Rezonasans, ýygylyk jandarlary
Gidýän günçe has köp adam baş aýlanmak, baş agyry, ýürek aritmiýasy ýa-da ukusyzlyk
ýaly saglyk problemalaryndan ejir çekýär.
Stress köplenç sebäbi hökmünde görkezilýär.
2012-nji ýyldan alnan aşakdaky dokumental film şeýle alamatlaryň köplenç düýbünden başga, az
bilinýän sebäpler bilen baglanyşyklydygyny görkezýär.
Film biziň gelip çykyşymyzdan başlap, simsiz aragatnaşyk tehnologiýasynyň giňelýän
1990-njy ýyllara çenli bir syýahata alyp barýar.
Şondan bäri adamzat süni ýygylyklaryň deňizine batdy.
Açyk göze planeta birmeňzeş bolup görünýär, ýöne öýjük derejesinde bu Ýer ýüzündäki durmuşyň
häzire çenli başdan geçiren iň uly üýtgeşmesidir.
Täsirleri pes baha berilmez!
Kla.TV bu filmi siziň üçin nemes diline terjime edip, seslendirdi.
Ylmy işgärler, senagat wekilleri, lukmanlar we täsirlenen adamlar öz pikirlerini aýdýarlar.
Umid edýäris, James Russelliň "RESONANCE – Creatures of Frequency" atly aşakdaky dokumental filmini synlamakdan lezzet alarsyňyz!
1980-nji ýyllaryň ortalarynda köp ýurtlarda adamlaryň takmynan üç göterimi mobil telefon ulanýardy; häzirki
wagtda bolsa takmynan ýüz göterimi mobil telefon ulanýar.
Olar 19 ýa-da 20 ýaşyna dolanda, 10 ýyl bäri mobil telefon ulanýarlar we munuň nähili
töwekgelçilikleri getjekdigini biz bilmeýäris.
Biz elektromagnit şöhlelenişiniň deňizine batdyk. Ol bizi her ýerde gurşap alýar.
Görünmeýär, biz ony görüp bilmeýäris. Emma onuň bardygyny bilýäris.
Her gezek mobil telefonyňyzy ulanýan wagtyňyz, onuň şol ýerde bardygyny bilýärsiňiz.
Saati yzyna öwürmek örän kyn. Mümkin däl.
Emma biz howpsuzlyk çärelerini görmegiň üçin bu saglyk täsirlerinden habarly bolmaly.
Häzirki wagtda bu barada Dünýä saglyk guramasynyň beýanaty munuň hakykatdygyny aýdýar.
Biz mastyň töweregindäki ýeke-täk rak keseliniň kümelenmesi däldik; mastlaryň
töwereginde köp sanly rak keseliniň kümelenmeleri bar.
Geljekde ýüze çykjak rak keselleriniň köpüsi henizem ýok.
Mikrotolkunlar bilen beýnlerimizi şöhlelendirip oturanymyzda özümizi nädip howpsuz hasaplap bilerdik?
Biz henizem näme edýändigimizi doly düşünmeýäris.
Ahyrynda mobil telefonlaryň rak keseline sebäp bolýandygy barada yglan etdik.
Nädogry anyklanan bir alym ähli zady üýtgetmelidi bir açyş etmäge golaý. Onuň ady Winfried Otto Schumann eken.
Şol günden başlap, ol talyplaryna elektrik fizigasynyň -ini öwretdi.
Bir küre içindäki başga bir küre elektrik woltuny nähili döredip biler. Netijede bolsa: bir ýygylyk.
Schumannyň synpy mowzugy düşünmekde kynçylyk çekdi.
Onuň işini ýeňilleşdirmek üçin professor olara Ýeriň bir şar, ionosferanyň bolsa başga bir şar
bolup durandygyny göz öňüne getirmelerini buýurdy.
Soňra ol olardan aralaryndaky dartgynlygy hasaplamagyny sorady.
Özüniň hiç hili habary bolmandygy üçin, Şumann hem hasaplamaga başlady.
Ahyrynda ol takmynan 10 hertz ýygylyga ýetdi.
Schumann üçin ynanmak kyn bolsa-da, planetamyzda bir uruş bardy, ýagny ýer ýüzündäki
durmuşy gurşap alýan ölçäp boljak ýygylyk bardy.
Professor öz tapyndysy bilen buýsandy, ýöne onuň uly ähmiýeti ýokdugyny aýtdy.
Esasanam, ol diňe kiçi bir ylmy žurnalda, "Schumann rezonansy" atly başlyk astynda žurnalyň soňky sahypalarynda çap edilipdi.
Professor Şumann rezonansynyň hakyky ähmiýetini duýmak üçin, täsin bir tanyşlyk
öwrülişi hem goşmak bilen, birnäçe ýyl gerek boldy.
Bu tanyşlygyň öwrülişi 30 ýyl ozal Hans Berger atly başga bir nemes alymy bilen başlanypdy.
Özüniň gurup düzüp bolan EEG enjamyny ulanmak arkaly Berger adam miyasynyň ugratýan elektrik ýygylygynyň ilkinji ýazgyny aldy.
Ilkibaşda tolkany ony tapan adamyň ady bilen atlandyrmak teklip edildi, ýöne Berger, ol pespana adamdy, alfawitden
bir ad saýlady. Ol ony "Alfa tolkany" diýip atlandyrdy.
Professor Şumannyň açyşyndan gysga wagt soň, Hans Bergeriň kärdeşleriniň biri, Ankermüller atly adam, bir kiçi ylmy žurnalyň
ýyrtylan nusgasyna duş geldi; şol bir kiçi ylmy žurnalda Professor Şumannyň açyşy birnäçe ýyl ozal çap edilen eken.
Ol makalany birnäçe gezek okap, ynanmazlyk bilen başyny sallady.
Ol derrew öňünde duran işleriň möçberini duýdy.
Hans Bergeriň ýazga alnan alfa tolkunlarynyň ýygylygy Şumann rezonansynyň, ýagny Ýeriň ýygylygy bilen takmynan birmeňzeşdi.
Dr. Ankermüller derrew Schumann bilen habarlaşdy we ony goşmaça barlaglar geçirmäge ynandyrdy.
Schumann razy boldy we öz ýöriteleşdirilmelerini talyplarynyň biri bilen bilelikde ösdürmäge dowam etdi.
Olar ionosferanyň boşlugynda tokunyň ýyldyrym arkaly nähili boşalýandygyny jikme-jik öwrenipdiler.
Ahyrynda olar takyk bir ýygylyga geldiler: Ýeriň urşy, Şumann rezonansy takyk 7,83 herts boldy. Bu tapyndy geň galdyrdy.
Schumann rezonansy diňe adam beýniniň alfa tolkunlaryna meňzeşdimi? Ýok – ol birmeňzeşdi!
Biziň döredijiligimizi, öndürijiligimizi, stresimizi, gorkularymyzy we immun ulgamyny dolandyrýan beýniň
ýygylygy nädipdir planetanyň ýygylygyna sazlaşypdyr.
Ýeriň urşy özi durmuşyň urşuna öwrüldi.
Tolkanyň ýygylygy gerts bilen ölçelýär. Bu, tolkanyň sekuntda ýerine ýetirýän silkinmeleriniň sanyny aňladýar.
Ýygylyklar atomyň bir trilliondan bir böleginden älemiň özüniň uzynlygyna çenli üýtgeýär.
Teoretiki taýdan, ýygylyklar çäksiz, doly ahyrsyz.
Eger bu tesadübi bolsa, onda ol tebigatyň iň täsinlerinden biri boldy!
Şonda munuň hemmesi näme many aňlatýardy? Muny anyklap görmek üçin kimdir biri köp wagt geçmezden synanyşdy.
Onuň ady Rütger Weverdi, ol Maks Planck institutynyň meşhur alymy boldy.
1960-njy ýyllaryň başlarynda professor adamlaryň sirkadi ritmini öwrenmek üçin ýerasty bunker gurdy.
Sirkadi ritm ähli ýaşaýyşda ýazylan gün-gije ritmidir .
Otuz ýyllyk döwürde professor synaglar geçirdi; bu synaglarda 1 234 321 talyp könüllüsi tebigy ýer
rezonanslaryndan doly goralyp, bünkere ýedi hepdelik ýaşady.
Onuň tapyndylary bize käbir haýran galdyryjy düşünjeler berýär.
Ol bunkerinden Şumann rezonansy süzüleninden soň talyplaryň fiziki we ruhy saglygynyň ejir çekendigini anyklady.
Ol studentleri şol ýere alyp gitdi. Ol ony hassaly ýa-da garry adamlar bilen etmäge gaýrat etmedi.
Ol ýaş talyplary şol ýere alyp bardy, sebäbi ol bilýärdi—Wever bilýärdi—munuň täsir edjekdigini.
Şonuň üçin aşakda Şumann rezonansynyň ýokdugy açyk-aydyn.
Ýeriň içinden diňe enine magnit meýdanlary bardy.
Şonda olary ýerasty gömende, olar özlerini ýaramaz duýup, başlary agyrdy we olaryň sirkadi ritmi düýbünden bozuldy.
Gyzykly tarapy şunda eken: ol magnit impulsly generator arkaly 7,83 herts ýygylygyny ulananda, ol derrew togtady.
Wever 7,83 ýygylygyny sun'iy geçiriji arkaly gizlin bunkeriň içine girizdi.
Her gezek muny edende, gönüllüleriň başdan geçiren zyýanly täsirleriniň ýa ýok bolup gidýändigini ýa-da azalanlygyny gördü.
Onuň stresi, baş agyry we emosional dartgynlygy azaldy we onuň abadançylygy dikeldildi.
Schumann rezonansynyň girizilmeginiň dowamynda
Weveriň gözlegleri adam saglygy bilen planetanyň tebigy ýygylygynyň arasynda ajaýyp bir baglanyşygy ýüze çykardy.
2011-nji ýylda bolsa, çığyr açýan gözlegler has-da täsin bir zady görkezdi:
Schumann rezonansy özi durmuşyň başy bilen baglanyşykly bolup biler.
Bu üstünlik Nobel baýragynyň eýesi alym Luc Antoine Montagnier tarapyndan gazanyldy; ol -de HI wirusyny ilkinji bolup tapdy.
Professor suw ýady boýunça tejribeler geçirdi we suwuň öňe eridilen maddalaryň ýadyny
nähili saklap biljekdigini öwrenip barlady.
Şeýlelikde, ol ylym ýörelgelerine garşy çykjak bir zada duş geldi.
Ähli ýaşaýyş ýaşaýyşdan gelip çykýar. Bu ylymyň hiç haçan hiç bir tejribede inkär edilmedik esasy ýörelgesidir.
Durmuş diňe öňden durmuşyň bardygy ýerde döräp biler.
Bu işiň mehanizmi hemişe material häsiýetli hökmünde düşünilip gelindi.
Şonuň ýaly, ýumurtga we sperm ýa-da sporlar we öýjük bölünişi.
Emma, Luk Montagnýeriň tejribeleri düýbünden başgaça bir gipotezany öňe sürýär.
Professor DNA tertipleriniň, ýagny durmuşyň hakyky gurluş bloklarynyň, suwda az ýygylykly elektromagnit tolkunlaryny
çykaryp, biri-biri bilen aragatnaşyk saklaýandygyny görkezdi.
