1
00:00:00,000 --> 00:00:01,485


2
00:00:01,485 --> 00:00:06,367
Резонанс, ешлык җанварлары

3
00:00:06,367 --> 00:00:14,095
Көннән-көн күбрәк кешеләр баш әйләнү, баш авырту, йөрәк аритмиясе
яки йокысызлык кебек сәламәтлек проблемаларыннан интегә.

4
00:00:14,095 --> 00:00:17,238
Стресс еш кына сәбәп буларак китерелә.

5
00:00:17,238 --> 00:00:23,980
2012 елда төшерелгән түбәндәге документаль
фильм мондый симптомнарның еш кына бөтенләй башка,

6
00:00:23,980 --> 00:00:28,647
аз билгеле сәбәпләр белән бәйле булуын күрсәтә.

7
00:00:28,647 --> 00:00:34,214
Фильм безне барлыкка килүебездән башлап
1990нчы елларга кадәр сәяхәткә алып бара, шул

8
00:00:34,214 --> 00:00:38,283
вакытта сымсыз элемтә технологияләре киңәя башлады.

9
00:00:38,283 --> 00:00:43,637
Шуннан бирле кешелек ясалма ешлыклар диңгезендә чумган.

10
00:00:43,637 --> 00:00:55,899
Күз белән караганда планета шул ук булып күренә, әмма күзәнәк
дәрәҗәсендә ул Җир йөзендәге тормыш өчен булган иң зур үзгәреш.

11
00:00:55,899 --> 00:00:59,418
Тәэсирләрне ким бәяләргә ярамый!

12
00:00:59,418 --> 00:01:04,631
Kla.TV сезнең өчен бу фильмны немец
теленә тәрҗемә итте һәм тавышландырды.

13
00:01:04,631 --> 00:01:11,174
Галимнәр, сәнәгать вәкилләре, табиблар һәм
зыян күргән кешеләр үз фикерләрен белдерәләр.

14
00:01:11,174 --> 00:01:22,103
Без өметләнәбез, сезгә Джеймс Расселлның «RESONANCE – Creatures
of Frequency» исемле документаль фильмын карау ошаячак!

15
00:02:04,568 --> 00:02:11,378
1980нче еллар уртасында күпчелек илләрдә кешеләрнең
якынча өч проценты мобиль телефоннар кулланган; бүген исә

16
00:02:11,378 --> 00:02:16,340
аларның диярлек йөз проценты мобиль телефоннар куллана.

17
00:02:16,340 --> 00:02:22,969
19 яки 20 яшь тулганда, алар инде 10 ел
дәвамында мобиль телефоннар кулланып киләчәк, һәм моның

18
00:02:22,969 --> 00:02:27,958
нинди куркынычлар тудыруын без бөтенләй белмибез.

19
00:02:35,618 --> 00:02:41,748
Без электромагнит нурланышы диңгезендә
чумабыз. Ул безне һәр яктан уратып алган.

20
00:02:41,748 --> 00:02:44,941
Күренми, без аны күрә алмыйбыз. Ләкин без аның барлыгын беләбез.

21
00:02:44,941 --> 00:02:49,045
Һәр тапкыр мобиль телефоныңны
кулланган саен, ул шунда икәнен беләсең.

22
00:02:49,045 --> 00:02:53,120
Вакытны кире бору бик авыр. Мөмкин түгел.

23
00:02:53,120 --> 00:03:00,320
Ләкин безгә куркынычсызлык чараларын күрү
өчен бу сәламәтлеккә йогынтыларны белергә кирәк.

24
00:03:00,320 --> 00:03:05,460
Хәзерге вакытта Бөтендөнья сәламәтлек саклау
оешмасының бу хакта белдерүе – бу чынбарлык.

25
00:03:05,460 --> 00:03:12,075
Без манара тирәсендәге бердәнбер рак очраклары төркеме түгел
идек; манаралар тирәсендә күп кенә рак очраклары төркемнәре бар.

26
00:03:12,075 --> 00:03:16,903
Киләчәк рак авыруларының күбесе әле килеп җитмәгән.

27
00:03:16,903 --> 00:03:25,489
Миебезне микродулкыннар белән нурландырганда
без ничек итеп үзебезне имин дип уйлый алабыз?

28
00:03:25,489 --> 00:03:29,942
Без әле безнең нәрсә эшләвебезне тулысынча аңламыйбыз.

29
00:03:29,942 --> 00:03:34,255
Ниһаять, бездә мобиль телефоннар рак
китерәме-юкмы дигән хакта игълан бар.

30
00:03:34,255 --> 00:03:44,710


31
00:04:01,776 --> 00:04:11,510


32
00:04:20,615 --> 00:04:32,869
Билгесез бер галим бөтен нәрсәне үзгәртергә тиешле
ачыш ясарга җыена. Аның исеме Винфрид Отто Шуманн иде.

33
00:04:32,869 --> 00:04:38,106
Шул көннән башлап ул укучыларына электрның физикасын өйрәтте.

34
00:04:38,106 --> 00:04:49,051
Шар эчендәге шар ничек электр
көчәнеше тудыра ала. Һәм нәтиҗәдә: ешлык.

35
00:04:49,051 --> 00:04:52,560
Шуманның сыйныфы теманы аңлауга кыенлык кичерде.

36
00:04:52,560 --> 00:05:01,540
Аны җиңеләйтү өчен профессор аларга Җирне бер шар,
ионосфераны икенче шар итеп күз алдына китерергә кушты.

37
00:05:01,540 --> 00:05:06,512
Аннары ул алардан алар арасындагы киеренкелекне исәпләргә сорады.

38
00:05:06,512 --> 00:05:11,792
Үзе дә берни белмәгәч, Шуман да исәпләргә тотынды.

39
00:05:11,792 --> 00:05:16,414
Ниһаять, ул якынча 10 герц ешлыкка җитте.

40
00:05:21,801 --> 00:05:32,936
Шуманга ышанырга кыен булса да, безнең планетаның тибеше бар
иде — Җирдәге тормышны уратып алган үлчәп була торган ешлык.

41
00:05:32,936 --> 00:05:39,727
Профессор үз ачышы белән горурланса да,
ул аның зур әһәмияткә ия булмавын әйтте.

42
00:05:39,727 --> 00:05:45,049
Аеруча ул бары тик кечкенә фәнни журналда гына
басылып чыккан, «Шуман резонансы» дигән исем

43
00:05:45,049 --> 00:05:49,185
астында арткы битләргә генә сыендырылган иде.

44
00:05:49,185 --> 00:05:58,860
Профессор Шуман резонансының чын әһәмиятен аңлау өчен
берничә ел, шул исәптән гаҗәеп язмыш борылышы да кирәк булды.

45
00:06:02,492 --> 00:06:11,151
Бу язмыш борылышы 30 ел элек Ханс Бергер
исемле башка бер немец галиме белән башланган иде.

46
00:06:11,151 --> 00:06:21,739
Үзе ясаган ЭЭГ җайланмасы ярдәмендә Бергер кеше мие
тарафыннан тапшырылган электр ешлыгын беренче тапкыр теркәде.

47
00:06:21,739 --> 00:06:28,375
Башта дулкынны аны ачып тапкан кеше исеменә атарга
тәкъдим иттеләр, ләкин Бергер, гади кеше булу сәбәпле,

48
00:06:28,375 --> 00:06:33,478
алфавит исеме сайлады. Ул аны «альфа дулкыны» дип атады.

49
00:06:36,900 --> 00:06:44,623
Профессор Шуманның ачышыннан соң күп тә үтми, Ганс Бергерның
хезмәттәшләреннән берсе, Анкермюллер исемле кеше, бер кечкенә

50
00:06:44,623 --> 00:06:51,017
фәнни журналның ертелгән нөсхәсенә тап булды; ул
нәкъ менә шул кечкенә фәнни журнал иде, анда берничә

51
00:06:51,017 --> 00:06:56,733
ел элек профессор Шуманның ачышы басылып чыккан иде.

52
00:06:56,733 --> 00:07:02,100
Ул мәкаләне берничә тапкыр укыды һәм ышанмастан башын чайкады.

53
00:07:02,100 --> 00:07:07,320
Ул алда ниләр көткәнен шунда ук аңлады.

54
00:07:07,320 --> 00:07:19,327
Ганс Бергер теркәгән альфа дулкыннарның ешлыгы Шумман
резонансының, ягъни Җир ешлыгының, ешлыгына диярлек туры килгән.

55
00:07:22,339 --> 00:07:27,646
Доктор Анкермюллер шунда ук Шуманнга мөрәҗәгать итеп,
аны алга таба тикшеренүләр үткәрергә күндерергә тырышты.

56
00:07:27,646 --> 00:07:32,963
Шуман ризалашты һәм ачышларын бер
студенты белән бергә үстерүне дәвам итте.

57
00:07:32,963 --> 00:07:39,390
Алар ионосфера куышында молния аша
көчәнешнең ничек разрядлануын җентекләп өйрәнделәр.

58
00:07:39,390 --> 00:07:54,720
Ниһаять, алар төгәл ешлыкка ирештеләр: Җир тибеше, Шуман
резонансы, нәкъ 7,83 герц иде. Бу ачыш шаккатыргыч булды.

59
00:07:56,708 --> 00:08:04,310
Шуманн резонансы кеше миенең альфа дулкыннарына
гына охшаган идеме? Юк – ул алар белән бер үк иде!

60
00:08:05,883 --> 00:08:11,642
Безнең иҗади сәләтебезне, эш нәтиҗәлелегебезне, стресс
дәрәҗәбезне, куркуларыбызны һәм иммун

61
00:08:11,642 --> 00:08:18,550
системабызны контрольдә тотучы миебез ешлыгы
ниндидер рәвештә планета ешлыгына көйләнгән иде.

