50:10.975 --> 50:13.988
Kahoo Eileen o ile a etsa qeto ya ho qala
phuputso ho bona hore na le ba bang ba ne ba

50:13.988 --> 50:16.249
ntse ba tshwenngwa ke bokudi ba tshoganyetso.

50:16.249 --> 50:23.350
Sephetho se ile sa re tsitsinye. Batho ba bangata ba ile
ba tlaleha matšoao a tšoanang ao ke neng ke ntse ke tšoeroe

50:23.350 --> 50:26.235
ke ona ka lilemo tse ngata. Hlooho e opang, le tšisibalo.

50:26.235 --> 50:30.506
Empa ho ne ho boetse ho e-na le basali ba bang ba bacha motsaneng
ba neng ba e-na le mathata a ho tsoala le mekhahlelo

50:30.506 --> 50:34.814
ea pele ea mofetše oa molomo oa pōpelo – kapa
mosali ea neng a e-na le maqhutsu a mofetše oa matsoele.

50:34.814 --> 50:39.095
Mme ho ne ho ena le mefuta e meng ya kankere sebakeng seo.

50:39.095 --> 50:46.960
Moahisani, ea neng a le lilemo li 51 feela, o ile
a tšoaroa ke lefu la motor neurone 'me ka masoabi a

50:46.960 --> 50:51.930
hlokahala. Ha ke bua 'nete: ke lefu le tšabehang.

50:56.289 --> 51:00.851
E ame batho ba 77 ba tsoang matlong ana.

51:05.143 --> 51:12.676
E, ho hakanngoa hore ke 70% ea ba bileng le litlamorao
tsa 'mele ho theosa le lilemo – mathata a ho robala,

51:12.676 --> 51:16.993
lekwageswa la letlalo, maqhutsu a matsoele kapa mofetše.

51:16.993 --> 51:22.415
E, e bile le tšusumetso e kholo ho batho ba motseng ona.

51:22.415 --> 51:26.399
Ke nahana hore ke bothata bo boholo ba lefatshe ka bophara.

51:26.399 --> 51:29.775
Ho tloha ka nako eo re fumane hore ha re e-s'o
be sehlopha se le seng feela sa batho ba nang

51:29.775 --> 51:31.237
le mofetše haufi le tšiea ea mehala ea mohala.

51:31.237 --> 51:33.862
Ho na le meqoqo e mengata ea mofetše haufi le lipalo.

51:33.862 --> 51:37.888
Re ile ra sebetsa le rasaense sebakeng sa mosebetsi,
moo re ileng ra hlahloba mefuta e meng ea mehlaka e

51:37.888 --> 51:40.017
neng e qetile nako e telele e eme libakeng tse ling.

51:40.017 --> 51:45.699
Mme re ile ra etsa diphuputso tse ding hape
mme ra fumana sekgahla se phahameng sa kankere.

51:53.076 --> 52:00.039
Ka mehala e mengata hakana ea selefouno le meese, le indasteri ea
mehala ea selefouno e jang libilione tse ngata, motho a ka

52:00.039 --> 52:04.748
lebella hore joale ho thehiloe lefapha la mmuso
le tiileng, bolaoli bo tiisang hore indasteri

52:04.748 --> 52:09.341
ea likhokahano e bolokehile tabeng ea phetiso.

52:09.341 --> 52:14.569
Motho ea behang meeli e thata e sireletsang
sechaba – motho ea tiisang hore seo re

52:14.569 --> 52:19.748
pepesetsoang sona se bolokehile ka ho feletseng.

52:19.748 --> 52:27.716
Ka bomalimabe, ha ho letho le
jwalo. Seo re nang le sona ke ICNIRP.

52:27.716 --> 52:33.093
ICNIRP e thehilwe Europe dilemong tse ka bang 20
tse fetileng ho ithuta ka mahlaseli a sa ionising.

52:33.093 --> 52:39.340
Ke Komiti ea Machaba ea Tšireletso khahlanong le Mahlaseli a sa
Ionising, 'me mosebetsi oa eona ke ho hlahloba lingoliloeng

52:39.340 --> 52:42.660
tsohle tse phatlalalitsoeng le ho li akaretsa ka bokhutšoanyane:

52:42.660 --> 52:45.957
Ke seo saense e se buang ka tieo.

52:45.957 --> 52:52.608
Ha o ka kena ka ho kgetha. O a memelwa ho
kenela haeba o le e mong wa batho ba kgethilweng.

52:52.608 --> 52:58.133
Kahoo, kamehla ho laolwa ke
indasteri, hobane ke moo metso e leng teng.

52:58.133 --> 53:04.044
Kahoo, re na le tekanyetso eo ba e behileng, e amohetsoeng ke
linaha tse ngata tsa Europe, 'me ke ntho e

53:04.044 --> 53:09.568
khothaletsoang ke Khomishene ea Europe ka
boeona, ho kenyeletsoa le sehlopha sa litsebi.

53:09.568 --> 53:14.220
Leha ho le jwalo, ditataiso tsena di thehilwe hodima
mekgwa ya kaho eo re tsebang hore e na le kamano ya

53:14.220 --> 53:16.568
sesosa le sephetho le mahlaseli a maqhubu a phahameng.

53:16.568 --> 53:21.792
Boemo bo le bong feela bo teng hajoale mabapi le matla a re
potileng ka maqhubu ao, joalo ka mahlaseli a tsoang mehala ea

53:21.792 --> 53:27.059
thekeng, litšiea tsa mehala ea thekeng le mehala e se nang mohala
– ka mantsoe a mang, lisebelisoa tsohle tse fapaneng tsa

53:27.059 --> 53:32.473
puisano tseo re li sebelisang letsatsi le letsatsi – bo
tšoana le boo re bo tloaetseng ho tsoa li-ovene tsa microwave.

53:32.473 --> 53:38.751
Ha re sebedisa matla a lekaneng mme re a tsepamisa sebakeng se
senyenyane ka ho lekana, re futhumatsa dithishu, ebe re futhumatsa

53:38.751 --> 53:43.181
ntho e nngwe le e nngwe e nang le metsi ka tekanyo e itseng.

53:43.181 --> 53:47.791
Ha ho le e 'ngoe ea litataiso tsa hajoale e amanang
le tšenyo e sa foleng ea bophelo bo botle kapa

53:47.791 --> 53:50.682
mofetše. Ha ho le e 'ngoe ea tsona, le e 'ngoe ha e eo.

53:50.682 --> 53:54.414
Kaofela ha tsona li etselitsoe ho hlahisa litlamorao tsa
mocheso kapa litlamorao tsa hang-hang tse kang ho hlaba ha

53:54.414 --> 53:56.686
letlalo kapa ho thothomela ha lintši kapa ntho e tšoanang.

53:56.686 --> 54:00.809
Ha ho motho ea ka tsebang kotsi ea nako e telele bophelong.

54:00.809 --> 54:04.924
Kahoo o nahana hore ba ka tlase ho dilemo
tse 40 ha ba na bohlokwa, ha ba na moelelo...

54:04.924 --> 54:10.910
Ha ho na moelelo. Ha ho na morero wa ho sireletsa
kgahlanong le tshenyo ya bophelo ya nako e telele.

54:10.910 --> 54:16.722
ICNIRP ke... hantle, ICNIRP ha e na thuso ho hang.