Hatda DNA aýratyn synag tüplerinde saklansa-da, professor olaryň arasynda elektromagnit aragatnaşygyny ýene-de anyklady.
Bu aragatnaşyk näderejede kämil bolup biler?
Luc Montagnier görkezdi, olar nukleotitleri – DNA-nyň gurluş bloklaryny – emele getirmäge we
özlerini doly täze DNA-da jemlemäge ukyplydyrlar.
Alymlar bu komponentleri sanawsyz gezek birleşdirdiler, ýöne hiç bir tejribede öňünden DNA bolmazdan
nukleotitleri hakyky DNA-ya öwürip, durmuşyň çaknyşyny gaýtadan ýakmakda üstünlik gazanyp bilmediler.
Ahyrynda, durmuş diňe öňem durmuşyň bardygy ýerde bolup biler.
Emma, Luk Montagnieryň tejribelerinde DNA suwdan doly süzülendi. Şeýle-de bolsa, täze DNA emele geldi.
Bu nähili mümkin boldy? Luc Montagnier başga hiç bir alym edip bilmedik zady nähili başardy?
Ol ömrüň ýok bolan ýerde ömri nähili döretdi?
Luc Montagnier-iň tejribelerinde näme şeýle tapawutlydy?
Bir ýygylyk bardy. Eger ol ýygylyk aýrylan halatynda, tejribe şowsuz bolar.
Emma ol bar bolanda üstünliki kepillendirdi. Bu ýygylyk 7,83 hertzdi: Şumann rezonansy.
Bu ýerde durmuş bilen planetanyň ýygylygynyň arasyndaky nozik baglanyşyk döredilipdi.
Ýaşaýan organizmler bilen elektromagnit ýygylyklarynyň arasyndaky özara täsir. Baglylyk, baglanyşyk.
Munyň subutnamasyny ylmy makalalary okaýarka tapyp bolýar, ýöne has aýdyň subutnamasyny diňe daşarda gezip tapyp bolýar.
Bu hemmesi nähili boldy? Ýeriň taryhyna seredeniňde, bu örän aýdyň görünýär.
Schumann tolkunlary başyndan bäri bu planetanyň bir bölegi bolup gelýär.
Ömür olaryň arasynda ösüp, hökmany ýagdaýda olara uýgunlaşdy.
Hakykatdanam, ýygylyga bolan duýgurlygymyz planetanyň başga bir hadysasyny duýmak ukybymyz bilen çuň baglanyşyklydyr.
Iki milliard ýyl ozal magnetotaktik bakterialar Ýer magnit meýdany bilen ýönekeý, ýöne täsin bir gatnaşyk döretdiler.
Ýeke öýjükli organizm magnit materialy bölejiklerini özünde saklaýardy.
Bu oňa pusulanyň iynasy ýaly hereket etmäge we Ýer magnit ýollary boýunça ugruny kesgitlemäge mümkinçilik berdi.
Organizmler has çylşyrymlylaşanda, olaryň Ýer magnit meýdanlaryna garaşlylygy hem artdy.
Biz arylaryň magnit meýdanlaryna duýgur bolandygyny bilýäris. Biz olaryň bedenlerinde magnetit bölejikleriniň bardygyny bilýäris.
Laboratoriýa synaglary olaryň hakykatdanam magnit meýdanlaryna duýgur bolandygyny görkezdi.
Laboratoriýa synaglary arylaryň bal torlaryny gurmak usulyny süni magnit meýdany döretmek arkaly dolandyrmak
mümkinçiligini görkezdi we arylaryň ugur kesgitlemek üçin magnit meýdanlaryny ulanýandygy aýdyň görünýär.
Ýer ýüzündäki durmuşyň nozik deňagramlylygyny arylara we olaryň ösümlikleri tozalandyrmagyna baglylygymyz ajaýyp görkezýär.
Arsyz durmuşyň ýaşamagyna örän az mümkinçilik bolar diýlip hasap edilýär.
Haşaratlar arkaly tozarlanmak iýmiti gyzykly edýän zatlaryň ählisi üçin zerurdyr:
Şeýlelik bilen, miweler, ýongylar we şular ýaly ähli zatlar haşaratlar tarapyndan tozarlanmagy talap
edýär, we arylary tozaldyjylaryň iň möhüm toparydyr.
Eger arylaryň bolmasady...
Hawa, eger arçylar bolmasady, iýmitimiz örän gyzyksyz bolardy.
Hawa, biz örän garyp ýaşaýardyk. Meniň pikirimçe, mesele şunda: arylaryň bolmazlygy...
Elbetde, iýmit üçin zerur ösümliklerden başga-da, olar ýabany ösümlikleri hem tozlandyrýarlar we köp
ýagdaýda biz tozlanmagyň jikme-jikliklerini hem bilmeýäris.
Emma biz arylaryň polenlenmegi üçin bolmasa, köp ýabany ösümliklerimiziň ýok bolup gidjekdigine doly ynanyp bileris.
Biz bilen Pennsylvania Döwlet Uniwersitetiniň arçyçylyk boýunça baş giňeldiş hyzmatdaşy Maryann Fraizer goşuldy.
Arçylykçy çykyp, arçylary synlap, "Bu klassik ýagdaýa meňzeýär" diýip aýdyp bilmek üçin
arçylaryň ölmeginiň klassik kriteriýalary nämeler?
Alamatlar şundan ybarat: arylaryň ýagdaýy deňeşdirmeçe sagdyn we güýçli bolmagyna garamazdan, aralykdaky uly ýaşly arylaryň sany
gysga wagtda azalmaga başlaýar; olar koloniýany terk edýärler.
Galan bolsa köp miqdarda bala – ýagny ýaş arylary, bal we toz.
Bu arylaryň heläkçiligi haýsy kontinentalarda synlandy?
Bal arylarynyň ilaty dünýäniň ähli künjeklerinde azaldy.
Köp beýleki ýurtlar bal arylarynyň ilatynyň azalýandygyny habar berýärler.
Munyň hakykatdanam "koloniýanyň çökmegi bozuklygy" (CCD) diýlip atlandyrylýan arylaryň ölüm hadysasy bilen baglanyşyklydygy, oňa
degişli ýörite kriteriýalaryň toplumy bardygy başga bir sorag.
Bu bolsa dünýäniň beýleki künjeklerinden gelen adamlar bilen aragatnaşyk arkaly düşünmäge çalyşýan nokatlarymyzdan biridir.
Bu häzirki aladanyň takmynan 2006-njy ýyldan bäri, esasan-da ABŞ-da bar bolup, köp hünärli arçylar ýylň belli
bir pursadyna çenli sagdyn bolan arylarynyň tomus ahyrynda uly ýitgiler çekýändigini duýdular.
Olaryň öň görülmedik zatlardan tapawutlydygy görünýärdi.
Şonda adamlar arykhanalaryna gelip, arylaryň hiç biri galmandygyny gördüler.
Bu arylaryň heläk bolmagynyň görnüşi, CCD (Koloniýanyň çökmegi bozuklygy) diýlip hem atlandyrylýar, dünýäniň
dürli ýurtlarynda arylaryň koloniýalaryna täsir edýär; käbir ýurtlarda ýitgiler 70%-e çenli ýetýär.
Tüртki hökmünde dürli sebäpler görkezildi.
Emma olaryň hiç biri arylaryň birden öýlerine gaýdyp gelmegi näme üçin togtadandygyny
anyk düşündirip bilmedi – bir istisna bilen:
Jochen Kuhn we onuň topary tarapyndan alnyp barlan täsin gözleg işi.
Bir tejribede lukman sekiz arı koloniýasy bilen işledi we olaryň dördüne standart DECT telefon goýdy.
Soňra alymlar DECT telefonynyň arylaryň öýlerine gaýdyp gelmegine täsir
edip-etmeýändigini gözegçilik etdiler. Netijeler geň galdyrdy.
Arılar DECT telefonlary goýulmadyk aryklyklara adaty mukdarda gaýdyp geldiler.
Emma DECT telefony bolan aryklyklara örän az arylaryň gaýdyp gelenligi anyk boldy.
DECT telefony bolan aryk jaýlarynyň birine-de ýeke bir aryk gaýdyp gelmedi.
Dr Kuhn-yň tejribäniň ähmiýetini doly düşünmek üçin, ilki bilen DECT telefonyň nähili işleýändigini düşünmelidiris.
Öýüňiziň töwereginde gezip, DECT telefonyňyz bilen jaň edip bilýäniňiziň sebäbi, DECT telefonyňyzyň baza
stansiýasynyň mikrodalgalar diýlip atlandyrylýan elektromagnit tolkunlaryny gollanaja ugratmagydyr.
Bu, mobil telefon mastynyň mobil telefon bilen aragatnaşyk gurmagynyň takyk şol bir usulydyr.
DECT telefony esasan mobil telefon mastynyň kiçijik nusgasy bolup durýar.
Eger arı DECT telefonyndan çykýan täsir astynda galýan bolsa, onda ol mobil telefon mastyndan çykýan täsir astynda hem galýar.
Dünýäde 4 milliard mobil telefon ulanyjysy bilen birden mobil telefon mastlarynyň aladalandyryjy derejede köpeldigi ýüze çykdy.
Arynyň magnit ugur duýgusy oňa Ýer magnit meýdanlarynyň çyzgylaryny ulanyp özüni ugrukdyrmaga mümkinçilik berýär.
Ösüşe we takyk sazlamaga millionlarça ýyl maýa goýlan ussatlyk.
Şeýle ýokary duýgurlygyň elektromagnit gurşawyndaky iň kiçijik üýtgeşmelerden hem täsirlenjekdigi açyk dälmi?
Demek, bu gije-gündizde bolup geçen uly üýtgeşiklik näme many aňladýar?
Magnit meýdanlaryna duýgur beýleki görnüşler barmy?
Ahyrynda olary adam tarapyndan döredilen ýygylyklara duýgur we gowşak edýän duýgurlykmy?
Gynansak-da, kriptohrom diýlip atlandyrylýan täze belok tapylyşy ähli ýaşaýyşyň magnit duýgusyna eýedigini görkezýär.
Olar 1990-njy ýyllarda ösümliklerde tapyldy. Olaryň funksiýasy ösüşi düzgünleşdirmek
üçin zerur bolan gök ýagtylygy siňdirmekdir.
Şondan bäri olar haşaratlarda, haýwanlarda, süýjüli haýwanlarda, adamlarda we guşlarda tapyldy.
Kriptohromlar proteinler diýlip atlandyrylýan biologiki molekulalardyr.
Olar CRY genleri diýlip atlandyrylýan käbir genlerimiz tarapyndan öndürilýär.
Häzirki wagtda kriptokrom molekulasy hakykatdanam biziň sirkadi ritmimizi (takmynan 24 sagatlyk döwri bolan we köp janly
jandarlarda organizmiň funksiýalaryna uly täsir edýän içki ritmimizi) şol sanda melatonin öndürilişini hem sazlaýar.
Kryptohromlaryň käbiri ýagtylygy siňdirmek we sirkadiýa sagadynyň detektory hökmünde işlemek funksiýasyna eýe bolup görünýär.
Şonuň üçin olar ösümlikler hem-de haýwanlar ýaly köp görnüşde bar bolan gün-gije ritmi üçin girişdir.