62
00:08:18,550 --> 00:08:23,466
Җир тибеше үзе тормыш тибеше булды.

63
00:08:28,842 --> 00:08:37,144
Дулкынның ешлыгы герцта үлчәнә. Бу секунд
эчендә дулкын ясаган тибрәнүләр санын аңлата.

64
00:08:37,144 --> 00:08:44,953
Ешлыклар атомның бер триллионнан бер
өлешеннән галәмнең үзенең озынлыгына кадәр.

65
00:08:44,953 --> 00:08:49,640
Теоретик яктан ешлыклар чиксез, һич тә тәмамланмый.

66
00:08:49,640 --> 00:08:55,428
Әгәр бу очраклылык булса, ул табигатьнең
иң гаҗәеп күренешләреннән берсе булыр иде!

67
00:08:58,631 --> 00:09:05,260
Бу барысы ни дигән сүз иде соң? Кемдер моны
ачыкларга тырышу өчен күп тә вакыт үтмәде.

68
00:09:05,260 --> 00:09:12,896
Аның исеме Рютгер Вевер иде, ул Макс
Планк институтында танылган галим иде.

69
00:09:14,633 --> 00:09:22,900
1960 еллар башында профессор кешеләрнең
суточнак ритмын өйрәнү өчен җир асты бункеры төзеде.

70
00:09:22,900 --> 00:09:30,635
Циркад ритмы — ул барлык тере
организмнарда уеп калган көн-төн ритмы .

71
00:09:30,635 --> 00:09:38,384
Утыз ел дәвамында профессор тәҗрибәләр үткәрде, анда
1 234 321 студент-ирекмән җиде атна буе табигый Җир

72
00:09:38,384 --> 00:09:45,226
резонансларыннан тулысынча сакланган бункерда яшәде.

73
00:09:45,226 --> 00:09:50,514
Аның нәтиҗәләре безгә гаҗәпләнерлек аңлаулар бирә.

74
00:09:50,514 --> 00:09:59,483
Ул ачыклады, бункердан Шуман резонансын фильтрлап чыгаруга
ук студентларның физик һәм психик сәламәтлеге зыян күрде.

75
00:10:01,364 --> 00:10:07,860
Ул студентларны шунда алып барды. Ул моны авыру
яки өлкән кешеләр белән эшләргә батырчылык итмәде.

76
00:10:07,860 --> 00:10:15,293
Ул яшь студентларны шунда алып барды, чөнки
ул — Уевер — моның тәэсир итәчәген белде.

77
00:10:15,293 --> 00:10:19,652
Шулай итеп, ачык күренгәнчә, җир астында Шуман резонансы юк.

78
00:10:19,652 --> 00:10:24,140
Җир эченнән бары тик кисемтә магнит кыры гына бар иде.

79
00:10:24,140 --> 00:10:30,762
Шулай итеп, ул аларны җир астына күмгәч, алар үзләрен
начар хис итәргә тотындылар, баш авыртулары барлыкка

80
00:10:30,762 --> 00:10:35,880
килде, һәм аларның суткалык ритмнары тулысынча бозылды.

81
00:10:35,880 --> 00:10:48,333
Кызыклысы шунда иде: ул магнит импульс генераторы
белән 7,83 герц ешлыкны кулланганда, ул шунда ук тукталды.

82
00:10:51,179 --> 00:10:57,220
Вевер яшерен рәвештә 7,83 ешлыкны ясалма
тапшыру җайланмасы аша бункерга кертте.

83
00:10:57,220 --> 00:11:04,537
Һәр тапкыр ул моны эшләгәндә, иреклеләр кичергән
зыянлы тәэсирләр юкка чыкканын яки кимегәнен күрде.

84
00:11:04,537 --> 00:11:11,071
Аның стрессы, баш авыртулары һәм эмоциональ
киеренкелеге кимеде, һәм аның сәламәтлеге торгызылды.

85
00:11:11,071 --> 00:11:15,290
Шуман резонансын кертү барышында бөтенләй

86
00:11:17,652 --> 00:11:25,193
Веверның тикшеренүләре кеше сәламәтлеге белән
планетаның табигый ешлыгы арасында гаҗәеп бәйләнешне ачыклады.

87
00:11:25,193 --> 00:11:30,552
Һәм 2011 елда үткәрелгән революцион
тикшеренүләр тагын да сокланырлык бер нәрсәне күрсәтте:

88
00:11:30,552 --> 00:11:35,753
Шуман резонансы үзе тормышның
башлангычы белән бәйле булырга мөмкин.

89
00:11:37,284 --> 00:11:47,042
Яңарышны Лук Антуан Монтанье, Нобель премиясе лауреаты булган
галим, елда HI вирусын беренче тапкыр ачыклаган кеше, иреште.

90
00:11:47,042 --> 00:11:56,400
Профессор су хәтере буенча тәҗрибәләр үткәрде һәм суның элек
анда эри торган матдәләрнең хәтерен ничек саклый алуын тикшерде.

91
00:11:56,400 --> 00:12:03,177
Шулай эшләгәндә ул фән принципларын сынаучы нәрсәгә тап булды.

92
00:12:03,177 --> 00:12:12,202
Барлык тормыш тормыштан килә. Бу фәннең беркайчан да
бернинди тәҗрибә белән дә кире кагылмаган төп принцибы.

93
00:12:12,202 --> 00:12:16,428
Тормыш бары тик элек тормыш булган урында гына барлыкка килә ала.

94
00:12:16,428 --> 00:12:21,245
Һәм моның механизмы һәрвакыт матди буларак аңлашылган.

95
00:12:21,245 --> 00:12:27,500
Шулай итеп, йомырка һәм сперма кебек,
яки споралар һәм күзәнәк бүленеше кебек.

96
00:12:27,500 --> 00:12:33,044
Ләкин Люк Монтанье тәҗрибәләре
бөтенләй башка гипотеза тәкъдим итә.

97
00:12:33,044 --> 00:12:39,300
Профессор ДНК эзлеклелекләре, тормышның чын төзелеш
блоклары, суда түбән ешлыктагы электромагнит

98
00:12:39,300 --> 00:12:43,667
дулкыннар чыгарып бер-берсе белән аралаша алуын күрсәтте.

99
00:12:43,667 --> 00:12:52,237
ДНК аерым сынау пробиркаларында сакланса да, профессор
алар арасында электромагнит элемтә булуын һаман да ачыклады.

100
00:12:52,237 --> 00:12:55,072
Бу аралашу никадәр катлаулы булырга мөмкин?

101
00:12:55,072 --> 00:13:02,743
Ну, Люк Монтанье күрсәтте ки, алар
нуклеотидлар – ДНКның төзелеш блоклары – формалаштыра

102
00:13:02,743 --> 00:13:08,807
алалар һәм үзе тулысынча яңа ДНКга әверелә ала.

103
00:13:08,807 --> 00:13:16,957
Галимнәр бу компонентларны санап бетергесез тапкыр куштылар,
ләкин бер генә тәҗрибәдә дә тормыш искәсен

104
00:13:16,957 --> 00:13:24,261
яңадан кабызып, нуклеотидларны ДНК
булмаган шартларда чын ДНКга әйләндерә алмадылар.

105
00:13:24,261 --> 00:13:29,265
Ниһаять, тормыш бары тик элек тормыш булган урында гына яши ала.

106
00:13:29,265 --> 00:13:40,105
Лүк Монтанье тәҗрибәләрендә судан ДНК тулысынча
фильтрлап алынган иде. Шулай да яңа ДНК барлыкка килде.

107
00:13:42,579 --> 00:13:49,840
Бу ничек мөмкин булды? Люк Монтанье башка бер
галим дә булдыра алмаганны ничек булдыра алды?

108
00:13:49,840 --> 00:13:54,698
Һәм ул тормыш булмаган җирдә тормышны ничек барлыкка китерде?

109
00:13:54,698 --> 00:14:00,011
Люк Монтанье тәҗрибәләре нәрсә белән шулкадәр аерылып торды?

110
00:14:00,011 --> 00:14:07,502
Ешлык бар иде. Әгәр аны бетерсәләр, тәҗрибә уңышсыз булыр иде.

111
00:14:07,502 --> 00:14:17,800
Ләкин ул булганда, ул уңышны тәэмин итте.
Бу ешлык 7,83 герц иде: Шуман резонансы.

112
00:14:25,768 --> 00:14:31,346
Биредә тормыш белән планета ешлыгы
арасындагы нечкә бәйләнеш өзелгән иде.

113
00:14:31,346 --> 00:14:39,471
Яшәүче организмнар белән электромагнит
дулкыннары арасындагы үзара тәэсир. Бәйлелек, элемтә.

114
00:14:39,471 --> 00:14:48,599
Моның дәлилләрен фәнни мәкаләләрне укып табарга мөмкин,
ләкин гади генә урамга чыгу белән тагын да ачык дәлилләр табыла.

115
00:14:48,599 --> 00:14:53,556


116
00:14:53,556 --> 00:15:01,971
Бу барысы ничек булды? Ярар, әгәр дә син
Җир тарихын карасаң, бу бик ачык күренә.

117
00:15:01,971 --> 00:15:06,807
Шуман дулкыннары бу планетаның башыннан ук өлеше булып килә.

118
00:15:06,807 --> 00:15:14,318
Тормыш алар белән уратып алынган килеш
барлыкка килде һәм аларга табигый рәвештә яраклашты.

119
00:15:14,318 --> 00:15:24,700
Чынлыкта безнең ешлыкка сизгерлегебез планетаның
тагын бер күренешен сизү сәләтебез белән тирән бәйләнгән.