54:16.722 --> 54:23.046
Ka mohlala: Haeba o batla ho netefatsa hore ha ho na
motho ya fetang lebelo le behilweng sekolong, beha

54:23.046 --> 54:28.046
lebelo le behilweng ho dikilometara tse 10,000 ka hora.

54:28.046 --> 54:32.957
Ka tsela eo, bohle ba tla e latela mme ha ho
motho ya tla kganna ka lebelo le feteletseng.

54:32.957 --> 54:39.918
O ka feta sekolo ka lebelo la 999
km/h mme o ntse o ikobela "moedi".

54:39.918 --> 54:46.105
Komiti ya boeletsi ha e so fuwe mosebetsi wa ho
hlahloba bopaki bo amanang le tshireletso ya setjhaba.

54:46.105 --> 54:54.175
Kahoo ICNIRP e teng feela ho netefatsa nnete e feletseng,
'me eng kapa eng e seng nnete e feletseng ha se taba ea eona.

54:54.175 --> 55:00.920
Ke nnete. Ba tla bua ka yona, ba tla akaretsa se teng, se
se nang teng le seo ho santseng ho hlokeha hore ho fumanehe.

55:00.920 --> 55:05.979
Mme ho ile ha fella moo. Ba tlohela taba moo. Ha ho dikgothaletso
– letho, hobane ha ba bone e le boikarabelo ba bona.

55:16.768 --> 55:18.425
Tloo, ke tla leka ho letsa.

55:18.425 --> 55:22.076
Ha o leka ho letsetsa motho, ho batla ho
dula ho etsahala hore phetiso ya maqhubu a

55:22.076 --> 55:24.424
phahameng e qale ho tswa mahlakoreng ka bobedi.

55:24.424 --> 55:27.226
Ho lokile, ha re e leke. Oho, jwale!

55:27.226 --> 55:31.943
Hang ha e hokahana; ke mokgwa wa ho
bitsa, ke seo mohala wa letsoho o se etsang.

55:31.943 --> 55:36.656
Ana ke maqhubu a tswang fonong ya ka ya selefouno ho
ya seteisheneng sa motheo mme a haswa ho tloha moo?

55:36.656 --> 55:41.577
Ha e le hantle ke sona seo fono ya hao ya selefouno e se
etsang ka nako tsohle ha o na le lets'oao mme o e sebedisa.

55:41.577 --> 55:42.682
Ho tšabeha.

55:42.682 --> 55:46.412
Mme founu ya hao ya selefouno e hlile e fetisetsa
sena ka hloohong ya hao ka nako tsohle ha o

55:46.412 --> 55:50.867
letsetsa seteishene sa motheo mme o sebedisa founu ya hao.

56:06.533 --> 56:14.889
Ho thata ho nahana ka sesebelisoa sa theknoloji se
kentseng maphelong a rona ka potlako joalo ka mohala oa letsoho.

56:14.889 --> 56:19.975
Dilemo tse mashome a mabedi a metso e mehlano tse fetileng,
e ne e nkuwa e le ntho e sa reng letho, e le leqheka feela.

56:21.810 --> 56:26.320
Mehleng ena, batho ba libilione tse 4 ba na le e le 'ngoe.

56:27.967 --> 56:32.615
Ka kakaretso, bana ba fumana mohala oa
bona oa pele oa letsoho ha ba le lilemo li 8.

56:36.764 --> 56:43.771
Lifono tsa selefouno li sebetsa ka ho fetisa le ho
amohela maqhubu a microwave ho tloha seteisheneng sa motheo.

56:43.771 --> 56:49.912
Ha o bapisa mohala oa letsoho le tsebe ea hau,
boko ba hau bo qobelleha ho pepesehela maqhubu ana.

56:51.593 --> 56:55.381
Na boko bo arabela tšusumetsong ena?

56:55.381 --> 57:01.764
Phuputso e ncha ea Amerika e bontša hore sena ke 'nete ka sebele.

57:01.764 --> 57:05.295
Ngaka Nora Volkow o entse phuputso ena.

57:05.295 --> 57:10.834
Ngaka Volkow le sehlopha sa hae ba ile ba ithuta
batho ba 47 ba phetseng hantle ka selemo kaofela.

57:10.834 --> 57:15.371
Bankakarolo ba ne ba e-na le mehala ea letsoho
litsebeng tsa bona tse letona le tse lets'ehali.

57:15.371 --> 57:19.381
E 'ngoe ea tsona e ne e sebetsa
empa e thotse, e 'ngoe e ne e timiloe.

57:19.381 --> 57:23.839
Ngaka Volkow o sebelisitse lisebelisoa tsa ho nka
litšoantšo tsa boko ho fumana hore na boko bo

57:23.839 --> 57:27.732
sebelisa khlotjhese e kae nakong ea ho pepesehela.

57:30.756 --> 57:36.635
Ke sesupo se sebetsang haholo sa hore na ho na le
liphetoho tšebetsong ea boko tse ka bakoang ke

57:36.635 --> 57:43.500
sesebelisoa se tsosang maikutlo – tabeng ena, mohala oa thekeng.

57:43.500 --> 57:50.982
Ha boko bo susumetsoa, bo sebelisa
khuloose, feela joalokaha koloi e sebelisa mafura.

57:50.982 --> 57:57.257
Ho ba tlas'a maqhubu a mehala ea letsoho ka metsotso e 15 ho
amana le keketseho ea tšebeliso ea tsoekere

57:57.257 --> 58:03.304
bokong, e leng se bontšang hore boko bo tsositsoe
ke maqhubu a seea-le-moea a mohala oa letsoho.

58:03.304 --> 58:08.227
Lehlakore le letona la boko, le neng le le haufi haholo le
antenna, le bontšitse keketseho e kholo ka ho

58:08.227 --> 58:14.035
fetisisa ea ts'ebetso ea metabolism ha ho
bapisoa le ha mohala oa thekeng o ne o timetsoe.

58:17.993 --> 58:25.239
Leha maqhubu a seea-le-moea a hlahisoang ke theknoloji
ea mehala ea thekeng ea hajoale a le fokolang haholo, a

58:25.239 --> 58:30.665
na le matla a ho tsosa boko ba motho le ho ba le phello.

58:30.665 --> 58:35.965
Ha ho sebediswa mohala wa letsoho o le maemong a kgutso, teko
ya Ngaka Volkow e bontshitse hore boko ba motho bo bontsha

58:35.965 --> 58:41.760
karabelo ya metabolism ho maqhubu a manyane a mohala wa letsoho.

58:41.760 --> 58:46.848
Ketsahalo ea metabolism e maemong a
tlase haholo ho feta moeli o molaong.

58:46.848 --> 58:52.126
Ntho eo ba bangata ba reng ha e kgonehe.

58:54.925 --> 59:00.705
Mme karabelo e tlalehilweng ke Ngaka Volkow
ke ya bobedi ho tshwenyeho e kgolo ho feta:

59:00.705 --> 59:09.420
Mokhoa oo mahlaseli ana a maikrohoeve a monngoang ka
oona ke boko. Sena se ile sa tsejoa e le boleng ba SAR.

59:15.873 --> 59:19.565
SAR e emetse sekhahla se khethehileng sa monyo.

59:19.565 --> 59:30.128
Mme ke tekanyo ya hore na makhubu a seea-le-moea a monngoa
hakae ke 'mele oa motho ka nako e itseng le ka bolumo e itseng.

59:30.128 --> 59:36.839
Ke tekanyo ea phello ea mocheso eo sesebediswa sa ho
fetisa maqhubu a radio se nang le eona 'meleng oa motho.