Emma 2000-nji ýylda Thorsten Ritz kriptohrome üçin has-da geň galdyryjy bir roly ýüze çykardy.
Robin guşlary bilen geçirilen birnäçe tejribede olaryň ugur duýgusynyň diňe magnitizm esasynda däl, eýsem
göziň arkasynda ýerleşýän kriptohrom öýjüklerinden gönüden-göni gelip çykýandygyny subut etdi.
Men pikir edýärin, Ritz-iň neşirleri ylymdaky şol möhüm basgançaklaryň biriniň biridir.
Ol bu kriptohrom molekulasynyň – ýadyňyzda bolsun, ol sirkadi ritmleri täsir etmäge we dolandyrmaga jogapkär –
takyk şol molekulanyň guşlara magnit kompasyny, ýagny kompasyny bermäge jogapkärdigini öňe sürýär.
Guşlar hakykatdan hem Ýer magnit meýdanlaryny görýärler, belki-de olaryň gözüniň öňündäki
meýdana goşulan ýagty ýa-da gara nokat ýaly.
Olaryň başyny ýa-da bedenini hereket etdirende, nokat ýa-da nyşan hem olar bilen bile hereket edýär – bu
söweş uçary pilotynyň baş-üýtgeýän displeýine meňzeş.
Olaryň uçup barýan mahalynda öz ugruny kesgitlemäge we ýerleşişini anyklamaga mümkinçilik berýän bir zatlary bar.
Onuň muny synag etmeginiň usuly guşlary ýokary ýygylykly meýdanlara duçar edip, munuň olaryň magnit
kompasyny hakykatdanam bozar-bozmazdygyny görmekdi.
Mälim boldy, ýokary ýygylykly meýdan diňe robinleriň göçüni bozman, eýsem bu ýagdaý örän pes meýdan güýjinde hem ýüze çykdy.
Gaty gowşak ýokary ýygylykdaky meýdanlaryň hem robinleriň kompasyna täsir etendigi hakykatdanam möhüm we gyzykly.
Ritz-iň synaglary navigasiýa üçin ulanylýan kriptohrom öýjügiň adam tarapyndan döredilen ýygylyklardan – hatda ICNIRP
tarapyndan howpsuz hasaplanýan ýygylyklardan hem has pes bolan ýygylyklardan – agyr derejede täsirlenýändigini anyk görkezdi.
Haýwanlaryň navigasiýasy baradaky ähli barlaglarda – kara böjrelerde, zebra finçlerinde, towuklarda, robinlerde – olaryň
magnit kompasy ICNIRP tarapyndan kesgitlenen çäklendirmelerden ep-esli aşak ýokary
ýygylykly meýdanlar tarapyndan bozulandygy anyklandy.
Men guşlar, aýratyn hem guşlar we haşaratlar bilen işleşýärin.
Men olaryň ICNIRP tarapyndan adamlar üçin howpsuz diýlip yglan edilen derejesinden ep-esli
pes meýdanlara duýgur bolandygyny subut etdim.
Eger bu gymmatlyklara seredeniňizde, gözlegleriň görkezmegine görä, haýwanlar olara duýgur reaksiýa bildirýär – bu barada gaty
gowy neşirler bar, olar bu gymmatlyklaryň bize duçar bolmaga rugsat berlen gymmatlyklardan ep-esli pesdigini
we netijede daşky gurşawdaky haýwanlaryň hem şol gymmatlyklara duçar bolýandygyny görkezýär.
Magnit meýdanlarynyň, ýagny sun'iy magnit meýdanlarynyň, käbir görnüşleriň ýaşaýyş ýerini ýok
eder diýip ynanmak üçin örän berk ylmy esaslar bar.
Elektromagnit meýdanlarynyň netijesinde daşky gurşawymyz näçe üýtgedi?
Soňky 25 ýylyň dowamynda ol tanalmajak derejede üýtgedi...
Elektromagnit energiýasy babatynda ol millionlarça esse uly.
Öňki Milli Radiologik Goranmak Geňeşi öz dokumentleriniň birinde şöhle gurşawynyň – eger ony şeýle atlandyrmak
isleseňiz – 50 ýyl ozalky derejesine garanyňda millionlarça esse artandygyny çaklaýandygyny aýtdy.
Bu Ýer ýüzüniň daşky gurşawynda uly üýtgeşiklik bolup, ösüp gelýän döwürümizde bize ýoldaş bolan Schumann tolkunlary
hem-de beýleki tebigy signalaryň ählisini doly basyp alýar.
Mobil telefonlaryň elektromagnit hapalanmasy ölçeglerimizi deňizde geçirmäge mejbur etdi. Dr.
Kriyptokromlaryň, esasanam adamlaryň magnit meýdanlary duýmak bilen baglanyşyklylykda, örän gyzykly bolmagynyň sebäpleriniň
biri, Dr Foley we onuň kärdeşleri tarapyndan geçirilen soňky barlagdyr. Bu barlag adam kriyptokromlaryny miwe guşlaryna
girizeniňizde, şol adam kriyptokromlarynyň bardygy sebäpli miwe guşlarynyň magnit taýdan duýgur bolýandygyny görkezýär.
Bu hakykatdanam adam kriptohromlarynyň magnit taýdan duýgur bolup, magnit meýdanlaryny duýýandygyny görkezýär.
Kriptohrom öýjügiň tapylmagy adamzadyň magnit duýgusyna täzeden gyzyklanma döretdi, bu duýgy
biolog Robin Baker tarapyndan 40 ýyl ozal çaklanan.
Bu ylmy kör uçuş däl. Bu çagalaryň ugur duýgusynyň bardygyny ýa ýokdugyny anyklamak üçin geçirilen tejribe.
Gözleri örtülen we gulak goragçylary geýnen synag şahsy ýörite oturgyçda aýlanýar, ol haýsy tarapa ýüzlenýändigini bilmeýänçä.
Stul durýar we synag şahsynyň ýüzüniň gündogara, günbatar, demirgazyk ýa-da günorta tarap ýüzlenendigini çaklaýar.
Faraz kiçi kompýuterde ýazga alynýar.
Eger çagalaryň ugur duýgusy bolmasady, olaryň çaklamalary rastgele bolardy. Emma olar şeýle däl.
On ýa on bir ýaşly çagalar örän gowy çaklap bilerler.
Olar hakykatdan hem ugur duýgusyna eýe ýaly görünýär. We bu magnit häsiýetli ugur duýgusy ýaly görünýär.
Ylmy işgärler synag gatnaşyjylaryň başyna magnit dakanda, bu olaryň ugur duýgusyny ep-esli bozarýar.
Bu düşünmek babatynda uly öňe ädimdir.
Elbetde, bu dürli soraglary döredýär: meselem, adamlar hakykatdan hem Ýeriň magnit meýdanyny ulanyp ýol tapyp
bilerlermi, we eger häzirki wagtda şeýle etmeýän bolsa, mümkin müňlerçe ýyl ozal şeýle edipdirlermi?
Elbetde, bu hem adam bedeninde magnit meýdanlarynyň hakykatdan hem anyklanyp biljekdigini we munuň serkad rýtmleriniň
bozulmagyna getirýän bir prosesiň bardygyny soraga getirýär.
Bu saglyk we magnit meýdanlary baradaky epidemiologik barlaglarda köplenç duş gelýän
ähli negatiw saglyk täsirlerini düşündirerdi.
Eger adamlarda magnit meýdanlaryny duýmak ukyby bar bolsa, eger olar munuň üçin arylaryň, guşlaryň we kelebekleriňkine
meňzeş ukyba eýe bolsa, onda bu biziň hem adam ýasanan ýygylyklara olar ýaly duýgur bolýandygymyzy aňladýarmy?
Daşky gurşawdaky üýtgeşmeler bize hem şol bir derejede täsir edermi?
Elektrosezitivligi nähili düşündirersiňiz?
Elektrosensitiwlik adamlaryň reaksiýa bermäge başlaýan, bedenleriniň elektromagnit
meýdanlara reaksiýa bermäge başlaýan ýagdaýdyr.
Umuman aýdanyňda, olar reaksiýa bildirýän elektromagnit meýdanlary simsizdir.
Şonuň üçin bu simsiz aragatnaşyk: Wi-Fi, simsiz telefonlar, DECT telefonlar, mobil telefonlar we mobil telefon mastlary.
Olar ählisi bedenlerimiziň hiç haçan başdan geçirmändik signallary iberýärler.
Ol adamlara täsir etmäge başlanda – maňa täsir etmäge başlanda – adatça ilki başda bolýar – başyňyzda agyry duýup başlaýarsyňyz.
Men munuň baş agyry diýip atlandyrylmagyna çekinýärin, sebäbi bu siziň häzire çenli başdan geçiren hiç bir baş
agyryňyz bilen deňeşdirip bolmajak, başyňyzda duýlan agyry.
Adamlaryň köpüsi ýürek aritmiýasy, ukusyzlyk, baş agyry, görme bozulmalary, baş aýlanmak, dürli duýgy
bozulmalary ýa-da neýroz ýaly alamatlardan şikaýat edýärler.
Olar bedenlerinde adaty däl duýgulary başdan geçirýändiklerini beýan edýärler.
Ol hakykatdanam endokrin ulgamy we qalqan beziniň funksiýasyna hem täsir edip biler. Sanaw hakykatdanam çäksiz.
Meniň ýörite ýagdaýymda, bu hemmäniň ýagdaýy däl, eger men şol gurşawdan çykmasam, menden gaty agyr göwüs agyry
başlaýar – we bu gijä galandygyny aňladýar, içimde gan akýar.
Meniň pikirimçe, alamatlar gaty dürli we adamlar tarapyndan döredilen baglanyşyklary kabul etmek, eger
bu ugur boýunça bilimiňiz bolmasa, örän kyn, lukmanlaryň köpüsiniň hem şeýle bilimi ýok.
Bu olaryň günäsi däl. Biz bu ýagdaýy tanamak üçin taýýarlanmadyk.
Bu örän täze, we häzirki tapgyrda biziň düşünjemiz henizem doly kemala gelmedi – bu ýagdaýy
çözmek we doly düşünmek üçin ilkinji ädimler ädilýär.
Elektrosezsitivlikden ejir çekýän köp adam ýaly, Braýan hem öýünde düýpli üýtgeşmeler girizmäge mejbur boldy.
Bu iki otag metally folga bilen doly örtüldi.
Bu otag we ýatylýan otag şonuň üçin Faraday kafezleridir.
Eger siz hakykatdan-da elektromagnit meýdanlaryny ýa-da mikrodalgalary barlasaňyz – we bu enjam diňe mikrodalgalary ses
signallaryna öwürýär – onda şol ýerdäki, takmynan ýarym mil uzaklykdaky mast meniň üçin
hiç hili kynçylyk döretmeýändigini görersiňiz.
Otagy gorap, men metal örtükli penjire şüşelerini gurdum, bu maňa elektromagnit
meýdanlarynyň köpüsini aradan aýyrmaga mümkinçilik berýär.
Organizmiň elektromagnit meýdanlaryny duýup, olara jogap bermäge mümkinçilik berýän taraplary – bu
sözleriň dürli kontekstlerde ulanylýandygyny aýdyp bolar.
Eger ony "elektrosensitiw" diýip bölseňiz, munuň hakykatda durmuşa berlen jogapdygyny aýdyp bilersiňiz.