120
00:15:27,316 --> 00:15:32,538


121
00:15:35,383 --> 00:15:43,936
Ике миллиард ел элек магнитотактик бактерияләр Җирнең
магнит кыры белән гади, әмма гаҗәеп мөнәсәбәт кордылар.

122
00:15:43,936 --> 00:15:48,673
Бер күзәнәкле организм магнитлы
матдә кисәкчәләрен үз эченә алган иде.

123
00:15:48,673 --> 00:15:57,131
Бу аңа компас игләсе кебек хәрәкәт итәргә һәм Җирнең
магнит сызыклары буйлап юнәлеш табарга мөмкинлек бирде.

124
00:15:57,131 --> 00:16:04,084
Организмнар катлаулана барган саен,
аларның Җирнең магнит кырына бәйлелеге дә артты.

125
00:16:22,751 --> 00:16:30,972
Без бал кортларының магнит кырына сизгер булуын беләбез. Без
аларның организмнарында магнетит кисәкчәләре булуын беләбез.

126
00:16:30,972 --> 00:16:36,786
Һәм лаборатория тикшеренүләре
күрсәткәнчә, алар чыннан да магнит кырына сизгер.

127
00:16:36,786 --> 00:16:43,156
Лаборатория тикшеренүләре күрсәткәнчә, ясалма магнит кыры булдыру
аша бал кортларының бал ояларын ничек төзүен

128
00:16:43,156 --> 00:16:49,481
контрольдә тоту мөмкин, һәм бал кортларының магнит
кырларын юнәлеш табу өчен куллануы ачык күренә.

129
00:16:49,481 --> 00:16:53,316
Җирдәге тормышның нечкә тигезлеге безнең бал
кортларына һәм аларның үсемлекләрне

130
00:16:53,316 --> 00:16:57,763
чәчәкләүенә бәйлелегебез белән камил рәвештә чагыла.

131
00:16:57,763 --> 00:17:04,227
Бал кортлары булмаса, тормышның исән
калу мөмкинлеге бик аз булыр дип санала.

132
00:17:04,227 --> 00:17:08,790
Һава бөҗәкләре тарафыннан чәчәкләрдә опыление
азыкны кызыклы итүче барлык әйберләр өчен дә кирәк:

133
00:17:08,790 --> 00:17:13,527
Шулай итеп, җимешләр, чикләвекләр һәм башка барлык үсемлекләр
чәчәкләрне бөҗәкләр белән чәчәкләндерүне таләп итә, ә бал кортлары

134
00:17:13,527 --> 00:17:17,285
чәчәкләндерүче бөҗәкләр арасында иң мөһим төркем булып тора.

135
00:17:24,868 --> 00:17:33,860


136
00:17:33,860 --> 00:17:36,064
Әгәр бал кортлары булмаса...

137
00:17:36,064 --> 00:17:40,697
Әйе, бал кортлары булмаса, безнең туклану бик күңелсез булыр иде.

138
00:17:40,697 --> 00:17:46,800
Әйе, безнең тормыш бик ярлы булыр иде. Минемчә, без
бал кортлары булмаса, нәкъ менә шул хакта сүз бара.

139
00:17:46,800 --> 00:17:51,996
Һәм, әлбәттә, безгә азык өчен кирәк булган
үсемлекләрдән тыш, алар җәнлек үсемлекләрен дә опылип,

140
00:17:51,996 --> 00:17:55,226
күп очракта без опылүнең нечкәлекләрен дә белмибез.

141
00:17:55,226 --> 00:18:00,392
Ләкин без ышана алабыз ки, күп кенә урман
үсемлекләребез баллар аларны опыламый калса юкка чыгар иде.

142
00:18:00,392 --> 00:18:12,564


143
00:18:12,564 --> 00:18:13,925


144
00:18:13,925 --> 00:18:20,976
Безгә Пенсильвания дәүләт университетының бал кортлары
асрау буенча өлкән киңәйтү хезмәткәре Мэрианн Фрейзер кушылды.

145
00:18:20,976 --> 00:18:26,312
Үлгән бал корты үлемен классик критерийлар буенча бәяләү өчен бал
корты асраучы нинди критерийларны куллана

146
00:18:26,312 --> 00:18:31,443
ала, шулар нигезендә чыгып, бал кортларын
карап: «Бу классик очрак кебек» дип әйтә ала?

147
00:18:31,443 --> 00:18:39,166
Симптомнар шундый: бал кортлары чагыштырмача сәламәт
һәм көчле булса да, оя эчендәге өлкән бал кортлары

148
00:18:39,166 --> 00:18:43,990
саны кыска вакыт эчендә кими; алар колонияне ташлап китә.

149
00:18:43,990 --> 00:18:50,603
Һәм калганнары – күпләп бал
кортларының яшьләре, бал һәм чәчәк тозагы.

150
00:18:52,492 --> 00:18:57,312
Бу бал кортларының үлеме кайсы континентларда күзәтелде?

151
00:18:57,312 --> 00:19:01,967
Бал кортлары популяцияләренең кимүе
чыннан да бөтен дөньяда күзәтелде.

152
00:19:01,967 --> 00:19:06,140
Күп кенә башка илләр бал кортлары
популяцияләренең кимүе турында хәбәр итә.

153
00:19:06,140 --> 00:19:12,580
Бу чыннан да «колония җимерелү бозылуы» (CCD) дип
аталган, аңа билгеле бер критерийлар җыелмасы каралган бал

154
00:19:12,580 --> 00:19:16,437
корты үлеме феномены аркасындамы — бу инде башка сорау.

155
00:19:16,437 --> 00:19:24,562
Һәм бу — без дөньяның башка төбәкләреннән килгән
кешеләр белән аралашу аша аңларга тырышкан нокталарның берсе.

156
00:19:26,492 --> 00:19:34,066
Бу хәзерге борчу якынча 2006 елдан бирле бар, бигрәк тә АКШта,
анда күп кенә һөнәри бал кортлары асраучылар елның билгеле

157
00:19:34,066 --> 00:19:41,898
бер чорына кадәр сәламәт булган бал кортларының җәй
ахырында гаять зур югалтуларга дучар булуын кинәт ачыкладылар.

158
00:19:41,898 --> 00:19:45,961
Һәм алар элек беркайчан да
күрелгәннәрдән аерылып торалар кебек иде.

159
00:19:45,961 --> 00:19:52,844
Шулай итеп, кешеләр бал кортларының ояларына
килеп, анда бер генә бал корты да калмавын таптылар.

160
00:19:52,844 --> 00:20:00,245
Бу төр бал кортлары үлеме, CCD (Колонияләрнең таркалу бозылуы)
дип тә атала, бөтен дөнья буйлап бал кортлары колонияләренә

161
00:20:00,245 --> 00:20:04,015
йогынты ясый, кайбер илләрдә югалтулар 70%ка кадәр җитә.

162
00:20:04,015 --> 00:20:06,807
Төрле сәбәпләр этәргечләр буларак китерелде.

163
00:20:06,807 --> 00:20:15,430
Ләкин берсе дә бал кортларының кинәт ояларына кире
кайтмый калуын төгәл аңлата алмады – бер генә искәрмә белән:

164
00:20:15,430 --> 00:20:19,666
Йохен Кун һәм аның командасының сенсацион фәнни эше.

165
00:20:19,666 --> 00:20:26,218
Тәҗрибәдә табиб сигез бал корты колониясе белән эшләде
һәм аларның дүртесенә стандарт DECT телефон урнаштырды.

166
00:20:26,218 --> 00:20:32,386
Аннары галимнәр DECT телефонының бал кортларының
ояларына кире кайтуларына йогынтысы бармы-юкмы

167
00:20:32,386 --> 00:20:38,490
икәнен күзәттеләр. Нәтиҗәләр шаккатыргыч булды.

168
00:20:38,490 --> 00:20:46,104
DECT телефоннары куелмаган ульяларга
бал кортлары гадәти санда кайттылар.

169
00:20:46,104 --> 00:20:52,596
Ләкин DECT телефоны булган ояларга
бал кортлары бик аз гына кайтты.

170
00:20:52,596 --> 00:20:58,338
DECT телефоны булган ульяларның берсенә
дә бер генә бал корткасы да кире кайтмады.

171
00:20:58,338 --> 00:21:04,975
Доктор Кун тәҗрибәсенең әһәмиятен тулысынча аңлау өчен
безгә башта DECT телефоны ничек эшләвен аңларга кирәк.

172
00:21:04,975 --> 00:21:12,094
Өй буйлап йөреп, DECT телефоның белән шалтыратулар ясый алуыңның
сәбәбе шунда: DECT телефоныңның база станциясе микродулкын

173
00:21:12,094 --> 00:21:16,778
дип аталган электромагнит дулкыннарын трубкаңа җибәрә.

174
00:21:18,545 --> 00:21:24,310
Бу мобиль телефон манарасының мобиль телефон
белән нәкъ шул ук рәвештә элемтә урнаштыруы кебек.

175
00:21:28,482 --> 00:21:34,080
DECT телефоны нигездә мобиль телефон
манарасының кечкенәләйтелгән нөсхәсе.

176
00:21:44,326 --> 00:21:48,987
Әгәр бал корт DECT телефоны чыгарган
нурланыштан зыян күрсә, ул, әлбәттә, мобиль телефон

177
00:21:48,987 --> 00:21:52,537
манарасы чыгарган нурланыштан да зыян күрер.

178
00:21:57,584 --> 00:22:01,217
Һәм бөтендөньяда 4 миллиард мобиль телефон
кулланучысы булганда, кинәт мобиль телефон

179
00:22:01,217 --> 00:22:04,982
манараларының куркыныч дәрәҗәдә күп булуы ачыкланды.