59:38.880 --> 59:45.792
SAR e lekanyetsoa ka tsela e
latelang. Ho sebelisoa hlooho ea maiketsetso.

59:45.792 --> 59:50.690
E tšetsoe motsoako oa khulukosi o
etselitsoeng ho tšoantšetsa boko ba motho.

59:50.690 --> 59:57.995
Sesebediswa sa teko se lekanya boholo ba
mahlaseli a microwave a kenellang ka hloohong ya mohlala.

59:57.995 --> 01:00:03.815
Boleng ba SAR bo ntan'o baloa ho ipapisitsoe
le hore na matla a hapohetsoeng ke a makae.

01:00:08.112 --> 01:00:13.395
Bakeng sa EU, moeli ke li-watt tse 2 ka kilogram
e le 'ngoe bakeng sa karolelano ea lisele ea 10g.

01:00:13.395 --> 01:00:18.929
Bakeng sa USA, ke 1.6 W/kg hodima karolelano ea 1 g ea lisele.

01:00:18.929 --> 01:00:23.618
US e na le moedi o phahameng o thata ho feta
oa EU, empa linaha tse ling tse kang

01:00:23.618 --> 01:00:29.291
Australia le New Zealand li sebelisa meedi ea EU.

01:00:29.291 --> 01:00:33.956
Tse ling tsa mehala e tsebahalang haholo 'marakeng
li ntša mahlaseli a mangata haholo a microwave hoo

01:00:33.956 --> 01:00:38.042
boleng ba tsona ba SAR bo leng moeling o kaholimo-limo.

01:00:50.560 --> 01:00:54.710
Millimetara e 'ngoe le e 'ngoe ea lehata e thusa ho
sireletsa boko khahlanong le mahlaseli a microwave, 'me

01:00:54.710 --> 01:00:59.540
ka hona e fokotsa boleng ba SAR ba mohala oa thekeng.

01:00:59.540 --> 01:01:03.640
Bana ba fumana mohala oa bona oa pele oa
letsoho ba le lilemo li 8 ka karolelano.

01:01:03.640 --> 01:01:08.366
Lerapo la hlooho la ngoana ea lilemo li 8
le sesane haholo ho feta la motho e moholo.

01:01:08.366 --> 01:01:16.663
Motho a ka tšepa hore mehala ea mohala e lekoa
ka letlapa la lehata le lekanang le la ngoana.

01:01:16.663 --> 01:01:23.243
Hlooho ea SAM ke lehata le leholo la
motho le sebopeho se tloaelehileng.

01:01:23.243 --> 01:01:30.240
Palogare ea litekanyo tse 10,000 tsa lihlooho tsa
batho e ile ea sebelisoa ho etsa hlooho ena ea SAM

01:01:30.240 --> 01:01:37.071
phantom, e emelang lesapo la hlooho la motho la palogare...

01:01:37.071 --> 01:01:43.210
Ehlile, hlooho ea motho e moholo ea tloaelehileng e
kholo haholo ho feta ea ngoana ea lilemo li robeli.

01:01:45.971 --> 01:01:54.240
Empa ha re botsisisa k'hamphani e etsang hlooho ea
SAM phantom, re fumane hore 'nete e mpe le ho feta.

01:01:55.764 --> 01:02:06.096
Mohlala oa teko ea SAM ha se feela karolelano ea batho ba
10,000, empa ke karolelano ea masole a 10,000 a Sesoleng sa US.

01:02:08.268 --> 01:02:12.413
Mme bonneteng, basebeletsi ba Sesole sa Amerika
ba na le lihlooho tse kholo le tse tenya ho feta

01:02:12.413 --> 01:02:16.028
tsa ngoana ea lilemo li robeli ea tloaelehileng.

01:02:17.997 --> 01:02:22.608
Ka hona, ho ka etsahala haholo hore ha mehala ea
thekeng e ne e ka lekoa holim'a lehata la ngoana ea

01:02:22.608 --> 01:02:26.737
lilemo li robeli, boholo ba eona bo ne bo ke ke ba pasa.

01:02:28.952 --> 01:02:30.812
Ke mang ea behang litataiso?

01:02:30.812 --> 01:02:35.800
Bana ke batho ba tsoang komiting e bitsoang ICNIRP.

01:02:46.030 --> 01:02:49.399
Batho ba sebetsang ka mehala ea
thekeng ke baenjiniere ba baeloji.

01:02:49.399 --> 01:02:56.500
Ha ba na leseli la se etsahalang ka hare ho
sele e phelang, empa ba bua ka boikakaso ka eona.

01:02:56.500 --> 01:03:02.812
Ba nahana hore ntho e le 'ngoe feela e ka amang
boiketlo ba sebopuoa se phelang ke hore na se

01:03:02.812 --> 01:03:07.232
matla ka ho lekana ho futhumatsa lisele tsa 'mele.

01:03:07.232 --> 01:03:13.674
Empa hoo ho tshwana le ho re, "Re a tseba
hore ha re pheha lehe, le tla ba thata."

01:03:13.674 --> 01:03:18.830
Seo ba sa se tsebeng ke hore ha ba
sa phehle lehe, le tla fetoha khoho.

01:03:18.830 --> 01:03:25.986
Ha ba na le kutlwisiso e nyenyane ya hore na ho etsahala
jwang. Empa leha ho le jwalo ba bua jwalo ka ha eka ba a tseba.

01:03:38.462 --> 01:03:48.645
Ka 2011, Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo bo Botle o ile wa fetola
sehlopha sa kotsi ya mehala ya letsoho, mme wa e hlopha botjha e

01:03:48.645 --> 01:03:56.636
le e ka bakang kankere ho batho ka lebaka la kotsi e
eketsehileng ya ho ba le glioma, e leng mofuta wa

01:03:56.636 --> 01:04:02.917
mofets'e wa boko o amanang le tshebediso ya mehala ya letsoho.

01:04:02.917 --> 01:04:07.170
Ke eng se bakileng phetoho ena e tšohanyetso ea boemo?

01:04:09.279 --> 01:04:15.432
Ho bile le diphuputso tse se nang palo mabapi le ditlamorao
tse ka bang teng tsa bophelo bo botle tsa mehala ya letsoho.

01:04:15.432 --> 01:04:20.536
Tse ling li bontša phello. Tse ling ha li bontše letho.

01:04:22.189 --> 01:04:26.769
Empa phuputso e phethehileng ka ho
fetisisa e tsoile ho Lennart Hardell.

01:04:26.769 --> 01:04:29.637
O etelletse pele morero oa lipatlisiso o moholo
ka ho fetisisa le o nang le temohisiso e

01:04:29.637 --> 01:04:32.190
tebileng ho feta e 'ngoe le e 'ngoe e kileng ea etsoa.

01:04:32.190 --> 01:04:37.867
O ile a kopanya mosebetsi wa hae le wa
ba bang ba tswang lefatsheng ka bophara.

01:04:37.867 --> 01:04:42.081
Ho tloha mathwasong a lilemo tsa bo-1990, ba
ntse ba ithuta ka mekhoa ea ho sebelisa mohala

01:04:42.081 --> 01:04:45.048
ea batho ba fetang 2,000 lefatšeng ka bophara.