Mysal üçin, bir organizmiň ýaşaýşyň bardygyny ýa ýokdugyny anyklamak üçin ony barlanyňyzda, aslynda elektrik energiýasynyň
bardygyny gözleýäris – mysal üçin elektrokardiogram (ýürek işjeňligi), ECG we elektroensefalogram (EEG).
Bu ýerde barlap görýänimiz, bu maksat agzalardan, ýagny beýin we ýürekden elektrik tokunyň bardygyny.
Onu görsek, bu ýaşaýyşyň bardygynyň alamaty.
Bir manyda, elektromagnit meýdanlar öýjük derejesinde özi durmuşyň bir bölegidir. Aýdyp
bolýar, ähli ýaşaýyş elektrik taýdan duýgur.
Elektrosezitiwligiň hakykatdanam bardygyna adamlary ynandyrmak üçin umytsyz bolup, Braýan we başga-da birnäçe ejir çekýän adam
Essex uniwersitetinde geçiriljek täzelikçi tejribä ýazylýarlar.
Elaine Foxyň ýolbaşçylygynda geçirilen tejribe gynansak-da, bu mowzukdaky soňky iş boldy.
Siz ekranlanan otaga girmeli.
Siz ol ýere gysga wagtlap girýärsiňiz we mast 10 minut ýanýar, 10 minut öçýär we soňra ýene-de 10 minut ýanýar – şondan
soň ony duýýandygyňyzy ýa-da duýmaýandygyňyzy görüp bilersiňiz.
Men otaga girip, mastyň ýakylandygyny ýa-da öçürilendigini aýdyp biljek däldigimi olara aýtdym.
Näme üçin? Sebäbi olar munuň nähili jogap bermelidigini nädogry düşünýärler.
Köp adamlar üçin masty ýakanyňda olar "Oh, men muny duýýaryn" diýmeýärler.
Soňra masty aýyrýarlar we adam: "Ah, indi ýene-de özümni gowy duýýaryn" diýýär. Emma iş şeýle bolmaýar.
Men ot allergiýasy bilen ejir çekýärin, we şeýle meýdana girende täsirlerini duýmaga biraz wagt gerek bolýar.
Emma men ony duýmazlyk we ondan täsirlenmezlik üçin köp wagt gerek.
Meni ot meýdanyndan alyp gitseňiz-de, 24 sagat soň hem bir zat duýaryn.
Elektrosensitiwlik köp adamlarda takmynan aşakdaky ýaly ýüze çykýar.
Toparyň tejribäni gurnamagy Brian we beýleki könüllüler üçin elektr duýgurlykdan ejir
çekýändiklerini subut etmegiň ähtimal bolmazlygyna getirýärdi.
Bu az ähmiýetli ýaly görünýärdi, sebäbi topar düşündirişsiz islendik synagy ret etmäge karar berdi.
Bir tarapdan adamlaryň dürli zatlara duýgur bolýandygy ýaly görünýär.
Men 3G mobil telefonlara, mysal üçin GSM mobil telefonlara duýgur. Modulýasiýanyň işleýşindäki tapawutlar bar.
Olaryň duýgur diýýändiklerine dogrymy ýa däldigini bilmeýärin, ýöne eger işiňiz bar bolsa, gözlegdäki
adamlaryňyzy olaryň reaksiýa berýärler diýýän signal bilen takyk täsir etmegiňiz manyly bolar.
Meselem, eger hemişe Wi-Fi-e duýgur, ýöne mobil telefona duýgur bolmadyk biri bar bolsa – şeýle adam bar diýsek – onda olar mobil
telefon däl-de, diňe Wi-Fi-e duçar bolýandygyna göz ýetirmeli.
Ahyrynda, siz olaryň öňe sürýän zatlaryna jogap berýändiklerini subut etmek isleýärsiňiz.
Bu ýerde bu görnüşdäki hiç hili tapawut goýulmady.
Hakykatda, eger-de siz bir zada elektrik duýgurlygyňyz bardygyny öňe sürseňiz, onda siz şol işe gatnaşýardyňyz.
Meniň munuň örän möhümdigini pikir etmegime sebäplerden biri, men elektrosensitiw adamlara kömek edip ýörendim.
Birnäçe aý mundan ozal men hakykatdanam bir aýala baryp görýärdim – ol özüni elektrosezitiw hasap edýärdi – we men şol ýerde diňe
oňa kömek etmäge synanyşmak, elektrosezitiwligiň nämedigini we onuň meselesiniň näme sebäpli
dörändigini düşündirmäge synanyşmak üçin idim.
Gysgaça aýtsak, bu aýalyň bir meseläniň bardygy belli boldy, ýöne ol elektrosezitiw däldi. Ol hakykatdanam elektrosezitiw däldi.
Emma söhbetdeşligimiz wagtynda men onuň elektr sezgiridigini anyklamak üçin Essex barlaglaryna ýazylanlygyny bildim.
Meniň ýüregim az galyp durdy. Ine, elektr sezgir däl biri bar we ol Essex uniwersitetine kabul edildi.
Essex maňa aýdýar, olarda hiç hili synag proseduralary ýok!
Olar hakykatdan näme anykladylar – we bu esseniň tekstine esaslanýar – men muny öz sözlerim bilen jemläp bererin.
Ol aýdýar, garaşýan jogap derejesini nazara alanyňda, statistiki taýdan ähmiýetli täsiri görkezmek üçin
barlagyna takmynan 132 gatnaşyjynyň gerek boljakdygyny.
Ilatyň şonça köp bolmagy sebäpli, bu toparyň şol topardan anyk has duýgurdygyny netije çykarmak üçin
gözleg işlerinde örän köp maglumata mätäç bolarlar.
Bu, başyndan başlap, olar umuman bir zat tapmak üçin garaşýan maglumatlaryň diňe üçden birine elýeterli bolandygyny aňladýardy.
Netijede olar statistikalaryň özünden hem aýdyň bolan statistiki taýdan ähmiýetli töwekgelçiligi anykladylar.
Özlerini duýgur diýip atlandyran ähli adamlarda bu hem takmynan 90% ähmiýet derejesi bilen anyk boldy.
Şonuň üçin ylmy makalada bir zady statistiki taýdan ähmiýetli diýip ykrar etmek üçin çäk 95%-dir.
Eger bu derejedäki ynamlylyk gazanylmasa, ol statistiki wakä hasaplanmaýar. Bu tesadüf, baht ýa-da başga bir zat bolup biler.
Olar töwekgelçiligiň artjakdygyna 90% ynanýardylar, we elbetde bu statistiki taýdan ähmiýetli
hadysa hökmünde kabul edilýän sehrli çäkden pes galýar.
Şonuň üçin bu sözler bilen ret edildi: "Bu adamlaryň duýgur däldigini görkezýär." Emma mesele düýbünden başga zatdy.
Mastlara yzygiderli duçar bolmak synag şahslarynyň birnäçesine öz yzyny galdyrdy.
Käbirleri şonça kesellendilerkä, synagdan çekilmeli boldular.
Brian Essexden çykyp gideninden soňam tejribäniň netijelerini duýmaga dowam etdi.
Men ilkinji kolonoskopiýamy ýedi ýyl ozal geçirdim, ikinjisini dört ýyl ozal, üçünjisini bolsa takmynan bir ýyl ozal geçirdim.
Meniň bilen hemmesi gowy. Meniň bilen hemmesi gowy. Hawa, dogry çakladyň: meniň içege rakym bar.
Şonuň üçin men ilkinji gezek gan akdyranymdan içegem aýrylan wagta çenli takyk ýedi ýyl boldy.
Men doktordan bu rakyň ösmegine näçe wagt gerekdigini soranymda, ol: "Ýedi ýyl" diýdi.
Şonuň üçin siz Essexde bolan ähli wagtymy takmynan yzarlap bilersiňiz, we ondan öň bir gezek gan akmagy boldy,
şol gan akmagy içegäniň rakynyň başlanmagyna sebäp boldy.
Şeýle ýalňyş alnyp barlan tejribe nädip şeýle "resmi gözleg" hökmünde görkezilip bilner?
Näme üçin şeýle tejribeli topar işlerinde şeýle esasy we açyk ýalňyşlyklary eder?
Bu maliýe serişdelerini üpjün eden adamlar bilen baglanyşykly bolup bilermi?
Essex tejribesi MTHR tarapyndan maliýeleşdirilen tejribeler toplumynyň biridir.
Bu kompaniýa mobil telefon senagaty tarapyndan işledilip we maliýeleşdirilýär.
MTHR-iň nämedigini we onuň nähili maliýeleşdirilýändigini aýdyp bilersiňizmi?
Hawa, MTHR programmasy Britaniýa hökümeti we mobil telefon senagaty tarapyndan bilelikde maliýeleşdirilýär we
mobil telefon tehnologiýasy bilen baglanyşykly bolup biljek saglyga zyýanly täsirleri öwrenmek üçin niýetlenendir.
Ylmy gözlegleri kim maliýeleşdirýär diýen mowzugymyz duýgur meseledir.
Men özüm ýaly köp alymlaryň täze bir barlagy okaýanlarynda, ilki bilen onuň maliýeleşdirijisini
görmek üçin soňky sahypasyna seredýändiklerini bilýärin.
Zyýanly täsirleri boýunça alnyp barylýan gözleglere mobil telefon senagatyndan maliýe kömegi berilende
bähbitler çaknyşygy bolup biler diýip pikir edýärsiňizmi?
Elbetde, bähbitler bilen baglanyşykly mümkin bolan çaknyşyklar bar, şonuň üçin bu görnüşdäki
gözleg programmasy üns bilen dolandyrylmalydyr.
Men telekommunikasiýa pudagy bilen giň gerimde işleşdim, sebäbi men bu ýerde wekili hökmünde aragatnaşyk
işlerini guramaçylyk edýärin, şonuň üçin men bu adamlar bilen uzak wagt bäri gürleşýärin.
Men pikir edýärin, olar obýektiw bolmak isleýärler, ýöne esasan girdeji gözleýärler, aýratyn-da bazarda bir-biri bilen paý ugrunda
bäsleşýän mahaly, şonuň üçin olar gözlegleri maliýeleşdirip bilerler, ýöne olar derman senagatyna örän meňzeşdir.
Olaryň eýýäm öz taraplarynda bolan adamlary işe alýandyklary aýdyň.
Ylmy işgärler pop ýyldyzlar däl; olar köp pul gazanmaýarlar.
Olaryň maliýeleşdirmeli öýleri bar, ideg etmeli maşgalalary bar.
Eger olar nädogry netijä gelse, olary kim günäler?
Başga bir iş tapmazsyň, azyndan şol ýerde däl.
Hakyky basyş bolmasa-da, şahsy ýagdaýlarda bolup biler ýa-da bolmaz bolan psihologik basyşlar bar.
Emma olary maliýeleşdirýän guramanyň talaplaryna laýyk gelmek we ony hoşallyk bilen kanagatlandyrmak
üçin ýüze çykýan psihologiki basyş elbetde rol oýnaýar.
Özüňi borçly duýýaňmy?
Hawa, borçly duýýar. Borçly duýýar.
Elektromagnit meýdanlarynyň täsirine gelende, elektrik üpjünçiligi, radio ýa-da mobil telefon senagaty
ýaly hyzmat pudaklary tarapyndan maliýeleşdirilen barlaglar örän berk statistikalary görkezýär.