180
00:22:13,220 --> 00:22:18,832
Бал кортының магнитлы юнәлеш сизүе аңа Җирнең магнит
кыры сызыкларын кулланып үзен юнәлтергә мөмкинлек бирә.

181
00:22:18,832 --> 00:22:24,335
Үсешкә һәм камилләштерүгә миллионнарча ел сарыф ителгән осталык.

182
00:22:24,335 --> 00:22:33,444
Мондый югары сизгерлекнең электромагнит мохитендәге хәтта иң
кечкенә үзгәрешләрдән дә йогынтыга дучар булуы ачык түгелме?

183
00:22:33,444 --> 00:22:39,428
Димәк, бу дистәләрчә еллар буена барлыкка килгән
зур үзгәреш бер төн эчендә нинди мәгънәгә ия булды?

184
00:22:43,538 --> 00:22:47,913
Магнит кырына сизгер башка төрләр бармы?

185
00:22:47,913 --> 00:22:54,827
Ахыр чиктә аларны кеше ясаган ешлыкларга
сизгер һәм якланмаган итә торган сизгерлекме?

186
00:22:54,827 --> 00:23:03,522
Кызганычка каршы, криптохром дип аталган яңа протеинның ачылуы
барлык тереклекнең магнит сиземләү сәләтенә ия булуын күрсәтә.

187
00:23:05,370 --> 00:23:11,589


188
00:23:13,803 --> 00:23:22,975
Алар 1990нчы елларда үсемлекләрдә ачыкланды. Аларның
функциясе – үсешне көйләү өчен кирәкле зәңгәр яктылыкны сеңдерү.

189
00:23:22,975 --> 00:23:30,217
Шуннан бирле алар бөҗәкләрдә, хайваннарда, сөт
имезүчеләрдә, кешеләрдә һәм кошларда табылган.

190
00:23:30,217 --> 00:23:34,700
Криптохромнар – протеиннар дип аталган биологик молекулалар.

191
00:23:34,700 --> 00:23:39,078
Алар безнең CRY дип аталган кайбер геннар тарафыннан җитештерелә.

192
00:23:39,078 --> 00:23:50,040
Һәм криптохром молекуласы чыннан да безнең сутобу
тәртибебезне көйли, шул исәптән мелатонин җитештерүне.

193
00:23:50,040 --> 00:23:57,204
Криптохромнарның кайберләре яктылыкны сеңдерү функциясенә ия
кебек, алар суточный сәгатьне ачыклаучы детекторлар булып эшли.

194
00:23:57,204 --> 00:24:06,222
Шулай итеп, алар күп кенә төрләрдә, үсемлекләрдә дә, хайваннарда
да күзәтелгән көн-төн ритмы өчен кертем булып торалар.

195
00:24:11,176 --> 00:24:18,630
Ләкин 2000 елда Торстен Ритц
криптохромның тагын да гаҗәепрәк ролен ачыклады.

196
00:24:18,630 --> 00:24:24,356
Кызылканәтле кошлар белән үткәрелгән тәҗрибәләр сериясендә ул
аларның юнәлеш тойгысының бары тик магнитлылыкка

197
00:24:24,356 --> 00:24:30,708
гына нигезләнмәвен, ә күз артында урнашкан криптохром
күзәнәкләреннән турыдан-туры килеп чыгуын исбатлады.

198
00:24:30,708 --> 00:24:37,135
Минемчә, Ритцның хезмәтләре фән тарихында
шундый югары нокталарның берсе булып тора.

199
00:24:37,135 --> 00:24:47,193
Чөнки ул бу криптохром молекуласы – онытмагыз, ул суточна
ритмнарны тәэсир итү һәм контрольдә тоту өчен җаваплы – нәкъ

200
00:24:47,193 --> 00:24:53,731
менә кошларга магнит компасын бирү өчен җаваплы, дип фаразлый.

201
00:24:53,731 --> 00:24:58,316
Кошлар чын мәгънәсендә Җирнең магнит кырын
күрәләр, бәлки аны күз алдындагы кыр өстенә

202
00:24:58,316 --> 00:25:01,513
өстәлгән якты яки кара тап буларак тоялардыр.

203
00:25:01,513 --> 00:25:07,242
Һәм алар башларын яки тәннәрен
хәрәкәтләндергәндә, нокта яки билге дә алар белән бергә күчә –

204
00:25:07,242 --> 00:25:10,669
бу сугыш очкычы пилотының head-up дисплее кебек.

205
00:25:10,669 --> 00:25:18,729
Аларда очканда үз юнәлешләрен
билгеләргә ярдәм итүче бер нәрсә бар.

206
00:25:20,401 --> 00:25:30,565
Ул моны кошларны югары ешлыктагы кырларга дучар итеп сынады, бу
чынлап та аларның магнит компасын боза аламы икәнен карау өчен.

207
00:25:30,565 --> 00:25:39,330
Чынлыкта югары ешлыклы кыр гына түгел, бик түбән кыр
көчләрендә дә робиннарның күченүен бозганы ачыкланды.

208
00:25:39,330 --> 00:25:48,083
Бик әһәмиятле һәм бик кызыклы: хәтта бик зәгыйфь югары
ешлыктагы кырлар да кызыл кошларның компасына тәэсир иткән.

209
00:25:52,465 --> 00:25:59,769
Ритц тәҗрибәләре ачык күрсәтте: навигация өчен кулланыла торган
криптохром күзәнәге кеше ясаган ешлыклардан җитди

210
00:25:59,769 --> 00:26:08,415
зыян күрә – хәтта ICNIRP регулятор органы куркынычсыз
дип санаган ешлыклардан да түбәнрәк булган ешлыклардан.

211
00:26:08,415 --> 00:26:17,260
Һаурочлар, зебра канарейкалары, тавыклар, кызыл кошлар – барлык
тикшеренүләрдә дә аларның магнит компасы ICNIRP

212
00:26:17,260 --> 00:26:26,407
билгеләгән чикләүләрдән күпкә түбән ешлыктагы югары
ешлыктагы кырлар тәэсирендә бозылганы ачыкланды.

213
00:26:26,407 --> 00:26:30,493
Мин кошлар, аерым алганда кошлар һәм бөҗәкләр белән эшлим.

214
00:26:30,493 --> 00:26:40,665
Мин күрсәттем, алар безнең өчен куркынычсыз дип
саналган ICNIRP дәрәҗәләреннән күпкә түбән кырларга да сизгер.

215
00:26:40,665 --> 00:26:47,661
Әгәр сез бу кыйммәтләргә карасагыз, тикшеренүләр күрсәткәнчә,
хайваннар аларга сизгер реакция бирә – бу хакта бик яхшы әдәбият

216
00:26:47,661 --> 00:26:54,268
бар, ул бу кыйммәтләрнең безгә тәэсир итәргә рөхсәт ителгән
дәрәҗәләрдән шактый түбән булуын һәм, нәтиҗәдә, әйләнә-тирә

217
00:26:54,268 --> 00:26:57,490
мохиттәге хайваннар да шул ук дәрәҗәдә тәэсирләнүен күрсәтә.

218
00:26:57,490 --> 00:27:08,340
Магнит кырлары, ясалма магнит кырлары күп кенә төрләрнең яшәү
мохитен юк итәчәк, дип ышану өчен бик нык фәнни нигезләр бар.

219
00:27:13,068 --> 00:27:20,587


220
00:27:20,587 --> 00:27:24,365


221
00:27:24,365 --> 00:27:27,083


222
00:27:27,083 --> 00:27:29,750


223
00:27:29,750 --> 00:27:32,413


224
00:27:32,413 --> 00:27:35,362


225
00:27:35,362 --> 00:27:38,038


226
00:27:38,038 --> 00:27:41,473


227
00:27:41,473 --> 00:27:44,359


228
00:27:44,359 --> 00:27:47,717


229
00:27:47,717 --> 00:27:51,071


230
00:27:51,071 --> 00:27:53,955


231
00:27:53,955 --> 00:27:57,249


232
00:27:57,249 --> 00:28:02,028


233
00:28:02,028 --> 00:28:05,791


234
00:28:05,791 --> 00:28:11,186


235
00:28:18,519 --> 00:28:22,836
Электромагнит кырлар нәтиҗәсендә
безнең тирә-юнь ни дәрәҗәдә үзгәрде?

236
00:28:22,836 --> 00:28:27,460
Соңгы 25 ел эчендә ул танымаслык дәрәҗәдә үзгәрде...

237
00:28:27,460 --> 00:28:33,055
Электромагнит энергиясе ягыннан ул миллионнарча тапкыр зуррак.

238
00:28:33,055 --> 00:28:41,465
Элекке Милли радиациядән саклану идарәсе үз документларының
берсендә әйткәнчә, радиация мохите – әгәр аны

239
00:28:41,465 --> 00:28:50,049
шулай атарга телисез икән – 50 ел элек булганга
караганда күп миллион тапкыр арткан, күп миллион тапкыр.

240
00:28:50,049 --> 00:28:56,099
Бу Җир мохитендә зур үзгәреш, һәм ул безнең
белән бергә үсеп килгән Шумман дулкыннарын да кертеп,

241
00:28:56,099 --> 00:29:00,046
барлык табигый сигналларны тулысынча басып куя.

242
00:29:00,046 --> 00:29:04,030


243
00:29:04,030 --> 00:29:10,150
"Мобиль телефоннардан чыккан электромагнит пычрану безне
үлчәүләрне диңгездә үткәрергә мәҗбүр итте." Доктор сүзләре

244
00:29:10,150 --> 00:29:19,269
Криптохромнарның, бигрәк тә кешеләрнең магнит кырын сизүе белән
бәйле рәвештә, бик кызыклы булу сәбәпләренең берсе — доктор Фоули

245
00:29:19,269 --> 00:29:27,258
һәм аның хезмәттәшләренең соңгы тикшеренүе. Ул күрсәтә:
кеше криптохромнарын җимеш чебиләренә кертсәң, бу чебиләр

246
00:29:27,258 --> 00:29:32,787
кеше криптохромнары аркасында магнит кырын сизә башлый.