01:04:45.048 --> 01:04:52.720
Batho ba nang le lihlahala tse kang li-astrocytoma le li-acoustic
neuroma, e leng lihlahala tsa boko tse atisang ho amahanngoa le

01:04:52.720 --> 01:04:58.700
tšebeliso ea mehala ea letsoho ka lebaka la ho ba haufi le tsebe.

01:04:58.700 --> 01:05:08.571
Liphetho lia tšosa. Ba fihletse qeto ea hore tšebeliso ea
mehala ea thekeng ehlile e eketsa kotsi ea lihlahala tsa boko.

01:05:08.571 --> 01:05:15.020
Mme ba boetse ba fumana lebaka leo ka lona
diphuputso tsa pele di neng di sa bontsha ditlamorao.

01:05:24.450 --> 01:05:30.997
Ke nahana hore bopaki bo bongata bo bontša hore e
baka mofetše ho feta feela monyetla oa hore e ka o baka.

01:05:30.997 --> 01:05:39.767
Empa ke nahana hore kea e utlwisisa ka tsela e itseng,
hobane boholo ba dikankere tse tlang ha di eso fihle.

01:05:41.505 --> 01:05:47.876
Batho ha ba so sebelise mehala ea thekeng nako e
telele ka ho lekana hore litlamorao tsa 'nete li hlahelle.

01:05:51.224 --> 01:05:59.251
Joalo ka lintho tse ling tse bakang mofetše, ho nka bonyane
lilemo tse leshome hore phello ea ho pepesehela e bonahale.

01:05:59.251 --> 01:06:05.860
Kaha ho ata ha mehala ea thekeng ho qalile feela mafelong a
lilemo tsa bo-1990, ha ho makatse hore ebe re sa tsoa qala

01:06:05.860 --> 01:06:10.959
ho bona litlamorao tsa hona. Mme seo se etsahala hona joale.

01:06:10.959 --> 01:06:17.680
Joale indasteri ea likhokahano e etsa'ng ho
sireletsa basebelisi ba eona ho tsoa lithōrōng tsa boko?

01:06:17.680 --> 01:06:25.636
Ho habanya feela libukeng tsa polokeho ho supa
hore ba amehile haholo ka tšireletso ea bona.

01:06:29.766 --> 01:06:33.548
Mofuta ona oa sesebelisoa se se nang mohala o latela litlhoko tsa
molao mabapi le ho pepesehela maqhubu a

01:06:33.548 --> 01:06:37.247
seea-le-moea. Ha se sebelisoa joalo ka ha ho
hlalositsoe karolong ena, se latela litataiso tsa molao.

01:06:37.247 --> 01:06:46.954
Boloka sesebediswa sa BlackBerry bonyane 2.5 cm
hole le mmele wa hao, ho kenyeletswa le mpa ya

01:06:46.954 --> 01:06:54.678
basadi baimana le batjha! Fokotsa nako ya mehala!

01:06:54.678 --> 01:06:58.586
Ka morao ho hoo e ka bang mohala o mong le o
mong oa letsoho, ho na le litaelo tsa hore

01:06:58.586 --> 01:07:02.063
na o lokela ho tšoaroa hole hakae le 'mele.

01:07:10.453 --> 01:07:15.815
Litaelo tse sa sebetseng ho hang maemong a mangata.

01:07:19.079 --> 01:07:25.540
Mme ho etsahala eng ha indasteri ya dikgokahanyo e tshehetsa
ka ditjhelete diphuputso mabapi le tshenyo eo e e bakang?

01:07:28.485 --> 01:07:36.494
Mme phuputso ena e phethela ka hore ho na le
tshusumetso, le hore tshebediso ya mehala ya

01:07:36.494 --> 01:07:42.403
letsoho e na le seabo ntshetsopeleng ya kankere.

01:07:45.590 --> 01:07:50.090
Leha ho le jwalo, ba atisa ho ipolokela dipatlisiso tsena.

01:07:54.242 --> 01:08:01.392
Ha re tsebe feela hore na re boloka eng ka EMF hobane
litlamorao tsa tsona haholo-holo ke tsa nako e telele, 'me re na

01:08:01.392 --> 01:08:05.809
le, joalo ka ha u boletse, ho pepesehela hona ho atileng hohle.

01:08:05.809 --> 01:08:10.283
Le ho itšetleha ho pharalletseng ho tse pepesehileng tsena.

01:08:10.283 --> 01:08:14.126
Re mpa re eso utlwisise ka botlalo seo re se etsang.

01:08:20.399 --> 01:08:27.376
Leha liphuputso tsa mafu li bontša ka ho hlaka hore ho sebelisa
mohala oa thekeng ho eketsa kotsi ea ho ba le moqoqo oa boko.

01:08:27.376 --> 01:08:34.543
Seo batho ba ICNIRP ba hlokang ho se bona ke sesosa le
phello e hlakileng; hore na e etsahala joang, hore na mokhoa oa

01:08:34.543 --> 01:08:40.840
eona ke ofe, le hore na hantle-ntle mofetše o bakoa joang.

01:08:40.840 --> 01:08:47.190
Ho ka bonahala ho hlakile hore sebopuoa se tsamaelanang hakaalo
le maqhubu a Lefatše, 'me se utloela tšimo ea

01:08:47.190 --> 01:08:54.600
sona ea makenete bohloko, ka tlhaho se ka
arabela maqhubu a mikorose a entsoeng ke batho.

01:08:54.600 --> 01:08:59.971
Empa ka lilemo tse ngata, indasteri ea likhokahano e 'nile
ea itšireletsa liketso tsa eona ka ho botsa potso eona eo.

01:09:02.785 --> 01:09:05.959
Kamoo ho ileng ha bonahala, ba ile ba botsa potso e fosahetseng.

01:09:09.461 --> 01:09:13.125
Karabo ke: melatonin.

01:09:17.052 --> 01:09:23.387
Ua tseba, melatonin ke hormone, 'me hore
na ua lumela kapa che, e hlahisoa bokong.

01:09:23.387 --> 01:09:29.119
E hlahisoa khetla e bitsoang pineal ea boko
'me e na le matla a maholo haholo a ho loantša

01:09:29.119 --> 01:09:32.586
mafome ha e bapisoa le livithamini, mohlala:

01:09:32.586 --> 01:09:42.524
Melatonin e matla ho feta vithamine C ka makhetlo a
mahlano, le ho feta vithamine E ka makhetlo a mabedi.

01:09:42.524 --> 01:09:45.180
Mme e abuwa feela bosiu.

01:09:45.180 --> 01:09:53.563
Mme ke hantle bosiu moo re e hlokang, hobane ke nako eo re
robalang mme boko ba rona bo lokisa disele tsa mmele wa rona.

01:09:53.563 --> 01:09:57.781
Mme ke moo melatonin e qalang ho sebetsa teng.

01:10:04.808 --> 01:10:09.931
Letsatsi le leng le le leng, 'mele ea rona e
lahleheloa ke lisele tse ka bang halofo ea bilione.

01:10:09.931 --> 01:10:20.315
Mme bosiu, 'mele oa rona o nchafatsa lisele tsena ka tšebetso
e bitsoang mitosis ea lisele, e leng karohano ea lisele.

01:10:22.234 --> 01:10:27.883
Seo e se etsang: E tšoasa seo ho tsejoang e le li-free radical.

01:10:27.883 --> 01:10:34.201
Ha e le hantle, li-free radical tsena ke li-electron tse
setseng tse feteletseng, tse salang morao ts'ebetsong ea

01:10:34.201 --> 01:10:39.280
tlhahiso ea matla, tseo re li hlokang hore re itlhophise bocha.