Bu barlaglar adatça ep-esli negatiw bolýar.
Üniwersitetlerde we ş.m. garaşsyz maliýeleşdirilen barlaglar bolsa, beýleki tarapdan, adatça garaşsyz bolmaýar.
Bu gözleg üçin kyn ugurdyr.
Bu görnüşli barlaglary geçirmek aňsat däl, we adamlar bilen baglanyşykly barlaglaryň
çäklendirmeleri sebäpli, kämil barlag gurşawy hiç haçan bolmaz.
Hemişe çäklendirmeler bolar.
Bu hakyky kesellikmi? Hawa, elbetde, şeýle.
Häzirki wagtda Dünýä saglyk guramasy munuň hakykydygyny we alamatlaryň agyr hem-de ejizleşdiriji bolup biljekdigini aýdýar.
Elektrohipersensitiwlik bilen baglanyşykly sanlar takmynan 2–3% töwereginde.
Bu ýagdaýyň täsiri bilen durmuşy agyr derejede täsirlenen adamlardyr.
Emma öňem belläp geçişim ýaly, adamlaryň 100%-i öýjük derejesinde oňa jogap berýär.
Bu, eger bu ýeterlik derejede çynlakaý kabul edilmese ýa-da ykrar edilmese, saglygy goraýyş ulgamy
üçin netijeleriniň ähtimal uly boljakdygyny aňladýar.
We ýeňil ýa-da orta derejeli elektr duýgurlyga eýe adamlaryň sany öňki çaklamalarymyzdan has ýokary bolmagy mümkin.
Bu biziň üçin näme aňladýar?
Bu standart telefon bilen özboluşly mobil telefon tutawujysy arasyndaky tejribä
esaslanan baglanyşygyň kasset ýazgysyna degişlidir.
Dial sesi – we bu örän uly üstünlik!
Çünki söhbeti geçirmek bir zat, takyk sanly maglumatlary geçirmek bolsa düýbünden başga zat.
Indi bu tehnologiýany kämilleşdiren Chelmsforddaky (Essex, Angliýa) gözleg institutyna gönüden jaň edýärsiňiz.
Liz Charnock başga ujunda bolmaly.
1980-nji ýyllarda mobil telefonlaryň girizilmegi bilen, olar üçin antennalaryň toruna mätäçlik ýüze çykdy.
Şondan bäri telekommunikasiýa kompaniýalary dünýäniň dört bir künjeginde 5 milliondan gowrak mast gurdylar.
Mikrotoлкуn frekanslary bilen howany doldurýandyklaryna buýsanyp, olar saglyga uzak möhletli zyýan
ýetmezligini üpjün etmek üçin bir-de bolsa barlag geçirmediler.
Olar howpsuzdyklary ilki üpjün edilmän guruldylar.
Kömek edeniňiz üçin sag boluň.
Gaty ýaramaz, dälmi?
Hawa, we ol hemişe bar, üns çekýän tarapy şunda: ol hiç wagt durmaýar.
Ol yzygiderli radiýasiýa saçýar – bu mastlardan gelýär – mastlary görüp bilseňiz, onda
şol radiýasiýanyň täsirine duçar bolýarsyňyz.
Dogrusyny aýtsam, hatda ol däl bolsa-da, şu aralykda ondan täsirlenýärsiňiz, sebäbi ol beton diwarlaryň we beýleki
zatlaryň üsti bilen geçýär. Ol biraz boğulýar, ýöne diňe biraz.
Mastdan 200–300 metr aralykda bolsaňyz hem, yzygiderli onuň täsirine duçar bolýarsyňyz.
Ony eşideniňizde, hemme zat üýtgeýär. Hawa. Eger ony görüp bilseňiz näme bolar?
Bu her gün smog görmäge meňzerdi.
Adam tarapyndan döredilen ýygylyklaryň dymsyz bizi gurşap alýandygy we olaryň howpsuzlygyny barlamadygymyzdan,
adam bedeniniň olara reaksiýa bermäge başlamagy geň dälmi?
Bu takmynan 10 ýyl ozal boldy. Men 30 ýaşlarymda idim.
Maşgalamda häzire çenli döş raky ýok. Men örän sagdyn durmuş ýörelgesini alyp geldim.
Men telefon diregiň ýanynda köp ýyllar ýaşadym, şol wagtda ýedi ýyl.
Ol öýümden 100 metr uzaklykda durdy.
Ýyllar boýy mastlar bilen baglanyşygy bolmadyk alamatlarym bardy, sebäbi şol wagt men
elektr duýgurlygy barada hiç zat bilmeýärdim.
Mende baş aýlanmak, ukuda kynçylyklar, baş agyry, başda iti agyrylar boldy we men köplenç lukmana bardym.
Maňa munuň stres ýa-da wirus ekeni aýdylýardy. Soňra, garaşylmadyk ýagdaýda, maňa süýji bezi raky
keseli kesgitlendi. Bu meniň ömrümdäki iň uly şok boldy.
Ilkibaşda men diňe bahtsyzdygyma, munuň meniň günämdigine pikir etdim. Soňra bejergi başlandy.
Men hassahanada käbir goňşular bilen duş geldim – men örän kiçi bir obada ýaşaýardym.
Men hem bu goňşular bilen duşuşdym, olar ýaş aýallardy – men iň ýaşydym, otuz ýaşlarymda,
beýlekiler kyrk ýa elli ýaşlarynyň başlarynda idiler.
Bizden bäşimiz şol ýerde bolduk, hemmämiz altyn aýyň içinde bir wagtda süýjü bezi raky diagnozy bilen.
Obamyzda diňe 18 öý bardy, olar mobil telefon mastynyň töwereginde ýerleşýärdi.
Şonuň üçin Eileen başga adamlaryň hem gysga wagtyň içinde keselleýänligini anyklamak üçin soragnama geçirmäge karar berdi.
Netije bizi titretdi. Köp adamlar meniň birnäçe ýyl bäri çekýän şol bir alamatlary habar berdiler. Baş agyrylar, baş aýlanmak.
Emma obada başga-da çagalyk kynçylyklary we rakdan öňki servikal lezyonlary bolan ýaş aýallar hem
bardy – ýa-da süýjü rak düwünleri bolan bir aýal.
Sebitde beýleki görnüşli rak keselleri hem bardy.
Diňe 51 ýaşyndaky goňşymyz motor neuron keseline duçar bolup, gynansak-da aradan çykdy. Açyk aýtsam: gorkunç bir keseldir.
Bu öýlerden 77 adama täsir etdi.
Hawa, birnäçe ýyl bäri biologiki täsirleri başdan geçirenleriň takmynan 70%-i – ukuda kynçylyklar, deri
döküntileri, süýji bezlerinde düwünler ýa-da rak keseli.
Hawa, bu obadaky adamlara uly täsir etdi.
Men muny uly global mesele diýip pikir edýärin.
Şondan bäri biz mobil telefon mastynyň töweregindäki rak keselleriniň ýygnanyşygynyň ýeke däldigimizi anykladyk.
Pylonlaryň golaýynda rak keseliniň köp kümeleri bar.
Biz ýerinde bir alym bilen işleşdik we beýleki sebitlerde uzak wagtlap duran beýleki mastlary barladyk.
Biz başga barlaglar hem geçirdik we şolarda hem rak keseli ýokary derejede ýüze çykdy.
Şonça köp mobil telefon we mastlar hem-de trillionlarça dollarly mobil telefon senagaty bilen, telekommunikasiýa
senagatynyň ýaýlym babatda howpsuz tarapda bolmagyny üpjün edýän berk döwlet edarasynyň döredilendigine umyt edip bolardy.
Ilaty goramak üçin berk çäklendirmeler goýýan, biziň duş gelýän zatlarymyzyň doly howpsuz bolmagyny üpjün edýän adam.
Gynansak-da, şularyň hiç biri ýok. Bizde bar bolan zat ICNIRP.
ICNIRP takmynan 20 ýyl ozal Ýewropada ionlaşdyryjy däl şöhle saçlamalaryny öwrenmek üçin döredildi.
Bu, ionlaşdyryjy bolmadyk şöhleýetlerden goramak boýunça Halkara Komitetidir we onuň wezipesi çap
edilen ähli edebiýaty gözden geçirip, esasan jemlemekdir:
Ylym munuň hakykatdygyny kesgitli aýdýar.
Ses berip girip bolmaýar. Eger siz islenýän şahslaryň biri bolsaňyz, goşulmak üçin çagyrylýarsyňyz.
Şonuň üçin ol hemişe senagat tarapyndan kesgitlenýär, sebäbi kökler şol ýerde ýerleşýär.
Şonuň üçin, bizde olar kesgitläp goýan bir ölçeg bar, ony Ýewropanyň köp ýurtlary kabul etdi, we ol Ýewropa Komissiýasynyň,
şol sanda hünärmenler toparynyň hem maslahat berýän zady.
Emma, bu görkezmeler ýokary ýygylykly şöhle saçylma bilen sebäp-netije gatnaşygynyň
bardygyny bilýän gurluşyk usullaryna esaslanýar.
Häzirki wagtda biziň töweregimizde şol ýygylykdaky energiýa, mysal üçin mobil telefonlardan, mobil telefon mastlaryndan we
simsiz telefonlardan – başgaça aýdylanda, her gün ulanýan dürli aragatnaşyk enjamlarymyzdan gelýän şöhle – bilen
baglanyşykly ýeke-täk senariýa mikrotolkunly peçlerden tanş bolan senariýa bilen birmeňzeşdir.
Eger biz ýeterlik energiýany ulanıp, ony ýeterlik kiçi bir meýdana jemlesek, onda dokumany gyzdyrarys,
soňra belli mukdarda suw saklaýan ähli zady gyzdyrarys.
Häzirki görkezmeleriň hiç biri dowamly saglyk zeperleri ýa-da rak keseli bilen baglanyşykly
däl. Olaryň hiç biri, ýeke-täk biri hem däl.
Olar hemmesi ýylylyk täsirlerini ýa-da deri gyjyndyryşy, kaşyň titremesi ýa-da şonça meňzeş
başga bir derrew täsir döretmek üçin niýetlenendir.
Heç kim saglyga uzak möhletli zeperi kesgitläp bilmeýär.
Şonuň üçin 40 ýaşdan aşakdakylaryň ähmiýeti ýok, manysyz diýip pikir edýärsiňizmi?
Bu manysyz. Uzak möhletli saglyk zeperlerinden goramak niýeti ýok.
ICNIRP... ýagny, ICNIRP düýbünden ähmiýetsizdir.
Mysal üçin: Eger mekdepde hiç kim tizligiň çäginden geçmezligine göz ýetirmek isleseňiz,
tizligiň çägini sagadyna 10 000 kilometr goýuň.
Şeýlelik bilen hemmeler oňa eýerer we hiç kim gaty çalt sürmez.
Mekdebiň ýanyndan 999 km/s tizlik bilen geçip, şonda-da "çägi" berjaý edip bilersiňiz.
Geňeş komiteti häzirki wagtda jemgyýeti goramak bilen baglanyşykly subutnamalary gözden geçirmek wezipesine eýe däl.
Şonuň üçin ICNIRP diňe 100% hakykaty üpjün etmek üçin bar, we 100% hakykat bolmadyk zatlar onuň aladasy däl.