247
00:29:42,256 --> 00:29:50,600
Бу чыннан да кеше криптохромнарының магнит ягыннан
сизгер булуын, ягъни аларның магнит кырларын сизүен күрсәтә.

248
00:29:55,865 --> 00:30:01,558
Криптохром күзәнәгенең ачылуы кешенең магнит
сизүенә яңадан кызыксыну уятты, бу сизүне

249
00:30:01,558 --> 00:30:06,506
биолог Робин Бэйкер 40 ел элек фаразлаган иде.

250
00:30:06,506 --> 00:30:13,670
Бу фәнни караңгы очыш түгел. Бу – балаларда юнәлеш
тойгысы бармы икәнен ачыклау өчен үткәрелгән тәҗрибә.

251
00:30:13,670 --> 00:30:18,158
Күзләре бәйләнгән һәм колак саклагычлары
кигән сынау объекты махсус утыргычта

252
00:30:18,158 --> 00:30:21,498
әйләндерелә, ул кайсы якка караганын белми башлый.

253
00:30:21,498 --> 00:30:26,800
Урындык туктый, һәм сынау объекты үзенең көнчыгышка,
көнбатышка, төньякка яки көньякка карап торуын фаразлый.

254
00:30:26,800 --> 00:30:29,983
Фараз кечкенә компьютерда теркәлгән.

255
00:30:29,983 --> 00:30:35,295
Әгәр балаларда юнәлеш тойгысы булмаса, аларның
фаразлары очраклы булыр иде. Ләкин алар очраклы түгел.

256
00:30:35,295 --> 00:30:38,848
Ун яки унбер яшьлек балалар шактый яхшы фаразлый ала.

257
00:30:38,848 --> 00:30:44,865
Күренә ки, аларда чын юнәлеш тойгысы
бар. Һәм ул магнитлы тойгы кебек тоела.

258
00:30:44,865 --> 00:30:52,811
Фәннәрчеләр тестта катнашучыларның башларына магнит
беркеткәндә, бу аларның юнәлеш тойгысын сизелерлек боза.

259
00:30:52,811 --> 00:30:57,166
Бу аңлау ягыннан зур алга китеш булып тора.

260
00:30:57,166 --> 00:31:04,720
Һәм, әлбәттә, бу төрле сораулар тудыра: кешеләр чынлап та Җирнең
магнит кыры ярдәмендә юл таба аламы, әгәр бүгенге көндә моны

261
00:31:04,720 --> 00:31:08,830
кулланмыйлар икән, бәлки меңләгән еллар элек моны эшләгәннәрме?

262
00:31:08,830 --> 00:31:16,284
Әлбәттә, бу шулай ук кеше организмында магнит
кырларын чынлап та ачыклый торган процесс бармы-юкмы дигән

263
00:31:16,284 --> 00:31:20,392
сорау тудыра, ул циркад ритмнарының бозылуына китерә.

264
00:31:20,392 --> 00:31:26,238
Бу сәламәтлек һәм магнит кыры турында
эпидемиологик тикшеренүләрдә без еш очраган барлык

265
00:31:26,238 --> 00:31:32,181
тискәре сәламәтлек йогынтыларын аңлатыр иде.

266
00:31:32,181 --> 00:31:40,303
Әгәр кешеләрдә магнит кырларын сизү сәләте булса, әгәр аларда бал
кортлары, кошлар һәм күбәләкләр кебек үк

267
00:31:40,303 --> 00:31:49,072
сәләт булса, бу безнең дә алар кебек үк кеше
ясаган ешлыкларга сизгер булуыбызны аңлатамы?

268
00:31:49,072 --> 00:31:56,017
Безнең тирә-юньдәге үзгәрешләр безгә дә шул ук
рәвештә тәэсир итәрме, ничек алар аңа тәэсир итә?

269
00:32:03,989 --> 00:32:07,595
Электросезлекне ничек тасвирлар идегез?

270
00:32:10,283 --> 00:32:17,787
Электросезлек — кешеләр электромагнит кырларга реакция күрсәтә
башлаганда, аларның организмнары шуларга җавап кайтара башлый.

271
00:32:17,787 --> 00:32:22,264
Гомумән алганда, алар реакция
ясаган электромагнит кырлары чыбыксыз.

272
00:32:22,264 --> 00:32:32,514
Димәк, бу сымсыз элемтә: Wi-Fi, сымсыз телефоннар, DECT
телефоннар, мобиль телефоннар һәм мобиль телефон манаралары.

273
00:32:32,514 --> 00:32:38,631
Алар барысы да безнең тәннәр моңа кадәр
беркайчан да кичермәгән сигналлар җибәрәләр.

274
00:32:42,271 --> 00:32:50,243
Һәм ул кешеләргә тәэсир итә башлагач – ул
миңа тәэсир итә башлагач – гадәттә иң элек баштан

275
00:32:50,243 --> 00:32:54,881
башлана – син башыңда авырту сизә башлыйсың.

276
00:32:54,881 --> 00:33:04,561
Мин «баш авырту» дип әйтергә тартынам, чөнки бу сез хәзергәчә
кичергән бернинди баш авыртуга да тиңләнмәс баш эчендәге авырту.

277
00:33:06,608 --> 00:33:13,563
Күпчелек кешеләр йөрәк аритмиясе, йокысызлык, баш
авыртулары, күрү бозылулары, баш әйләнү, төрле сизү

278
00:33:13,563 --> 00:33:18,264
бозылулары яки неврозлар кебек симптомнардан зарлана.

279
00:33:18,264 --> 00:33:24,777
Алар үзләренең тәннәрендә гадәти
булмаган сиземнәр кичерүләрен тасвирлыйлар.

280
00:33:27,941 --> 00:33:35,490
Ул чыннан да эндокрин системасына һәм калканша бизенең
эшчәнлегенә дә тәэсир итә ала. Исемлек чыннан да чиксез.

281
00:33:35,490 --> 00:33:45,483
Минем очракта, һәм бу һәркемгә дә кагылмый, әгәр мин шул
мохиттән чыкмасам, эчемдә бик көчле авырту башлана –

282
00:33:45,483 --> 00:33:51,580
һәм бу инде соң булуын аңлата, мин эчке кан китү кичерәм.

283
00:33:53,256 --> 00:33:59,114
Минемчә, симптомнар бик төрле, һәм кешеләрнең алар белән
бәйләп караган фикерләре, әгәр дә бу тема буенча белемең

284
00:33:59,114 --> 00:34:02,986
булмаса, кабул итүе бик авыр, ә күпчелек табибларда ул белем юк.

285
00:34:02,986 --> 00:34:07,546
Һәм бу аларның гаебе түгел. Без бу
халәтне тану өчен өйрәтелмәгәнбез.

286
00:34:07,546 --> 00:34:14,468
Бу бик яңа күренеш, һәм безнең аңлавыбыз әле
тулысынча үсеш алмаган – әлеге хәлне ачу һәм

287
00:34:14,468 --> 00:34:19,779
тулысынча аңлау өчен беренче адымнар гына ясала.

288
00:34:22,120 --> 00:34:29,979
Электросезлек белән интегүче күп кешеләр кебек, Брайанга
үз йортында радикаль үзгәрешләр кертергә мәҗбүр булды.

289
00:34:29,979 --> 00:34:39,358
Бу ике бүлмә тулысынча металл фольга белән капланган иде.

290
00:34:39,358 --> 00:34:47,559
Шуңа күрә бу бүлмә һәм йокы
бүлмәсе Фарадей клеткалары булып тора.

291
00:34:47,559 --> 00:34:58,720
Әгәр дә сез чынлап та электромагнит кырларын яки микродулкыннарны
тикшерсәгез – ә бу җайланма микродулкыннарны гади генә тавыш

292
00:34:58,720 --> 00:35:10,716
сигналларына әйләндерә – сез анда, якынча ярты миль ераклыкта
торган мачта миңа бернинди проблема да тудырмаганын күрерсез.

293
00:35:10,716 --> 00:35:16,593
Бүлмәне экранлаганда мин металл капламлы тәрәзә
пыяласын урнаштырдым, бу миңа электромагнит

294
00:35:16,593 --> 00:35:22,640
кырларының күпчелеген бетерергә мөмкинлек бирде.

295
00:35:22,640 --> 00:35:30,229
Организмның электромагнит кырларын ачыклау һәм
аларга җавап бирү мөмкинлеген тәэмин итүче яклары – бу

296
00:35:30,229 --> 00:35:34,746
сүзләр төрле контекстларда кулланыла, дип әйтеп була.

297
00:35:34,746 --> 00:35:41,889
Әгәр аны «электросезтив» төшенчәсенә бүлсәң,
чынлыкта бу тормыш үзенә җавап дип әйтеп була.

298
00:35:41,889 --> 00:35:49,202
Мисал өчен, организмда тормыш барлыгын ачыклау өчен аны
тикшергәндә без чынлыкта электр энергиясенең

299
00:35:49,202 --> 00:35:56,998
булуын эзлибез – мәсәлән, электрокардиограмма (йөрәк
эшчәнлеге), ЭКГ, һәм электроэнцефалограмма, ЭЭГ.

300
00:35:56,998 --> 00:36:03,053
Без монда тикшерәбез: максат органнар – ми һәм
йөрәк – тарафыннан электр энергиясенең булуын.