01:10:41.536 --> 01:10:47.303
Bosiu bo bong le bo bong, ha 'mele ea rona e ntse e
itlhophisa bocha, ho hlahisoa lisele tse limilione tsa li-free

01:10:47.303 --> 01:10:52.280
radical e le sehlahisoa se tlatsetsang sa karohano ea lisele.

01:10:52.280 --> 01:10:56.511
Lisele tsena tsa li-free radical li
hlasela lisele tse phetseng hantle.

01:11:01.590 --> 01:11:05.689
Ho amoheleha ka kakaretso hore lisele tsa
li-radical tse lokolohileng ke sesosa se seholo kapa

01:11:05.689 --> 01:11:08.669
ntlha ea bohlokoa mofuteng o mongata oa mofetše.

01:11:08.669 --> 01:11:12.638
Tshireletso ya bohlokwahadi ya mmele wa rona
kgahlanong le di-free radical tsena ke

01:11:12.638 --> 01:11:16.720
antioxidant ya ona e matla ka ho fetisisa: melatonin.

01:11:19.087 --> 01:11:27.086
E kena maling 'me e sebetsa e le antioxidant ea
tlhaho, e le sesebelisoa sa tlhaho se loantšang mofetše.

01:11:27.086 --> 01:11:32.499
Melatonin ke sethibela-kankere se matla haholo-holo.

01:11:32.499 --> 01:11:37.629
E sebetsa joalo ka sejoale-joale se thibelang
mofetše, se u sireletsang khahlanong le mofetše.

01:11:37.629 --> 01:11:42.393
E boetse e laola potoloho ea hau ea boroko le
ho tsoha, e tiisa hore o fumana boroko bo

01:11:42.393 --> 01:11:46.023
botle bosiu le tekanyo e nepahetseng ea melatonin.

01:11:46.023 --> 01:11:52.028
Ke molekhule e thibelang botsofali. Ka mantsoe
a mang, e tšoara li-free radical 'me e etsa

01:11:52.028 --> 01:11:58.080
hore letlalo la hao le shebahale le le lenyane.

01:12:03.342 --> 01:12:10.057
Re na le liphuputso tse 12,000 laboratoring ea rona tseo re li
bokeletseng ho theosa le lilemo, e leng liphuputso tse

01:12:10.057 --> 01:12:18.561
ngata ho feta tse kileng tsa phatlalatsoa ka paracetamol, e
leng moriana o sebelisoang haholo bakeng sa hlooho e opang.

01:12:18.561 --> 01:12:25.001
Ho na le thahasello e kholo haholo ea
saense ho melatonin ho feta ho paracetamol.

01:12:27.196 --> 01:12:30.584
Litlamorao tsa ho fokotseha ha tlhahiso ea melatonin ke life?

01:12:30.584 --> 01:12:38.080
E, hantle, haeba maemo a melatonin a hao a fokotsehile,
sistimi ea hao ea boitšireletso ea 'mele ea fokolang.

01:12:38.080 --> 01:12:43.004
Qalong, o atisa ho ba le bothata ba ho
robala, ke hore, ha o khone ho otsela kapa,

01:12:43.004 --> 01:12:46.368
haeba o ka otsela, ha o khone ho boela o otsela.

01:12:46.368 --> 01:12:53.660
U ka 'na ua ba le mathata a pelo hobane
melatonin e boetse e sireletsa pelo ea hau.

01:12:58.359 --> 01:13:05.343
Mme o kotsing e kgolo ya ho kula hobane sesole sa hao sa
mmele sa ho lwantsha mafu ha se sebetse ka hohlehohle.

01:13:05.343 --> 01:13:10.169
Tsena ke tse ling tsa lintho tse
etsahalang ha o na le maemo a tlase a melatonin.

01:13:10.169 --> 01:13:14.381
Mme, ka mohlala, mosadi ya ka karolelano ya nang le mofetshe wa
matswele o na le karolo e le nngwe feela ho

01:13:14.381 --> 01:13:19.227
tse leshome tsa melatonin ha a bapiswa le
mosadi ya tlwaelehileng wa dilemo tsa hae.

01:13:22.375 --> 01:13:30.871
Mme ho batho ba nang le mofetše oa prostate, ba na le
melatonin e ka tlase ho halofo ea eo ba lokelang ho ba le eona.

01:13:30.871 --> 01:13:38.078
Bana ba nang le autism ba na le maemo a melatonin a
ka tlase ho halofo ea seo ba lokelang ho ba le sona.

01:13:38.078 --> 01:13:43.335
Melatonin e fokotsehileng ho basebetsi ba fapanyetsang
bosiu hobane ba sebetsa bosiu 'me ba pepesehetse khanya.

01:13:43.335 --> 01:13:50.302
Ha ba hlahise melatonin bosiu, e tsejwang ka
ho eketsa kotsi ya mofets'e wa matsoele ka 50%.

01:13:50.302 --> 01:13:57.044
Mme Setsi sa Matjhaba sa Dipatlisiso tsa Kankere (IARC) se se
se hlalositse butle-butle mosebetsi wa ho sebetsa bosiu e le

01:13:57.044 --> 01:14:01.970
o ka bakang kankere ka lebaka la phokotseho ena ya melatonin.

01:14:04.956 --> 01:14:10.654
Hona joale ho na le liphuputso tse ngata tse bontšang hore
batho ba sebetsang bosiu kapa batho ba foufetseng ba na le

01:14:10.654 --> 01:14:14.320
sekhahla se fapaneng sa kankere ho feta sechaba ka kakaretso.

01:14:14.320 --> 01:14:20.241
Mme boholo ba diphuputso tsena bo tshehetsa
pono ya hore tlhokeho kapa phokotseho ya maemo a

01:14:20.241 --> 01:14:25.322
melatonin e na le tshusumetso e mpe bophelong.

01:14:25.322 --> 01:14:34.269
Kaha 'mele o itlhophisa feela bosiu, melatonin e hlahisoa
feela ha gland ea pineal e lemoha hore ha ho na leseli.

01:14:36.182 --> 01:14:39.769
Mme se etsahalang ke hore khetla ea pineal e utloela khanya.

01:14:39.769 --> 01:14:46.211
E fumaneha hantle moo boko ba hao bo amohelang
melaetsa ho tsoa mahlong a hao, 'me e tšela moo bohareng.

01:14:46.211 --> 01:14:49.511
E bitsoa nucleus ea suprachiasmatic.

01:14:49.511 --> 01:14:56.107
Mme dikgokahano ho tloha moo di ya ka kotloloho keleneng
ya pineal ho e bolella hore na lesedi le teng kapa tjhe.

01:14:56.107 --> 01:15:00.926
Ha leseli le le teng, ho ba le tšitiso e
tšoanang le ea lipontšo tseo boko bo batlang ho

01:15:00.926 --> 01:15:03.573
li romela liseleng tsa rona e le ho li lokisa.

01:15:03.573 --> 01:15:10.777
Kahoo ha ho utlwahale hore boko bo romele melaetsa ena
diseleng tsa rona ho di bolella hore di itokise, ha ho

01:15:10.777 --> 01:15:14.288
na tshitiso e kalo-kalo hoo di neng di ke ke tsa e utlwa.

01:15:14.288 --> 01:15:18.620
Kahoo e ema, boko bo ema ho fihlela ho ba lefifi.