Dogry. Olar munuň üstünde gürrüňdeşlik ederler, nämeler bardygyny, nämeler ýokdugyny we
nämeleri entek anyklamak gerekdigini jemleýärler.
Şol boldy. Olar işi şol ýerde galdyrýarlar. Hiç hili maslahat ýok – hiç zat, sebäbi olar
muny öz jogapkärçilikleri hökmünde görmeýärler.
Gel, jaň etmäge synanyşaryn.
Birini jaň etmäge synanyşanyňyzda, ýokary ýygylykdaky ugratma iki tarapdan hem başlanda, bu ýagdaý takmynan yzygiderli bolýar.
Okey, gel synap görüliň. Ah, wow!
Baglanyşanda derrew; bu jaň režimi, mobil telefon şony edýär.
Bu tolkunlar mobil telefonumdan bazalyk stansiýasyna gidýär we şol ýerdän ugradylýarmy?
Bu, esasan, mobil telefonňyz signal alýan we ony ulanýan wagtyňyz hemişe edýän zady.
Gorkunç.
Hem-de mobil telefonyňyz bazalyk stansiýa bilen baglanyşyk guranyňyzda we telefonyňyzy
ulanýanyňyzda, bu maglumatlary hemişe başyňyza geçirýär.
Jüwäl telefon ýaly çaltlyk bilen durmuşymyza giren tehnologiýanyň bir bölegini göz öňüne getirmek kyn.
Ýigrimi bäş ýyl ozal bu diňe bir hile hasaplanylýardy.
Häzirki wagtda biziň 4 milliardymyzda biri bar.
Ortaça çagalar ilkinji mobil telefonlaryny 8 ýaşynda alýarlar.
Mobil telefonlar baz stansiýasyndan mikrotoýun frekanslaryny ugratmak we kabul etmek arkaly işleýär.
Mobil telefony gulagyňyza tutanyňyzda, miýeňiz hökmany ýagdaýda bu tolkunlara duçar bolýar.
Maga bu täsire reaksiýa bildirýärmi?
Täze amerikan barlagy munuň hakykatdanam şeýledigini görkezýär.
Dr. Nora Volkow bu gözlegi geçirdi.
Dr Volkow we onuň topary 47 sag adamy bir ýyl boýy öwrenip geçdiler.
Iştirakçylaryň sag we çep gulaklarynda mobil telefonlary bardy.
Olaryň biri işläp durdy, ýöne sesini öçürip goýdylar, beýlekisi öçürilipdi.
Dr Volkow beýni surata düşürýän enjamlary ulanyp, täsir astynda beýniniň näçe glýukoza sarp edýändigini anyklady.
Bu, stimulýator – bu ýagdaýda mobil telefon – sebäpli beýin işjeňliginde üýtgeşmeleriň bardygyny
ýa ýokdugyny görkezýän örän duýgur görkezijidir.
Magaň işjeňleşdirilende, ol glýukoza sarp edýär, takyk bir awtoulag ýangyç sarp edýän ýaly.
15 minutlyk mobil telefona duçar bolmak beýindeki glýukoza sarp edilişiniň artmagy bilen baglanyşyklydyr, bu bolsa beýniň mobil
telefonyň radio ýygylyklary bilen işjeňleşendigini görkezýär.
Mobili telefon öçürilen wagtyň deňeşdirilmeginde antennanyň golaýyndaky beýniň sag tarapy
metabolik işjeňligiň iň uly artyşyny görkezdi.
Häzirki mobil telefon tehnologiýalarynyň çykarýan radio ýygylyklary örän gowşak bolmagyna garamazdan,
olar adam beýnini işjeňleşdirip täsir edip biler.
Sesiz režimde mobil telefon ulanlanda, Dr. Volkowanyň synagy adam beýniň mobil telefonyň
mikrodalgalaryna metabolik jogap berýändigini görkezdi.
Kanuny çäklerden ep-esli pes derejede bolan metabolik reaksiýa.
Köp adamlar mümkin däl diýýän bir zat.
Dr. Volkow tarapyndan ýazga alnan reaksiýa bolsa has uly aladanyň ikinji derejeli netijesidir:
Bu mikrodalga şöhleleriniň hakykatdan hem miýa tarapyndan siňdirilýän usuly. Bu SAR bahasy diýlip atlandyryldy.
SAR belli bir siňdiriş derejesi diýmekdir.
Bu bolsa belli bir wagtyň içinde we belli bir göwrümde adam bedeni tarapyndan
siňdirilen radio tolkunlarynyň mukdarynyň ölçegidir.
Bu, radio geçirijiniň adam bedenine ýetirýän gyzdyryş täsiriniň ölçegidir.
SAR aşakdaky usulda ölçelýär. Sun'iy baş ulanylýar.
Ol adam beýniniň nusgasy hökmünde çak edilýän glýukoza garyndysy bilen doldurylan.
Synag enjamy modeliň baş sümiginiň içinden geçýän mikrotolkun şöhleleniş mukdaryny ölçer.
SAR gymmaty soňra siňdirilen energiýanyň mukdaryna görä hasaplanýar.
ÝB üçin, dokumalaryň ortaça 10 g-yna 1 kilogram üçin 2 watt çäk bar.
ABŞ üçin, dokumalaryň 1 g ortaça agramy boýunça 1,6 W/kg.
ABŞ-nyň ýokarky çägi AB-den has berk, ýöne Awstraliýa we Täze Zelandiýa ýaly beýleki ýurtlar AB çäklendirmelerini ulanýarlar.
Bazardaky iň meşhur mobil telefonlaryň käbiri şonça köp mikrodalga şöhlelenmesi çykarýar, olaryň SAR bahasy ýokary çäkde.
Baş gümbäziň her millimetri miýany mikrotoýun şöhlelenmesinden goramaga kömek edýär we şonuň
bilen mobil telefonyň SAR derejesini azaldýar.
Çagalar ortaça 8 ýaşynda ilkinji mobil telefonlaryny alýarlar.
Sekiz ýaşly çaganyň kafa sümigi ulularyňkydan ep-esli inedir.
Adam umyt edýärdi, mobil telefonlaryň synaglarynda çagaň kafa galyňlygyna deň galyňlyk ulanylýar diýip.
SAM başy ortaça görnüşli, uly adam kafa sümügidir.
Adamlardan alnan 10 000 baş ölçeginiň ortaça görkezijisi bu SAM fantom başyny
döretmekde ulanyldy; ol ortaça adam kranini aňladýar.
Elbetde, ortaça ululykdaky ulynyň başy sekiz ýaşly çaganyňkysyndan ep-esli uly.
Emma biz SAM fantom başyny öndürýän kompaniýa bilen soraga başlanymyzda, hakykatyň has-da erbetdigini anykladyk.
SAM synag modeli diňe 10 000 adamyň ortaça görkezijisi däl, eýsem ABŞ goşunynyň 10 000 esgeriniň ortaça görkezijisidir.
Amerika goşunynyň gullukçylarynyň başlary ortaça sekiz ýaşly çagalaryňkiden elbetde has uly we has galyndyr.
Şonuň üçin mobil telefonlary sekiz ýaşly çaganyň baş kemiginde synagdan geçirseler, olaryň köpüsiniň geçmezligi gaty ähtimal.
Gollanma düzgünlerini kim kesgitleýär?
Bularyň hemmesi ICNIRP diýlip atlandyrylýan komitetden gelen adamlardyr.
Mobil telefonlarda işleýän adamlar bioinženerlerdir.
Olar diri öýjük içinde näme bolup geçýändigini hiç bilmeýärler, ýöne bu barada gururly gürrüň edýärler.
Olar diri organizmiň abadançylygyna täsir edip biljek ýeke-täk zadyň, onuň dokumalaryny ýeterlik derejede gyzdyrmak üçin
ýeterlik güýçli bolup-bolmazlygy meselesi diýip çaklaýarlar.
Emma bu, "Biz ýumurtgany gaýnadanymyzda onuň gaty boljakdygyny bilýäris" diýmek ýaly.
Olar bilmeýärler, eger yumurtany gaýnadmazlar bolsa, ol towuga öwrüler.
Olar munuň nähili bolup geçýändigini hiç hili düşünmeýärler. Emma şonda-da bilýän ýaly gürleýärler.
2011-nji ýylda Bütindünýä Saglyk Guramasy mobil telefonlaryň töwekgelçilik klassifikasiýasyny üýtgedip, olary mobil telefon
ulanylmagy bilen baglanyşykly beýni şişiň bir görnüşi bolan glioma döremeginiň töwekgelçiliginiň ýokarlanmagy sebäpli adamlara
mümkin bolan karsinogen hökmünde täzeden klassifikasiýa etdi.
Bu statusdaky çalt üýtgeşmäni näme sebäp boldy?
Mobil telefonlaryň mümkin bolan saglyk täsirleri barada sanawsyz gözlegler geçirildi.
Käbirleri täsirini görkezýär. Käbirleri hiç hili täsirini görkezmeýär.
Emma iň netijeli barlag Lennart Hardell tarapyndan geçirildi.
Ol häzire çenli alnyp barlan iň uly we iň düşünjeli gözleg taslamasyna ýolbaşçylyk etdi.
Ol öz işini dünýäniň dürli künjeginden gelen beýleki adamlaryň işleri bilen birleşdirdi.
1990-njy ýyllaryň başyndan bäri olar dünýäniň dürli künjeginden 2,000-den gowrak adamyň telefon endiklerini öwrenýärler.
Astrocytoma we akustiki neroma ýaly beyin şişleri bolan adamlar, sebäbi olar gulaga golaý bolandygy üçin
mobil telefon ulanylmagy bilen iň köp baglanyşyklydyr.
Netijeler geň galdyryjy. Olar mobil telefonyň ulanylmagynyň hakykatdan hem beýni şişleriniň
töwekgelçiligini artdyrýandygyny netije etdiler.
Olar öňki barlaglaryň näme üçin täsir görkezmedigini hem anykladylar.
Meniň pikirimçe, onuň diňe mümkin bolan karsinogen bolmagyndan has-da karsinogen bolandygyny görkezýän has köp subutnama bar.
Emma men pikirimçe ony bir derejede düşünýärin, sebäbi geljekde ýüze çykjak rak keselleriniň köpüsi heniz gelip ýetmedi.
Adamlar mobil telefonlary hakyky täsirleriniň ýüze çykmagy üçin ýeterlik wagtlap ulanmandyrlar.
Beýleki karsinogenler ýaly, täsirini görmek üçin azyndan on ýyl gerek.
Mobil telefon partlamasy diňe 1990-njy ýyllaryň ahyrynda başlandygy üçin, onuň täsirlerini häzirlikçe
görmäge başlanymyz geň däl. Bu bolsa häzir bolup geçýär.
Telekommunikasiýa senagaty ulanyjylaryny beýin şişlerinden goramak üçin näme edýär?
Howpsuzlyk gollanmalaryna bir göz aýlamak, olaryň has köp öz goragyna alada edýändiklerini görkezýär.
Bu simsiz enjam modeli radiotoýlaryna duçar bolmak boýunça kanuny talaplara laýyk gelýär. Bu bölümde beýan
edilen ýaly ulanylanda, ol kanuny görkezmelere laýyk gelýär.
BlackBerry enjamyny bedeniňizden, şol sanda göwreliler we ýetginjekler üçin göwüs boşlugyndan azyndan 2,5
sm uzakda saklaň! Jaň etmegiň dowamlylygyny azaltyň!