301
00:36:03,053 --> 00:36:06,791
Һәм без моны күргәндә, бу тормыш барлыгын күрсәтә торган билге.

302
00:36:06,791 --> 00:36:11,521
Бер яктан, электромагнит кыры тормышның үзенең
күзәнәк дәрәҗәсендә бер өлеше булып тора.

303
00:36:11,521 --> 00:36:15,654
Барлык тереклек тә электросезгич дип әйтеп була.

304
00:36:18,019 --> 00:36:24,143
Электросезлекнең чыннан да барлыгын кешеләргә ышандырырга
теләп, Брайан һәм тагын берничә зыян күрүче Эссекс

305
00:36:24,143 --> 00:36:28,889
университетында үткәрелә торган революцион тәҗрибәгә язылдылар.

306
00:36:28,889 --> 00:36:35,537
Элейн Фокс җитәкчелегендә үткәрелгән тәҗрибә,
кызганычка каршы, бу тема буенча соңгы эш булды.

307
00:36:39,673 --> 00:36:42,475
Сез экранланган бүлмәгә керергә тиешсез.

308
00:36:42,475 --> 00:36:49,754
Син анда чагыштырмача кыска гына вакытка керәсең, мачта
10 минут кабына, 10 минут сүнелә, аннары тагын 10 минут

309
00:36:49,754 --> 00:36:54,532
кабына — һәм син моны сизәсеңме, юкмы, шуннан күрерсең.

310
00:36:54,532 --> 00:37:02,486
Мин бүлмәгә кердем дә, аларга мачтаның
тоташуы яки тоташмавын әйтә алмаячагымны әйттем.

311
00:37:02,486 --> 00:37:07,138
Ни өчен шулай? Чөнки алар моңа ничек
җавап бирергә кирәклеген дөрес аңламыйлар.

312
00:37:07,138 --> 00:37:14,286
Күпчелек кешеләр өчен бу бөтенләй дә шулай түгел. Син мачтаны
кабыза алмыйсың, һәм алар: «Ох, мин моны сизәм», — диләр.

313
00:37:16,828 --> 00:37:22,191
Аннары алар мачтаны төшерәләр, һәм кеше әйтә: «Әх, хәзер
мин яңадан үземне яхшы хис итәм». Ләкин ул шулай эшләми.

314
00:37:22,191 --> 00:37:28,454
Мин поллиноздан интегәм, һәм мондый кырдан
кергәч, аның тәэсирләрен сизү өчен бераз вакыт кирәк.

315
00:37:28,454 --> 00:37:32,559
Ләкин мин аны сизми башлар өчен, ул миңа
тәэсир итми башлар өчен күп вакыт кирәк.

316
00:37:32,559 --> 00:37:37,034
Мине печәнлек кырдан алып китсәләр дә, мин 24
сәгать үткәч тә әле дә ниндидер хис тоячакмын.

317
00:37:37,034 --> 00:37:41,683
Электросезлек күпчелек кешеләрдә якынча түбәндәгечә чагыла.

318
00:37:41,683 --> 00:37:47,512
Команда тәҗрибәне шундый итеп оештырган иде ки, Брайан
һәм башка ирекле катнашучылар өчен электросәнзитивлеккә

319
00:37:47,512 --> 00:37:50,520
дучар булуларын исбатлау диярлек мөмкин түгел иде.

320
00:37:50,520 --> 00:37:56,946
Бу әһәмиятле түгел кебек тоелды, чөнки команда
аңлашылмас рәвештә теләсә нинди карап чыгуны кире какты.

321
00:37:56,946 --> 00:38:00,809
Бер яктан, кешеләр төрле әйберләргә
сизгер рәвештә реакция бирә кебек.

322
00:38:00,809 --> 00:38:07,166
Мин 3G мобиль телефоннарга, мәсәлән, GSM мобиль
телефоннарына сизгермен. Модуляция ничек эшләвендә аермалар бар.

323
00:38:07,166 --> 00:38:12,799
Мин аларның сизгер булулары турында әйткәннәре дөресме-юкмы,
белмим, ләкин әгәр сездә очрак булса,

324
00:38:12,799 --> 00:38:18,499
тикшерүдә катнашучыларны нәкъ менә алар реакция
бирәбез дип әйткән сигналга дучар итү урынлы.

325
00:38:18,499 --> 00:38:23,844
Мәсәлән, әгәр дә сездә Wi-Fiга һәрвакыт сизгер, ә мобиль
телефоннарга сизгер булмаган кеше булса (әгәр

326
00:38:23,844 --> 00:38:28,304
мондый кеше чыннан да бар икән), аларны Wi-Fiга
дучар итү яхшырак, мобиль телефоннарга түгел.

327
00:38:28,304 --> 00:38:31,689
Ниһаять, сез аларның үз дәгъваларына
җавап бирүләрен исбатларга телисез.

328
00:38:31,689 --> 00:38:34,773
Һәм монда мондый төр аермалар ясалмады.

329
00:38:34,773 --> 00:38:41,425
Чынлыкта, әгәр дә син үзеңне нинди дә булса электр
сизгерлегенә ия дип белдерсәң, син моңа кагылышлы идең.

330
00:38:41,425 --> 00:38:48,860
Мин моны бик мөһим дип санавымның бер сәбәбе – мин
электросезлек белән интегүчеләргә ярдәм итә идем.

331
00:38:48,860 --> 00:38:55,454
Берничә ай элек мин чыннан да бер ханымга йөри идем — ул үзен
электромагнит дулкыннарга сизгер дип санаган — һәм мин анда бары

332
00:38:55,454 --> 00:39:00,739
тик аңа ярдәм итәргә тырышырга, электромагнит
дулкыннарга сизгерлек нәрсә икәнен һәм аның проблемасын

333
00:39:00,739 --> 00:39:03,871
нәрсә китереп чыгаруы мөмкин икәнен аңлатырга теләдем.

334
00:39:03,871 --> 00:39:09,185
Озын сүзне кыскартып әйткәндә, бу хатынның проблемасы барлыгы
ачыкланды, ләкин ул электромагнит дулкыннарга сизгер түгел

335
00:39:09,185 --> 00:39:12,545
иде. Ул һичшиксез электромагнит дулкыннарга сизгер түгел иде.

336
00:39:12,545 --> 00:39:22,014
Ләкин сөйләшү барышында мин аңладым, ул Эссекс тикшеренүләренә
язылган иде, үзенең электросезлеккә дучар булуын ачыклау өчен.

337
00:39:22,014 --> 00:39:26,973
Минем йөрәгем диярлек туктап калды. Менә
электромагнит дулкыннарына сизгер булмаган бер

338
00:39:26,973 --> 00:39:29,411
кеше, һәм ул Эссекс университетына укырга кергән.

339
00:39:29,411 --> 00:39:32,919
Һәм Эссекс миңа аларда бернинди
сынау процедуралары да юк дип әйтә!

340
00:39:32,919 --> 00:39:36,262
Чынлап та алар нәрсә ачыклаганнар – һәм бу
турыдан-туры эссе текстына нигезләнгән – мин

341
00:39:36,262 --> 00:39:38,716
моны үз сүзләрем белән кыскача йомгаклап бирәм.

342
00:39:38,716 --> 00:39:45,226
Әйтелгәнчә, көтелгән җавап дәрәҗәсен исәпкә
алып, статистик яктан әһәмиятле нәтиҗә күрсәтү өчен

343
00:39:45,226 --> 00:39:49,016
тикшеренүдә якынча 132 катнашучы кирәк булачак.

344
00:39:49,016 --> 00:39:55,121
Халык саны шулкадәр күп булгач, бер төркемнең икенче төркемгә
караганда ачык рәвештә сизгеррәк булуын нәтиҗә итәр өчен

345
00:39:55,121 --> 00:39:58,632
аларга үз тикшеренүләрендә бик күп мәгълүмат кирәк булыр иде.

346
00:39:58,632 --> 00:40:05,140
Бу шуны аңлата иде: баштан ук алар көткән
мәгълүматның бары тик өчтән бер өлешенә генә ирешә алдылар.

347
00:40:05,140 --> 00:40:11,733
Нәтиҗә шундый булды: алар статистикадан үк ачык
күренгән статистик яктан әһәмиятле куркынычны ачыкладылар.

348
00:40:11,733 --> 00:40:17,522
Үзләрен сизгер дип әйткән барлык кешеләр өчен дә бу
якынча 90% әһәмият дәрәҗәсе белән дә ачык күренде.

349
00:40:17,522 --> 00:40:23,860
Шулай итеп, фәнни мәкаләдә берәр нәтиҗәне статистик
яктан әһәмиятле дип тану өчен чик 95% тәшкил итә.

350
00:40:23,860 --> 00:40:30,314
Әгәр бу ышаныч дәрәҗәсенә ирешелмәсә, ул статистик вакыйга дип
саналмый. Бу очраклылык, бәхет яки башка нәрсә булырга мөмкин.

351
00:40:30,314 --> 00:40:35,966
Алар куркынычның артуына 90% ышаныч белән
карадылар, һәм әлбәттә, бу статистик яктан

352
00:40:35,966 --> 00:40:39,384
әһәмиятле вакыйга дип саналган сихри чиккә җитми.

353
00:40:39,384 --> 00:40:43,872
Шулай итеп, «Бу кешеләрнең сизгер булмавын
күрсәтә» дигән сүзләр белән аны кире

354
00:40:43,872 --> 00:40:47,862
кактылар. Ләкин бу бөтенләй төп мәсьәлә түгел иде.

355
00:40:47,862 --> 00:40:52,753
Мачталарга даими дучар булу берничә
сынау объектында үз эзен калдырды.