01:15:33.624 --> 01:15:38.167
Ke liphuputso life tse bontšang hore masimo a
motlakase, masimo a makenete kapa maqhubu a

01:15:38.167 --> 01:15:42.752
seea-le-moea li na le tšusumetso tlhahisong ea melatonin?

01:15:42.752 --> 01:15:52.861
E, hantle, Battelle Institute e Amerika e ntse e etsa mosebetsi
o mongata tabeng ena ho tloha mafelong a lilemo tsa bo-1970.

01:15:52.861 --> 01:16:02.590
Mme borasaense ba hae, Barry Wilson, Dick Stevens le batho
bana ba ile ba qala ho nahana ka hona, hobane rea tseba

01:16:02.590 --> 01:16:08.860
hore boko bo emisa ho hlahisa melatonin ha o bonesa lebone.

01:16:08.860 --> 01:16:16.419
Kahoo ba ile ba nahana hore, mohlomong likelello tsa rona ha li
khone ho khetholla lipakeng tsa masimo a motlakase ao re

01:16:16.419 --> 01:16:25.581
iketsetsang 'ona le khanya ea tlhaho eo bohle re tsebang hore e
teng motšehare, hobane feela ha re hlahise melatonin motšehare.

01:16:25.581 --> 01:16:28.019
Ho na le mabaka a matle haholo a baeloji bakeng sa sena.

01:16:28.019 --> 01:16:35.216
Kahoo ba ile ba nahana hore masimo ana a motlakase a tla hatella
tlhahiso ea melatonin, e leng se neng se tla baka mofetše,

01:16:35.216 --> 01:16:40.356
haholo-holo mofetše oa matsoele ho basali,
hobane ba ne ba se ba sa na tšireletso ea 'mele

01:16:40.356 --> 01:16:44.250
ea boitšireletso eo hangata ba nang le eona.

01:16:44.250 --> 01:16:47.840
Kahoo boko bo toloka maqhubu a
seea-le-moea e le maqhubu a khanya?

01:16:47.840 --> 01:16:51.240
E, ha re kake ra ba khetholla.

01:17:01.284 --> 01:17:08.169
Khopolo-taba ea hore khetla ea pineal e sitoa ho khetholla
lipakeng tsa maqhubu a khanya le maqhubu a entsoeng ke motho

01:17:08.169 --> 01:17:11.665
e pakoa ka botlalo ntle ho pelaelo ke liphuputso tse ngata.

01:17:11.665 --> 01:17:13.102
Litlamorao tse tobileng tse hatellang tsa masimo a fokolang a
makenete (50 Hz le 16 2/3 Hz) holim'a

01:17:13.102 --> 01:17:16.094
tlhahiso ea melatonin keleneng ea pineal ea
li-hamster tsa Dzungarian (Phodopus sungorus)

01:17:16.094 --> 01:17:18.385
Diphetho tsa phuputso ena di bontsha hore masimo a makenete
a maqhubu a tlase a na le bokgoni ba ho fokotsa tlhahiso ya

01:17:18.385 --> 01:17:19.153
melatonin dikgelesweng tsa pineal tsa hamster tse arohileng.

01:17:19.153 --> 01:17:21.829
... fokotsa tlhahiso ea melatonin ...

01:17:21.829 --> 01:17:24.191
… Litla-morao tsa masimo a motlakase le makenete
holim'a tekanyo e potolohang ea melatonin e

01:17:24.191 --> 01:17:25.075
susumetsoang ke khanya ho li-kestrel tsa Amerika …

01:17:25.075 --> 01:17:28.760
Ka bokhutšoanyane, EMF e susumelitse melatonin
ea plasma ho li-kestrel tsa Amerika tsa tona, ...

01:17:28.760 --> 01:17:31.310
Maemoea a motlakase a ka susumetsa phallo ea tsona...

01:17:31.310 --> 01:17:35.162
… Ho se be le phello e sa feleng ea ho
pepesehela maqhubu a radio a makhutšoane boemong ba

01:17:35.162 --> 01:17:39.324
melatonin ka matšong a likhomo tse melisang lebese.

01:17:39.324 --> 01:17:42.649
Ka hona, phello e potlakileng e
liehisitsoeng ea EMF bongata ba melatonin ke ...

01:17:42.649 --> 01:17:46.009
A 0.5 G, 60 Hz tšimo ea makenete e hatella
tlhahiso ea melatonin ka har'a li-pinealocyte.

01:17:46.009 --> 01:17:49.646
… phokotso e ka karolelano ea 46% tlhahisong ea melatonin e
bakiloeng ke noradrenaline ka har'a li-pinealocyte. Liphetho li

01:17:49.646 --> 01:17:51.766
tšehetsa khopolo-taba ea hore ho pepesehela
maqhubu a EM ho ka baka ho hatelloa ha melatonin ka

01:17:51.766 --> 01:17:53.134
har'a gland ea pineal ka ho ama lisele ka bonngoe.

01:17:53.134 --> 01:17:54.712
Ho pepesehela kgatello ya melatonin

01:17:54.712 --> 01:17:56.775
e ka hlahisa ka har'a khetla ea pineal,

01:17:56.775 --> 01:17:59.253
ka ho susumetsa lisele ka bonngoe.

01:17:59.253 --> 01:18:00.606
EMF/EMR e fokotsa melatonin ho liphoofolo le batho Ngaka Neil
Cherry 2 Loetse 2002 Liphuputso tse leshome le metso e supileng

01:18:00.606 --> 01:18:01.937
li bontša hore ho pepesehela ELF le RF/MW ho fokotsa melatonin.
Diphuputso tse leshome le metso e tsheletseng di hlokometse

01:18:01.937 --> 01:18:02.089
phokotseho e bonahalang ya melatonin e amanang le EMR ho batho.

01:18:02.089 --> 01:18:07.090
Na u nahana hore ho na le bopaki bo tiileng ba
hore masimo a motlakase, masimo a makenete le maqhubu

01:18:07.090 --> 01:18:10.952
a seea-le-moea li susumetsa tlhahiso ea melatonin?

01:18:10.952 --> 01:18:18.533
Phuputso ena, e bontšang hore maemo a melatonin a li-kestrel a ea
theoha ha li pepesehetse; hore li-stork tsa naha tse ahang

01:18:18.533 --> 01:18:26.481
meahong e haufi le li-mast tsa seea-le-moea li ba le malinyane a
fokolang ha li bapisoa le lihaho tsa li-stork tse hole le li-mast

01:18:26.481 --> 01:18:32.656
tsa seea-le-moea; liphuputso tse entsoeng ka liqhenqha, linotši
le mefuta e fapaneng ea linonyana, le

01:18:32.656 --> 01:18:40.169
liphuputso tse mabapi le liphoofolo tse anyesang
tsa leoatleng kaofela li supa nqa e le 'ngoe.

01:18:40.169 --> 01:18:48.586
Empa joale ho na le lithuto tsa laboratori tsa lisele
tse glandeng ea pineal tse hlileng li hlahisang melatonin.

01:18:48.586 --> 01:18:52.410
Ke shebile phello ea masimo a makenete holim'a lisele tsena.

01:18:52.410 --> 01:19:01.525
Mme mehatong yohle ya tlhahlobo ya melatonin, ho bontshitswe
hore masimo a makenete a kena-kenana le tlhahiso ya melatonin.