Takmynan her mobil telefonyň arkasynda ony bedeniňden nireçe aralykda saklamaly diýen görkezmeler bar.
Köp ýagdaýda düýbünden amaly bolmadyk görkezmeler.
Telekommunikasiýa senagaty öz döredýän zyýanlary barada barlaglary maliýeleşdirende näme bolýar?
Bu gözleg netijesinde mobil telefondan peýdalanmagyň rak keseliň ösmegine täsir edýändigi
we bu ugurda rol oýnaýandygy kesgitlenildi.
Emma olar bu gözlegi özlerinde saklamaga meyllidirler.
Biz EMF-ler bilen näme saklaýandygymyzy hakykatdanam bilmeýäris, sebäbi täsirleri esasan uzak möhletli we,
siziň aýdşyňyz ýaly, bu giňden ýaýran duçar bolmak bar.
We bu aç-açanlyklara giňden esaslanmak.
Biz entek näme edýändigimizi doly düşünmeýäris.
Epidemiologiýa anyk görkezýärkä, mobil telefondan peýdalanmak beýni şişiniň döräp bilme howpuny artdyrýar.
ICNIRP-iň adamlarynyň görmeli zady anyk sebäp-nätije baglanyşygy; munuň nähili bolup geçýändigi,
mehanizmi näme we rak keseli takyk nähili döreýär.
Ýeriň ýygylyklaryna şeýle sazlaşan we onuň magnit meýdanyna gaty duýgur bolan bir jandaryň adam tarapyndan döredilen mikrodalgalara
tebigy ýagdaýda reaksiýa berjekdigi açyk ýaly görünip biler.
Ýöne birnäçe ýyl bäri telekommunikasiýa senagaty öz hereketlerini şol bir sorag bilen gorap gelýär.
Mälim bolşy ýaly, olar nädogry sorag berdiler.
Jogap: melatonin.
Bilýärsiňizmi, melatonin gormon bolup, ynanmasaňyz-da, ol miýede öndürilýär.
Ol miýanyň pineal bezinde öndürilýär we mysal üçin witaminler bilen deňeşdirilende örän güýçli antioksidant häsiýetlere eýedir:
Melatonin C witamininden bäş esse güýçli we E witamininden iki esse güýçli.
Ol diňe gijede paýlanylýar.
We ony takyk gijede gerek edýäris, sebäbi şol wagt biz uklap, beýnimiz bedenimizdäki öýjükleri abatlaýar.
We şol wagt melatoniniň işi başlaýar.
Her gün bedenimiz takmynan ýarym milliard öýjük ýitirýär.
Gije bedenimiz bu öýjükleri öýjük mitozis diýlip atlandyrylýan, öýjükleriň bölünmegi diýlen proses arkaly çalşýar.
Onuň işi: Azat radikallar diýlip atlandyrylýan zady ele salýar.
Bu erkin radikallar hakykatda energiýa öndürmek prosesinden galan artykmaç
elektronlardyr, olar biziň özümizi dikeltmek üçin zerurdyr.
Her gije bedenimiz özüni gaýtadan dikeldende, öýjük mitoziniň goşmaça önümi hökmünde
millionlarça erkin radikallı öýjük öndürilýär.
Bu erkin radikallaryň öýjükleri sagdyn öýjükleri hüjüm edýär.
Umuman kabul edilýär, erkin radikallaryň öýjükleri köp sanly rak keselleriniň esasy sebäbi ýa-da faktorydyr.
Bedenimiziň bu erkin radikallara garşy iň möhüm goragy onuň iň güýçli antioksidanty – melatonin.
Ol gan aýlanyşyna girýär we tebigy antioksidant, tebigy rak garşy serişde hökmünde hereket edýär.
Melatonin rak keseline garşy örän, örän güýçli serişdedir.
Ol şol atlandyrylýan onkostatik agent bolup, seni rak keseline garşy gorap durýar.
Ol şeýle hem siziň uky-uygunlyk sikliňizi düzgünleşdirýär, size gowy gijeki uky we melatoninanyň dogry dozasyny üpjün edýär.
Bu garlaşmaga garşy molekuladyr. Başgaça aýdylanda, ol erkin radikallary ele salýar we deriniňizi ýaşrak görkezýär.
Laboratoriýamyzda birnäçe ýyl boýy toplanan 12 000 sany barlag bar, bu bolsa köplenç ulanylýan başagry derman paratsetamol
barada häzire çenli çap edilen barlaglardan hem köp.
Parasetamoldan has köp ylmy gyzyklanma melatoninada bar.
Melatonin çyrasynyň azalmagynyň netijeleri nämeler?
Hawa, eger melatoniniň derejesi azalýan bolsa, onda immun ulgamyň gowşarýar.
Ilki bilen ukuda kynçylyk çekýärsiňiz, ýagny uky gelmeýär ýa-da gelse-de gaýtadan uky gelmeýär.
Melatonin hem ýüregiňizi gorap bilýändigi üçin, sizde ýürek problemalary bolup biler.
We immun ulgamyňyz iň oňat derejede işlemänligi sebäpli kesellere has aňsat tutulýarsyňyz.
Melatonin derejesiniň peselmegi netijesinde ýüze çykýan käbir zatlardyr.
Mysal üçin, süýjü bezi raky bolan ortaça aýal, şol ýaşdaky sag aýala garanyňda,
melatonin mukdarynyň diňe onda bir bölegine eýedir.
Prostat raky bolan adamlarda bolsa, olarda bolmaly melatonin mukdarynyň ýarysyndan hem az bolýar.
Awtistik çagalaryň melatoniniň derejesi bolmaly mukdardan ýarysyndan hem az.
Gije nobatda işleýän adamlarda melatonin azaldýar, sebäbi olar gijede işleýärler we ýagtylyga duçar bolýarlar.
Olar gijede melatonin öndürmeýärler, bu bolsa süýt bezi rakynyň töwekgelçiligini 50% ýokarlandyrýandygy bilen tanalýar.
We Halkara Rak Kesellerini Gözleg Agentligi (IARC) melatonin derejesiniň azalmasy sebäpli gijeki nobatdaky işi
haýal-asta mümkin bolan karsinogen hökmünde klassifikasiýa etdi.
Häzirki wagtda gijeki nobatda işleýän ýa-da kör adamlaryň rak keseliniň görkezijileriniň ortaça
ilatdan tapawutlydygyny görkezýän köp sanly barlag bar.
Bu barlaglaryň köpüsi melatoniniň ýetmezçiliginiň ýa-da azalmagynyň saglyga ýaramaz täsir edýändigini görkezýär.
Beden diňe gijeleri dikeldilýär, şonuň üçin melatonin diňe pineal bez ýagtylygyň ýokdugyny duýanda öndürilýär.
Pineal bez ýagtylyga duýgur.
Ol takyk gözleriňizden gelýän signalaryň alnyp, merkezde kesişýän ýerinde ýerleşýär.
Oňa suprachiazmatik nüwçe diýilýär.
Şol ýerdäki baglanyşyklar göni pineal bezine gidýär we onda ýagtylygyň bardygyny ýa ýokdugyny habar berýär.
Ýagtylyk bar bolanda, beýniň öýjüklerimizi abatlamak üçin iberjek signallary bilen bir wagtda garlyşyk döreýär.
Şonuň üçin, şonça köp päsgelçilik bolanda olar bu signaly eşidip bilmezler, şonuň üçin beýniň bu signallary öýjüklerimize
özüni abatlamagy buýurmak üçin ibermeginiň hiç hili manysy ýok.
Şonuň üçin ol garaşýar, beýn garaňky bolýança garaşýar.
Elektrik meýdanlarynyň, magnit meýdanlarynyň ýa-da radio tolkunlarynyň melatonin
öndürilişine täsir edýändigini haýsy gözlegler görkezdi?
Hawa, Amerikadaky Battelle Instituty 1970-nji ýyllaryň ahyryndan bäri bu mowzuk boýunça köp iş alyp barýar.
Onuň alymlary Barry Wilson, Dick Stevens we bu adamlar munuň üstünde pikir etmäge başladylar, sebäbi biz
bilýäris, yşyk ýakanyňyzda miýe melatonin öndürmegi bes edýär.
Şonuň üçin olar pikir etdiler: belki-de beýniimiz özümiziň süni döreden elektrik meýdanlary bilen günboýy bardygyny
hemmämiziň bilýän tebigy ýagtylygyň arasyndaky tapawudy duýup bilmeýär, sebäbi biz günboýy melatonin öndürmeýäris.
Munuň üçin örän gowy biologiki sebäpler bar.
Şonuň üçin olar bu elektrik meýdanlarynyň melatonin sintezini peseldjekdigini, bu hem öz gezeginde, esasan aýallarda
süýji bezi rakyna getirjekdigini pikir etdiler, sebäbi olar adatça bolýan immunologiki goragyna eýe bolmazdylar.
Şonuň üçin miýe radio tolkunlaryny ýagtylyk tolkunlary hökmünde düşündirýärmi?
Hawa, biz olaryň arasynda tapawut goýup bilmeýäris.
Şümer beziniň ýagtylyk ýygylyklaryny adam döredýän ýygylyklardan tapawutlandyryp bilmeýändigi baradaky
çaklama köp sanly gözlegler bilen şübhesiz subut edildi.
Gowy däl magnit meýdanlarynyň (50 Hz we 16 2/3 Hz) Dzungarian hamsterleriniň (Phodopus sungorus) pineal
bezinde melatonin sintezinä gönüden-göni basyş täsirleri
Häzirki barlagyň netijeleri izolýasiýa edilen hamster piniýa bezlerinde pes ýygylykly magnit meýdanlarynyň
melatonin öndürilişini azaltmaga ukyplydygyny görkezýär.
... melatonin öndürilişini azaltmak ...
… Amerikan kestrelilerinde fotofazik aýlanýan melatonin mukdaryna elektromagnit meýdanlarynyň täsiri …
Gysgaça aýdylanda, EMF erkek amerikan süzgüçleriniň plazma melatoninine täsir etdi, ...
EMF-lar olaryň göçüne täsir edip biler...
… Süt malylarynyň tükrügindäki melatonin derejesine gysga tolkunly radio signallaryna duçar bolmagyň dowamly täsiriniň ýokdugy.
Şeýlelik bilen, EMF-iň melatonin konsentrasiýasyna gijikdirilen akut täsiri ...
A 0.5 G, 60 Hz magnit meýdany pinealositlerde melatonin öndürilmegini peseldýär.
… pinealositlerde noradrenalin täsirinden döreýän melatonin öndürilişiniň ortaça 46% azaldylyşy. Netijeler EM täsiriniň
şahamça öýjüklerine täsir edip, şahamça bezinde melatonin basylyşyna sebäp bolup
biljekdigini öňe sürýän gipotezany goldaýar.
melatonin basylyşyna duçar bolmak
pineal bezinde öndürip biler,
ýeke-ýeke öýjükleri täsir edip.
EMF/EMR haýwanlarda we adamlarda melatonin mukdaryny azaldýar Dr Neil Cherry 2-nji sentýabr 2002 On ýedi barlag ELF we RF/MW
täsiriniň melatonin mukdaryny azaltýandygyny görkezýär. On alty barlag adamlarda EMR bilen baglanyşykly
melatonin derejesiniň ep-esli azalanlygyny anyklady.