356
00:40:52,753 --> 00:40:57,680
Кайберләре шулкадәр авырып киттеләр ки,
тәҗрибәдән чыгып китәргә мәҗбүр булдылар.

357
00:40:57,680 --> 00:41:05,039
Брайан Эссексны ташлап киткәннән соң да озак
вакыт буе тәҗрибәнең нәтиҗәләрен тоеп яшәде.

358
00:41:05,039 --> 00:41:12,758
Мин беренче колоноскопияне җиде ел элек уздырдым,
икенчесен дүрт ел элек, өченчесен якынча бер ел элек уздырдым.

359
00:41:12,758 --> 00:41:19,634
Минем белән барысы да яхшы. Минем белән барысы да
яхшы. Әйе, сез дөрес фаразладыгыз: миндә эчәк рагы бар.

360
00:41:22,700 --> 00:41:29,457
Шулай итеп, беренче тапкыр кан киткәннән алып
эчемәктәге эчем чыгарылганчыга кадәр нәкъ җиде ел булды.

361
00:41:29,457 --> 00:41:35,724
Мин табибтан бу яман шешнең барлыкка килүе өчен күпме
вакыт кирәк дип сорагач, ул: «Җиде ел», – дип җавап бирде.

362
00:41:35,724 --> 00:41:42,257
Шулай итеп, син нигездә мин Эссексда булган бөтен вакытны
күзәтә аласың, һәм моның алдыннан бер тапкыр миндә кан

363
00:41:42,257 --> 00:41:47,198
агу булды, ул кан агу эчәк рагының башлануына сәбәп булды.

364
00:41:51,159 --> 00:41:57,234
Мондый бозылган тәҗрибәне ничек шундый
"авторитетлы тикшеренү" дип күтәреп йөртергә мөмкин?

365
00:41:57,234 --> 00:42:04,553
Ни өчен мондый тәҗрибәле команда үз эшендә
шундый төп һәм ачык хаталар ясарга мөмкин?

366
00:42:04,553 --> 00:42:09,665
Бу акчаны тәэмин итүчеләр белән бәйле булуы мөмкинме?

367
00:42:11,518 --> 00:42:19,440
Эссекс тәҗрибәсе – MTHR тарафыннан
финансланган тәҗрибәләр сериясеннән берсе.

368
00:42:19,440 --> 00:42:26,055
Бу компания мобиль телефон сәнәгате
үзе тарафыннан эшләтелә һәм финанслана.

369
00:42:26,055 --> 00:42:30,748
Сез миңа MTHR нәрсә икәнен һәм ул
ничек финанслана икәнен әйтә аласызмы?

370
00:42:30,748 --> 00:42:38,836
Әйе, МТХР программасы Бөекбритания хөкүмәте һәм мобиль телефон
сәнәгате тарафыннан уртак финанслана һәм мобиль

371
00:42:38,836 --> 00:42:49,405
телефон технологияләре белән бәйле мөмкин булган
зыянлы сәламәтлек йогынтыларын өйрәнүгә юнәлдерелгән.

372
00:42:49,405 --> 00:42:54,373
Безнең тема — фәнни тикшеренүләрне кем финанславы — сизгер.

373
00:42:54,373 --> 00:43:00,474
Мин үзем кебек күп кенә галимнәрне беләм: яңа
тикшеренүне укырга алганда, алар иң элек арткы

374
00:43:00,474 --> 00:43:06,060
тышлыкка карап, аны кем финанслаганын беләләр.

375
00:43:06,060 --> 00:43:10,177
Зыянлы йогынтыларны өйрәнүгә мобиль телефон
индустриясеннән финанслау булганда

376
00:43:10,177 --> 00:43:14,080
кызыксынулар каршылыгы булырга мөмкин дип уйлыйсызмы?

377
00:43:14,080 --> 00:43:24,169
Әлбәттә, мөмкин булган мәнфәгать каршылыклары бар, һәм шуңа
күрә мондый тикшеренү программасын җентекләп идарә итәргә кирәк.

378
00:43:24,169 --> 00:43:30,502
Мин телекоммуникация тармагында киң күләмле эш алып бардым,
чөнки монда вәкил буларак элемтә эшләрен оештырам, шуңа

379
00:43:30,502 --> 00:43:34,220
күрә мин бу кешеләр белән озак вакыттан бирле сөйләшеп киләм.

380
00:43:34,220 --> 00:43:40,576
Минемчә, алар объектив булырга теләр иде, ләкин аларны нигездә
табыш кызыксындыра, бигрәк тә базар өлеше өчен бер-берсе

381
00:43:40,576 --> 00:43:47,680
белән көндәшлек иткән базарда, шуңа күрә алар тикшеренүләрне
финансларга мөмкин, ләкин алар фармацевтика сәнәгатенә бик охшаш.

382
00:43:47,680 --> 00:43:52,281
Алар инде үз ягында булган кешеләрне эшкә алулары ачык.

383
00:43:52,281 --> 00:43:55,359
Галимнәр поп-йолдызлар түгел; алар күп акча эшләмиләр.

384
00:43:55,359 --> 00:43:59,941
Аларның финансларга йортлары бар, гаиләләрен карарга кирәк.

385
00:43:59,941 --> 00:44:03,991
Әгәр алар ялгыш нәтиҗәләргә килсәләр, кем аларны гаепли ала?

386
00:44:03,991 --> 00:44:09,603
Син башка эш таба алмаячаксың, ким дигәндә шунда.

387
00:44:09,603 --> 00:44:16,897
Чын басым булмаса да, шәхси очракларда булырга да,
булмаска да мөмкин булган психологик басымнар бар.

388
00:44:16,897 --> 00:44:21,281
Ләкин аларны финанслаучы оешмага туры
килергә һәм аны канәгатьләндерергә мәҗбүр итүче

389
00:44:21,281 --> 00:44:24,749
психологик басым, әлбәттә, үз ролен уйный.

390
00:44:24,749 --> 00:44:26,249
Сез үзегезне бурычлы дип хис итәсезме?

391
00:44:26,249 --> 00:44:30,547
Әйе, үзеңне мәҗбүр итеп тоясың. Үзеңне мәҗбүр итеп тоясың.

392
00:44:30,547 --> 00:44:41,567
Электромагнит кырлары тәэсире турындагы кайбер чыннан да ышанычлы
статистика күрсәтә: электр тәэминаты, радио яки мобиль телефон

393
00:44:41,567 --> 00:44:52,043
индустриясе кебек коммуналь хезмәтләр компанияләре финанслаган
тикшеренүләр нәкъ менә алар файдасына нәтиҗәләр күрсәтә.

394
00:44:52,043 --> 00:44:55,451
Бу тикшеренүләр гадәттә шактый тискәре була.

395
00:44:55,451 --> 00:44:58,583
Университетларда һәм башка шундый уку
йортларында мөстәкыйль финанслана торган

396
00:44:58,583 --> 00:45:02,131
тикшеренүләр, икенче яктан, гадәттә, финансланмый.

397
00:45:03,819 --> 00:45:07,409
Бу тикшеренүләрнең кыен өлкәсе.

398
00:45:07,409 --> 00:45:13,874
Мондый тикшеренүләр үткәрү җиңел түгел, һәм кешеләр
өстендә үткәрелүче тикшеренүләрнең чикләүләре

399
00:45:13,874 --> 00:45:17,908
аркасында идеаль тикшеренү мохите беркайчан да булмаячак.

400
00:45:17,908 --> 00:45:21,408
Чикләүләр һәрвакыт булачак.

401
00:45:26,367 --> 00:45:30,898
Бу чын авырумы? Әйе, әлбәттә, шулай.

402
00:45:30,898 --> 00:45:34,860
Хәзерге вакытта Бөтендөнья сәламәтлек саклау
оешмасы моның чын булуын һәм симптомнарның җитди

403
00:45:34,860 --> 00:45:37,518
һәм кешенең көчен бетерүче дәрәҗәдә булуын әйтә.

404
00:45:37,518 --> 00:45:42,701
Электрогиперсезлеккә кагылышлы саннар якынча 2–3% тәшкил итә.

405
00:45:42,701 --> 00:45:47,272
Бу кешеләрнең тормышлары бу хәл
аркасында җитди рәвештә зыян күрә.

406
00:45:47,272 --> 00:45:52,740
Ләкин мин моны алдан әйткәнемчә, 100%
кеше моңа күзәнәк дәрәҗәсендә җавап бирә.

407
00:45:52,740 --> 00:45:56,969
Бу сәламәтлек саклау системасы өчен нәтиҗәләр,
әгәр моны җитәрлек җитди кабул итмәсәләр яки

408
00:45:56,969 --> 00:45:59,736
танымасалар, мөмкин булган зур зыяннарга китерергә мөмкин.

409
00:45:59,736 --> 00:46:07,473
Һәм җиңел яки уртача дәрәҗәдә электросезлеккә дучар булган
кешеләр саны, мөгаен, без элек фараз иткәннән күпкә зуррак.

410
00:46:09,749 --> 00:46:21,754


411
00:46:21,754 --> 00:46:25,144
Бу безнең өчен нәрсә аңлата?

412
00:46:25,144 --> 00:46:33,823
Бу стандарт телефон белән уникаль мобиль трубка
арасындагы тәҗрибә тоташуының кассета язмасына карый.

413
00:46:33,823 --> 00:46:37,627
Диафон тоны – һәм бу шактый зур казаныш!

414
00:46:37,627 --> 00:46:43,873
Чөнки сөйләшүне тапшыру – бер эш, ә төгәл
санлы мәгълүматны тапшыру – бөтенләй башка.

415
00:46:43,873 --> 00:46:51,750
Хәзер бездә бу технологияне камилләштергән Челмсфордтагы
(Эссекс, Англия) фәнни-тикшеренү институтына туры элемтә бар.