01:19:04.342 --> 01:19:13.542
Ka hona, bopaki bo hlakile likarolong tsohle tsa tlhahiso ea
melatonin le thibelo ea tlhahiso ea eona ke masimo a makenete.

01:19:13.542 --> 01:19:18.180
Patlisiso e hlile e akaretsa
karolo e 'ngoe le e 'ngoe ea tsela ena.

01:19:21.180 --> 01:19:26.063
Na o ka re e fana ka karabo e phethahetseng?

01:19:26.063 --> 01:19:30.314
E, nka re seo se phethehile.

01:19:42.441 --> 01:19:52.375
Ntho e makatsang ka 'mele ea rona ke bokhoni ba 'ona ba ho
loantša tlhahiso ea li-free radical ka ho hlahisa melatonin.

01:19:52.375 --> 01:19:59.664
Re iketseditse ka hare ho rona tekano e
nepahetseng, tsamaiso e phethahetseng ya boitshireletso.

01:20:01.343 --> 01:20:06.750
Mebele ea rona e nkile lilemo tse
limilione ho phethahatsa mokhoa ona.

01:20:06.750 --> 01:20:12.540
Theknoloji e qapiloeng ho ipapisitsoe
le tikoloho eo re holileng ho eona.

01:20:14.522 --> 01:20:22.993
Empa na tikoloho ea rona ha e so fetohe lilemong tsa mashome
tse sa tsoa feta, 'me e fetohile ka lebelo le leholo haholo?

01:20:22.993 --> 01:20:29.575
Ka leihlo le sa shebang ka botebo, lefatše le bonahala le
tšoana, empa boemong ba lisele, ke phetoho e kholo ka ho

01:20:29.575 --> 01:20:34.424
fetisisa ea tikoloho eo maphelo a rona a kileng a e bona.

01:20:38.517 --> 01:20:47.810
Ho hlakile hore phetoho e kholo hakana
e ne e tla sitisa tekano e ntle hakana.

01:20:47.810 --> 01:20:54.628
Mme ditlamorao tsa hore mmele ya rona e se ke ya hlahisa
melatonin ka tekanyo e nepahetseng di ka ba kotsi bophelong.

01:20:54.628 --> 01:21:00.102
Bo-ramahlale lefatšeng ka bophara joale ba lumela
hore li-free radical e ka ba sesosa kapa karolo e kenyang

01:21:00.102 --> 01:21:03.634
letsoho mafung ohle a tsejoang, eseng feela mofetše.

01:21:03.634 --> 01:21:09.493
Tšimolohong ea lekholo la bo20 la lilemo, leukaemia ea
bongoana e ne e le bothata bo sa tloaelehang bongakeng.

01:21:09.493 --> 01:21:13.696
Ho tloha ka nako eo, re bone feela
keketseho ea leukaemia har'a bana.

01:21:13.696 --> 01:21:17.172
E eketseha ka hoo e ka bang
liperesente tse peli selemo se seng le se seng.

01:21:17.172 --> 01:21:23.146
Mme sena se sebetsa le ho mafu a mang a
mangata: autism, dithurugo tsa boko, kankere.

01:21:23.146 --> 01:21:29.034
Mekgwa ya kankere dilemong tsa bo-1910 e ka nna
yaba e ne e le halofo feela ya eo e leng yona kajeno.

01:21:29.034 --> 01:21:37.482
Mafu a mang a mangata a amahanngwa le ho pepesehela masimo a
motlakase le mahlaseli diphuputsong le dipatlisisong

01:21:37.482 --> 01:21:45.637
tsa saense; e seng feela mehala ya motlakase, empa
hape le masimo a seea-le-moea le a maqhubu a microwave.

01:21:45.637 --> 01:21:53.899
Lilemong tse 50 tse fetileng, re phetse ka hara leoatle la
mahlaseli a motlakase le makenete. Le re pota-potile hohle.

01:21:53.899 --> 01:21:57.111
Ha e bonahale, ha re e bone. Empa rea tseba hore e teng.

01:21:57.111 --> 01:22:02.999
Nako le nako ha o sebedisa mohala wa
hao wa letsoho, o a tseba hore e teng.

01:22:02.999 --> 01:22:06.849
Ho thata haholo ho khutlisetsa nako morao. Ho ke ke ha khoneha.

01:22:06.849 --> 01:22:14.280
Empa re hloka ho elelloa litlamorao tsena tsa bophelo bo
botle e le hore re be le khetho ea ho nka mehato ea tšireletso.

01:22:14.280 --> 01:22:17.819
Haeba re batla seo, re tlameha ho se etsa.

01:22:17.819 --> 01:22:23.664
Se ntshwenyang ke dintho tse etsahalang hantle hona jwale .

01:22:25.227 --> 01:22:30.288
Re kanna ra se ka ra ela hloko ka ho lekana.

01:22:30.288 --> 01:22:36.762
E 'ngoe ea lintho tse etsahalang hona joale
ke autism, kapa ha re e bitse ka lebitso la

01:22:36.762 --> 01:22:40.739
eona le nepahetseng: autism spectrum disorder.

01:22:40.739 --> 01:22:45.686
Na u nahana hore re fihlile ntlheng saense moo ho seng ho setse
sehlopha se ka lekanngoang se fokolang haholo bakeng sa ho leka

01:22:45.686 --> 01:22:50.165
lintho tse joalo, hobane hoo e ka bang motho e mong le e mong o
na le mohala oa thekeng, hoo e ka bang motho e mong

01:22:50.165 --> 01:22:55.905
le e mong o na le Wi-Fi, 'me hoo e ka bang motho e mong
le e mong o angoa ke masimo a motlakase le makenete?

01:22:55.905 --> 01:23:03.799
E, kaofela re fihla ntlheng eo ho batho ba bangata haholo ba
pepesetsoang matla a elektromagnetiki a tsoang mehala ea thekeng

01:23:03.799 --> 01:23:09.798
le Wi-Fi, hoo re seng re se na sehlopha sa
papiso ho bona phapang lipakeng tsa bophelo bo botle

01:23:09.798 --> 01:23:15.472
ba batho ba pepesetsoang le ba sa pepesetsoang.

01:23:15.472 --> 01:23:18.325
Ha nka fana ka papiso:

01:23:18.325 --> 01:23:21.841
Re fumane hore ho tsuba ho ka baka mofetše oa matšoafo.

01:23:21.841 --> 01:23:26.364
Sena e ne e le hobane batho ba bang ba ne
ba sa tsube, mme ba etsa sehlopha sa taolo.

01:23:26.364 --> 01:23:31.812
Haeba bohle ba ne ba ka tsuba, re ka be re sa ka ra
fumana hore ho tsuba ho ka baka mofetše oa matšoafo.

01:23:31.812 --> 01:23:36.685
Mme bohle ba ka be ba hlokahetse ka lebaka la
mofetše oa matšoafo, mme e ka be e tsejoa e le lefu la

01:23:36.685 --> 01:23:39.553
sechaba kaofela ntle le ho amahanngoa le ho tsuba.

01:23:39.553 --> 01:23:43.958
Se etsahalang ka tšitiso ea mehala ea
letsoho ke hore re lahleheloa ke likarolo

01:23:43.958 --> 01:23:46.703
tsohle tsa sechaba tse sa pepesetsoang eona.

01:23:46.703 --> 01:23:52.459
Le ba fokolang ba se nang mehala ea letsoho ba
pota-potiloe ke mahlaseli a tsoang mehaleng ea letsoho;

01:23:52.459 --> 01:23:56.015
ha ba ea mabenkeleng, ka tereneng, hohle moo ba eang!