Elektrik meýdanlarynyň, magnit meýdanlarynyň we radio tolkunlarynyň melatonin öndürilişine täsir edýändigi
barada kesgitli subutnama barmy diýip pikir edýärsiňizmi?
Bu gözlegler, kerkiň melatoniniň derejesiniň radiowolna täsirine duçar bolanda azalýandygyny; radiomasterleriň golaýyndaky
binalarda ýuwaş gurýan ýabanji turnaçylaryň, radiomasterlerden uzakdaky turnaçylaryň ýuwasy bilen deňeşdirilende, az çaga eýe
bolýandygyny görkezýär; Arçalar, arylaryň we dürli guş görnüşleriniň, şeýle hem deňiz
süslüleriniň barlaglary hemmesi bir ugra görkezýär.
Emma soňra pineal beziniň öýjükleriniň melatonin sintezleýän laboratoriýa barlaglary bar.
Men bu öýjüklerdeki magnit meýdanlarynyň täsirini öwrenýärin.
Melatonin baha bermegiň her tapgyrynda magnit meýdanlarynyň melatonin öndürilmegine päsgelçilik edýändigi anyklandy.
Şonuň üçin melatonin öndürilişiniň ähli taraplarynda we magnit meýdanlarynyň melatonin
öndürilişiniň päsgelçiliginde subutnamalar aýdyň.
Gözleg bu ýolyň ähli taraplaryny hakykatdan hem öz içine alýar.
Ony ýeterlik derejede netijeli diýip bilersiňizmi?
Hawa, men muny kesgitli diýip aýdardym.
Bedenlerimiziň iň täsin tarapy, olaryň melatonin öndürmek arkaly erkin radikallaryň döremegine garşy durmak ukybydyr.
Biz özümizde takyk deňagramlylygy, kämil gorag ulgamyny döretdik.
Bedenlerimiz bu usuly kämilleşdirmek üçin millionlarça ýyl sarp etdi.
Biz ösüp ýetişen gurşawymyza esaslanyp döredilen tehnologiýa.
Emma soňky onýylliklerde daşky gurşawymyz üýtgemedi mi, üstesine-de eksponensial derejede üýtgemedi mi?
Göz bilen seredeniňde dünýä birmeňzeş ýaly görünýär, emma öýjük derejesinde ol durmuşymyzyň häzire
çenli başdan geçiren iň uly daşky gurşaw üýtgemesidir.
Şeýle uly üýtgeşmäniň şeýle nozik deňagramlylygy hökmany ýagdaýda bozjakdygy açyk.
We bedenimiziň melatoninanyň dogry mukdaryny öndürmezliginiň netijeleri ölümli bolup biler.
Dünýäniň dürli ýurtlaryndaky alymlar häzirki wagtda erkin radikallaryň diňe rak däl, eýsem bilýän ähli keselleriň sebäbi
ýa-da goşant goşýan faktory bolup biljekdigine ynanýarlar.
20-nji asyryň başynda çagalyk leukemiasi medisina taýdan seýrek duş gelýän kesellikdi.
Şondan bäri biz çagalar arasynda leukemiýanyň diňe köpelenendigini gördük.
Ol her ýyl takmynan iki göterim artýar.
Bu hem köp beýleki kesellere degişlidir: awtizm, beýin şişleri, rak.
1910-njy ýyllarda rak keselleriniň derejesi belki-de häzirki derejesiniň ýarysyndan hem azdy.
Köp beýleki keseller hem ylmy barlaglarda we gözleglerde elektromagnit meýdanlaryna we şöhlelenmäge duçar
bolmak bilen baglanyşykly hasaplanyldy; diňe tok geçirijiler däl, eýsem radio we mikrotolkun meýdanlary hem.
Soňky 50 ýylyň dowamynda biz elektromagnit şöhlelenmesiniň deňizine batdyk. Ol bizi her ýerde gurşap alýar.
Görünmeýär, biz ony görüp bilmeýäris. Emma onuň bardygyny bilýäris.
Her gezek mobil telefonyňyzy ulananyňyzda, onuň şol ýerde bardygyny bilýärsiňiz.
Saati yzyna öwürmek örän kyn. Mümkin däl.
Emma biz bu saglyk täsirlerinden habarly bolmaly, şonda howpsuzlyk çärelerini görmegi saýlap bileris.
Eger biz muny isleýän bolsak, ony etmeli.
Meni aladalandyrýan zatlar häzir hakykatdanam bolup geçýän zatlardyr .
Biz belki ýeterlik üns bermedik.
Häzirki wagtda bolup geçýän zatlaryň biri awtizm, ýa-da ony dogry ady bilen atlandyralyň: awtizm spektr bozuklygy.
Ylymda şeýle zatlary synag etmek üçin kontrol topary galyp bilmejek derejä gelendigimizi pikir edýärsiňizmi, sebäbi
takmynan hemmämiziň mobil telefony bar, takmynan hemmämiziň Wi-Fi bar we hemmämiz elektromagnit meýdanlaryna duçar bolýarys?
Hawa, biz hemmämiz şol derejä gelýäris, mobil telefonlardan we Wi-Fi-den gelýän elektromagnit meýdanlaryna gaty köp adam duçar
bolýar, şonuň üçin bizde bu meýdanlara duçar bolan adamlaryň saglygy bilen duçar bolmadyklaryň saglygynyň
arasyndaky tapawudy görmek üçin gözegçilik topary galanok.
Eger men analogiýa çeksem:
Biz çilim çekmegiň dem alyş ýollarynyň rak keseline sebäp bolup biljekdigini anykladyk.
Bu käbir adamlar çilim çekmeýändigi üçin boldy we olar gözegçilik toparyny düzdi.
Eger hemmeler çilim çekse, biz çilimiň öwgüräk rakyny döredip biljekdigini hiç haçan anyklap bilmezdik.
Hem-de hemmeler öýken rakyndan öljekdi we ol çilim çekmek bilen baglanyşdyrylman milli kesellik hökmünde ykrar ediljekdi.
Mobil telefon aragatnaşygynyň päsgelçiligi netijesinde biz oňa duçar bolmadyk ilatyň ähli gatlaklaryny ýitirýäris.
Hatda mobil telefony bolmadyk az sanly adamlar hem mobil telefonlaryň şöhlelenmesi bilen gurşalan; olar
söwda etmäge baranda, poezdde ýa-da nirede bolsalar hem!
Bu diňe meniň ýaly "kömür madenindäki kanariýa" däl.
Ahyrynda, eger atmosferadaky elektromagnit meýdanlaryny ýönekeýçe artdyrsaňyz, bu bolsa hakykatdanam biz edýän zat, we
häzir daşky gurşawda 30 ýyl ozalky bilen deňeşdirilende million esse köp mikrotolkunly elektromagnit meýdanlary bar.
Bir pursat gelende, ol siziň hem üstüňizde täsir etjek!
15 ýyldan soň nirede boljakdygymyzy aýtmak örän kyn.
Emma men aýdardym, diňe soňky birnäçe ýylyň dowamynda biz bu zyýanly täsirleriň ilata
näçe çykdajy getirýändigini duýup başladyk.
Soňra biz oýanyp, sebäplere seredýäris. Sebäpler barada bir zat etmeli bolarys.
Biz zehinli, ýöne çylşyrymly bir organizm.
Bedenlerimiziň işleýşiniň tertibi hem tesadüfi däl, hem-de bir gije-gündizde bolup geçen zat däl.
Bu planetadaky beýleki ähli janly jandarlar ýaly, biz hem ýaşaýan daşky gurşawa uýgunlaşdyk.
Däpden bäri meýdanlaryň we rezonanslaryň nozik deňagramlylygyny görkezýän gurşaw.
Bu hadysalar diňe bizi gurşap almanka, eýsem bizi biz edýärler.
Bedenimizdäki öýjükler biri-biri bilen yşyk ýygylyklary arkaly aragatnaşyk gurýarlar, DNAmyz bolsa
köpelmek üçin elektromagnit ýygylyklaryny ulanýar.
Munuň ähliniň merkezinde protonlar we elektronlar bar, olar oň we men negatiw zarýadly bolup, ähli durmuşy magnitlendirýär.
Ähli janly jandarlar ýaly, biz hem kriptohrom öýjükleri bilen enjamlaşdyrylan, olar bize bu meýdanlary
biz az düşünýän usullarda duýmaga mümkinçilik berýär.
Biz ýygylyk, elektrik, ýagtylyk we magnitizm jandarlary.
Munuň emele gelmegi millionlarça ýyl aldy; bu ilkinji öýjük bilen başlanan bir prosesdi.
Biz simsiz tehnologiýany kabul edip, ony gündelik durmuşymyza goşsak-da, bedenlerimiz
öýjük derejesinde şol tizlikde ösüp bilmedi.
Häzirki wagtda bizi gurşap alýan ýygylyklar öýjüklerimiz üçin, diňe olary görüp bilsek gözlerimiz üçin boljak ýaly daşyndyr.
Çagalarymyz bedenleriň düşünip bilmejek bir dünýäde dogulýarlar.
Bu hemmesi nirelere alyp barar?
Bu film döredilýän mahaly, 4G tehnologiýasy dünýäniň dört bir künjegine ornaşdyrylýar. Muny
mümkin etmek üçin çäklendirmeler ýokarlandyrylýar.
Wi-Fi takmynan her öýde, mekdepde we dükanlarda elýeterli bolup, yzygiderli bizi gurşap alýar.
DECT telefon tehnologiýasyny takmynan her öýde tapyp bolýar.
Senagat jogapkär we ünsli bolmaly döwürde, uzak möhletleýin saglygymyza hyraýylyk bilen garamazlyk görkezýär.
Pul dünýäni dolandyrýar.
Olaryň munuň bilen baglanyşykly aýyplama duýgusyny döretmek ähtimallygy tamak senagatyndaky ýaly ýokary.
Şonuň üçin eger üýtgeşiklik boljak bolsa, ol olardan gelmez.
Ol bizden gelmeli!
Biz diňe gözlerimizi açyp, meseläni tanamaly.
MTHR-i radio tolkunlarynyň melatonin üstündäki täsirini öwrenmek üçin gözlegleri
maliýeleşdirmek maksady bilen ulanmagy meýilleşdirýärsiňizmi?
Adamlar mobil telefonlaryň melatonin öndürilmegine päsgel berýändigini aýdýanlarynda, şübhesiz
şol mehanizme salgylanylýandygyny nazara alsak.
Melatonin antioksidantdyr, isleseňiz, erkin radikallary sorup alýan tozany sorujy.
Biz häzir ýerine ýetirýän işimiz ýaly gözleg teklibini çykaranymyzda, aýratyn gyzyklanma bildirýän ugurlary
nygtaýarka, ähli ugurlardan arza we teklipleri çagyrýarys.
Emma, bulary biz alýan beýleki arzalaryň hatarynda ileri tutmaly. Biziň býujetimiz çäkli.
Emma biz häzirki wagtda melatonin boýunça hiç hili gözleg geçirmegi meýilleşdirmeýäris.
Häzirki wagtda bu ileri tutulýan mesele däl.
MTHR henizem mobil telefonlaryň melatoninany nähili täsir edýändigini öwrenýän gözleglere maýa goýmaly.