01:23:56.015 --> 01:23:59.729
Ha se feela "kanari morafeng oa mashala", joalo ka 'na.

01:23:59.729 --> 01:24:05.244
Qetellong, haeba o mpa o eketsa matla a makenete le a motlakase
sepakapakeng, e leng seo re hlileng re se etsang, 'me hona joale

01:24:05.244 --> 01:24:09.855
re na le matla a makenete le a motlakase, le maqhubu a
mikoro, tikolohong a fetang ka makhetlo a milione ho

01:24:09.855 --> 01:24:12.709
feta ao re neng re na le ona lilemong tse 30 tse fetileng.

01:24:12.709 --> 01:24:16.552
Ka nako e 'ngoe, e tla qala ho u ama le uena!

01:24:16.552 --> 01:24:20.576
Ho thata haholo ho bolela hore na re tla
be re le hokae ka mor'a lilemo tse 15.

01:24:20.576 --> 01:24:24.914
Empa nka re, lilemong tsena tse 'maloa tse fetileng
feela, re se re ntse re hlokomela hore na

01:24:24.914 --> 01:24:28.057
litlamorao tsena tse kotsi li jella sechaba chelete e kae.

01:24:28.057 --> 01:24:34.716
Mme jwale re a tsoha mme re shebe mabaka. Mme
re tla tlameha ho etsa ho hong ka mabaka ao.

01:24:44.751 --> 01:24:48.079
Re sebopuwa se bohlale empa se rarahane.

01:24:48.079 --> 01:24:55.241
Tsela eo 'mele ea rona e sebetsang ka eona ha se ka
tšohanyetso, ebile ha se ntho e etsahetseng ka bosiu bo le bong.

01:24:56.795 --> 01:25:04.144
Jwaloka dibopuwa tse ding kaofela tse phelang polaneteng
ena, re ikamahantse le tikoloho eo re phelang ho yona.

01:25:08.964 --> 01:25:17.042
Tikoloho e bontšitseng tekano e hlokolosi ea
masimo le mekoloko ho tloha qalehong ea linako.

01:25:18.665 --> 01:25:24.123
Diketso tsena ha di re potapotile feela,
di re bopa hore re be seo re leng sona.

01:25:24.123 --> 01:25:31.045
Lisele tsa 'mele ea rona li buisana ka ho
sebelisa maqhubu a khanya, joalo ka ha DNA ea rona e

01:25:31.045 --> 01:25:36.080
sebelisa maqhubu a motlakase-mabone ho ikatisa.

01:25:39.040 --> 01:25:43.856
Mothating oa sena sohle ho na le li-proton le
li-electron, tse nang le tjhaji e ntle le e mpe,

01:25:43.856 --> 01:25:47.679
tse etsang hore bophelo bohle bo be le makenete.

01:25:50.093 --> 01:25:56.045
Joalo ka lintho tsohle tse phelang, re na le lisele
tsa cryptochrome, tse re nolofalletsang ho lemoha

01:25:56.045 --> 01:26:00.179
masimo ana ka mekhoa eo re sa e utloisiseng hantle.

01:26:02.882 --> 01:26:14.523
Re libopuoa tsa maqhubu, motlakase, leseli le makenete.

01:26:14.523 --> 01:26:22.368
Mme ho nkile dilemo tse dimilione hore seo se be
teng; e leng tshebetso e qalileng ka sele ya pele-pele.

01:26:23.930 --> 01:26:30.130
Leha re amohetse theknoloji e se nang mohala mme ra e
kenyelletsa maphelong a rona a letsatsi le letsatsi,

01:26:30.130 --> 01:26:34.480
'mele ea rona ha e so ikamahanye le eona boemong ba lisele.

01:26:34.480 --> 01:26:39.010
Maqhubu a re potileng hona joale a sa tloaeleha
liseleng tsa rona, feela joalokaha a ka be a sa

01:26:39.010 --> 01:26:42.942
tloaeleha mahlong a rona haeba re ne re ka a bona.

01:26:48.364 --> 01:26:54.028
Bana ba rona ba tsoaloa lefatšeng leo
'mele ea bona e sa khoneng ho le utloisisa.

01:26:57.255 --> 01:27:00.372
Sena sohle se tla lebisa kae?

01:27:04.508 --> 01:27:09.721
Ha filimi ena e ntse e etswa, thekenoloji ya 4G e
ntse e phatlalatswa lefatsheng ka bophara. Ho etsa

01:27:09.721 --> 01:27:13.828
hore sena se kgonehe, meedi e ntse e phahamisiwa.

01:27:15.961 --> 01:27:22.719
Wi-Fi e fumaneha hoo e ka bang malapeng, likolong le
mabenkeleng 'ohle, 'me e re pota-potile ka linako tsohle.

01:27:22.719 --> 01:27:28.108
Theknoloji ea mehala ea DECT e ka
fumaneha hoo e ka bang malapeng 'ohle.

01:27:28.108 --> 01:27:32.798
Ka nako eo indasteri e neng e lokela ho ba le
boikarabelo le ho ba hlokolosi, e bontša ho se

01:27:32.798 --> 01:27:36.923
tsotelle ho hlephileng bophelo ba rona ba nako e telele.

01:27:36.923 --> 01:27:41.045
Tjhelete e busa lefatshe.

01:27:41.045 --> 01:27:49.224
Mme monyetla wa hore ba be le letswalo ka taba ena o batla
o lekana le oo o neng o le teng ho indasteri ya motsoko.

01:27:49.224 --> 01:27:54.348
Kahoo haeba ho tla ba le phetoho, e ke ke ea tsoa ho bona.

01:27:54.348 --> 01:27:58.055
E tlameha ho tswa ho rona!

01:27:58.055 --> 01:28:03.297
Re hloka feela ho bula mahlo a rona le ho lemoha bothata.

01:28:18.453 --> 01:28:24.731
Na le rera ho sebelisa MTHR ho tšehetsa lipatlisiso
ka tšusumetso ea maqhubu a seea-le-moea ho melatonin?

01:28:24.731 --> 01:28:30.458
Ha ho nahanoa hore ena ke mokhoa oo batho ba
o supang ka ho hlaka ha ba re mehala ea

01:28:30.458 --> 01:28:34.098
letsoho e kena-kenana le tlhahiso ea melatonin.

01:28:34.098 --> 01:28:40.231
Melatonin ke antioxidant, e leng
moqomi oa li-free radical, ha re ka rialo.

01:28:45.817 --> 01:28:53.689
Ha re fana ka tlhahiso ea lipatlisiso, e leng seo re se etsang
hona joale, leha re totobatsa makala a thahasello e khethehileng,

01:28:53.689 --> 01:28:58.448
re mema likopo le litlhahiso ho tsoa mefuteng eohle.

01:29:04.215 --> 01:29:12.012
Leha ho le jwalo, tsena di tlameha ho bewa pele mmoho le dikopo
tse ding tseo re di fumanang. Re na le tekanyetso e fokolang.

01:29:12.012 --> 01:29:19.342
Empa ha jwale ha re rera dipatlisiso dife kapa dife
mabapi le melatonin. Ha se ntho e tlang pele ha jwale.

01:29:35.705 --> 01:29:44.255
MTHR e ntse e hloka ho tsetela liphuputsong tse
batlisang hore na mehala ea thekeng e ama melatonin joang.