416
00:46:51,750 --> 00:46:54,604
Лиз Чарнок икенче якта булырга тиеш.

417
00:46:54,604 --> 00:47:01,392
1980 елларда мобиль телефон
кертелгәч, аңа антенналар челтәре кирәк булды.

418
00:47:01,392 --> 00:47:07,845
Шуннан бирле телекоммуникация компанияләре бөтен
дөнья буйлап 5 миллионнан артык мачта урнаштырдылар.

419
00:47:07,845 --> 00:47:13,695
Микродулкын ешлыклары белән һаваны тутырулары белән
горурланып, алар сәламәтлеккә озак вакытлы зыян

420
00:47:13,695 --> 00:47:18,605
килмәсен тәэмин итәр өчен бер генә дә тикшеренү үткәрмәделәр.

421
00:47:18,605 --> 00:47:23,096
Алар имин булуларын беренче
чиратта тәэмин итмичә генә төзелгәннәр.

422
00:47:23,096 --> 00:47:25,615
Ярдәмегез өчен рәхмәт.

423
00:47:42,930 --> 00:47:44,719
Бик күңелсез, шулай бит?

424
00:47:44,719 --> 00:47:48,388
Әйе, һәм ул даими рәвештә бар, аерылып торганы шул: ул туктамый.

425
00:47:48,388 --> 00:47:54,294
Ул өзлексез радиация бертә – ул манаралардан килә – әгәр
манараларны күрә алсаң, син аның тәэсиренә дучар буласың.

426
00:47:54,294 --> 00:47:59,151
Чынлап әйткәндә, ул булмаса да, син әле дә шушы
ераклыктан аңа дучар буласың, чөнки ул бетон диварлар һәм

427
00:47:59,151 --> 00:48:02,051
башка әйберләр аша үтә. Ул бераз басыла, ләкин бик аз гына.

428
00:48:02,051 --> 00:48:07,012
Мачтадан 200–300 метр ераклыкта булсагыз
да, сез даими рәвештә аңа дучар буласыз.

429
00:48:07,012 --> 00:48:11,720
Аны ишетә алсаң, барысы да үзгәрә.
Әйе. Әгәр аны күрә алсагыз, ни булыр иде?

430
00:48:16,285 --> 00:48:19,920
Бу көн саен смогны күрү кебек булыр иде.

431
00:48:31,707 --> 00:48:37,523
Кеше ясаган ешлыклар төтене безне даими уратып
алганда һәм аларның куркынычсызлыгын

432
00:48:37,523 --> 00:48:43,688
тикшермичә – кешенең тәненә моңа реакция бирүе гаҗәпме?

433
00:48:43,688 --> 00:48:47,891
Бу якынча 10 ел элек иде. Мин 30 яшьләрдә идем.

434
00:48:47,891 --> 00:48:53,300
Минем гаиләдә әлегә кадәр күкрәк рагы очраклары
булмады. Мин бик сәламәт тормыш рәвеше алып бардым.

435
00:48:53,300 --> 00:48:59,511
Мин күп еллар телефон баганасы
янында яшәдем, ул вакытта җиде ел иде.

436
00:48:59,511 --> 00:49:02,628
Ул минем йорттан 100 метр ераклыкта басып тора иде.

437
00:49:02,628 --> 00:49:08,458
Еллар буе миндә мастлар белән бәйле булмаган
симптомнар бар иде, чөнки ул вакытта мин

438
00:49:08,458 --> 00:49:13,019
электросәзгерлек турында берни дә белми идем.

439
00:49:13,019 --> 00:49:20,472
Миндә баш әйләнү, йокы белән бәйле проблемалар, баш авыртулары,
башымда кискен авыртулар булды, һәм мин еш кына табибка бардым.

440
00:49:20,472 --> 00:49:26,455
Миңа бу стресс яки вирус дип әйттеләр. Һәм
кинәт кенә миңа сөт бизе рагы диагнозы

441
00:49:26,455 --> 00:49:32,793
куйдылар. Бу минем тормышымда иң зур шок булды.

442
00:49:32,793 --> 00:49:41,432
Башта мин бары тик бәхетсез булуымны, бу минем
гаебем дип уйладым. Аннары дәвалау башланды.

443
00:49:41,432 --> 00:49:47,300
Һәм мин анда хастаханәдә кайбер күршеләр белән
очраштым – мин бик кечкенә авылда яшәгән идем.

444
00:49:47,300 --> 00:49:53,359
Мин шулай ук шушы күршеләр – яшь хатын-кызлар –
белән дә таныштым: мин иң яшь идем, утыз

445
00:49:53,359 --> 00:49:57,915
яшьләрдә, ә калганнары кырык яки илле яшьләр башында иде.

446
00:49:57,915 --> 00:50:06,836
Без бишәү шунда идек, алты ай эчендә бер үк
вакытта һәм бер үк диагноз – сөт бизе рагы – белән.

447
00:50:06,836 --> 00:50:10,975
Безнең авылда бары тик 18 йорт бар иде, алар
мобиль телефон манарасы тирәли урнашкан иде.

448
00:50:10,975 --> 00:50:16,249
Шулай итеп, Эйлин башкалар да кинәт авырудан интегәме
икәнен ачыклау өчен сораштыру үткәрергә карар кылды.

449
00:50:16,249 --> 00:50:26,235
Нәтиҗә безне калтыратты. Күп кеше минем еллар буе интегкән
шул ук симптомнарны хәбәр итте. Баш авыртулары, баш әйләнү.

450
00:50:26,235 --> 00:50:30,334
Ләкин авылда тагын башка яшь хатын-кызлар да бар иде: аларның
кайберләрендә бала табу белән бәйле проблемалар һәм яман шешкә

451
00:50:30,334 --> 00:50:34,814
әверелергә мөмкин булган матка муенының алдын ала стадиядәге
яралары, ә берсендә сөт бизе яман шеше төеннәре бар иде.

452
00:50:34,814 --> 00:50:39,095
Һәм бу төбәктә башка төр яман шешләр дә бар иде.

453
00:50:39,095 --> 00:50:46,605
Гомере нибары 51 яшь кенә булган күрше мотор
нейрон авыруына дучар булды һәм кызганычка

454
00:50:46,605 --> 00:50:51,930
каршы вафат булды. Чынлап әйткәндә: куркыныч чир.

455
00:50:56,289 --> 00:51:00,851
Бу йортлардан 77 кеше зыян күрде.

456
00:51:05,143 --> 00:51:12,506
Әйе, еллар буе биологик тәэсирләрне кичергән
кешеләрнең якынча 70%ы – йокы проблемалары,

457
00:51:12,506 --> 00:51:16,993
тиредә сыпыртулар, сөт бизләрендә шешләр яки рак.

458
00:51:16,993 --> 00:51:22,415
Әйе, бу авылдагы кешеләргә зур йогынты ясады.

459
00:51:22,415 --> 00:51:26,399
Минемчә, бу зур глобаль проблема.

460
00:51:26,399 --> 00:51:31,237
Аннан соң без мобиль телефон манарасы тирәсендә
рак очракларының без генә түгел икәнлеген ачыкладык.

461
00:51:31,237 --> 00:51:33,862
Пилоннар янында яман шешнең күп төркемнәре бар.

462
00:51:33,862 --> 00:51:40,017
Без мәйданда галим белән бергә эшләдек, анда без башка
урыннарда озак вакыт басып торган башка мачталарны тикшердек.

463
00:51:40,017 --> 00:51:45,699
Һәм без башка сораштырулар үткәрдек һәм шулай
ук яман шеш очракларының күп булуын ачыкладык.

464
00:51:53,076 --> 00:52:00,238
Шул кадәр күп мобиль телефоннар һәм манаралар, триллионнарча
долларлык мобиль телефон сәнәгате булганда, тапшыру

465
00:52:00,238 --> 00:52:09,341
ягыннан элемтә сәнәгатенең куркынычсыз булуын тәэмин итә
торган каты дәүләт органы булдырылгандыр дип өмет итәр идегез.

466
00:52:09,341 --> 00:52:14,656
Халыкны саклау өчен кырыс чикләүләр куючы
кеше – без тәэсир итүче барлык әйберләрнең

467
00:52:14,656 --> 00:52:19,748
тулысынча куркынычсыз булуын тәэмин итүче кеше.

468
00:52:19,748 --> 00:52:27,716
Кызганычка каршы, боларның берсе дә юк. Бездә ICNIRP гына бар.

469
00:52:27,716 --> 00:52:33,093
ICNIRP якынча 20 ел элек Европада
ионлаштыручы булмаган нурланышны өйрәнү өчен оештырылды.

470
00:52:33,093 --> 00:52:39,321
Бу — ионлаштыручы булмаган нурланыштан саклау буенча
Халыкара комитет, һәм аның бурычы — басылып чыккан

471
00:52:39,321 --> 00:52:42,660
барлык әдәбиятны карап чыгу һәм аны кыскача йомгаклау:

472
00:52:42,660 --> 00:52:45,957
Шуны фән төгәл әйтә.

473
00:52:45,957 --> 00:52:52,608
Тавыш бирү юлы белән керә алмыйсыз. Әгәр сез
өстенлекле шәхесләрнең берсе булсагыз, кушылырга чакырыласыз.

474
00:52:52,608 --> 00:52:58,133
Шулай итеп, ул һәрвакыт сәнәгать
тарафыннан билгеләнә, чөнки тамырлары шунда ята.

475
00:52:58,133 --> 00:53:05,383
Шулай итеп, бездә алар билгеләгән эталон бар, аны күпчелек
Европа илләре кабул иткән, һәм ул Европа Комиссиясе үзе,

476
00:53:05,383 --> 00:53:09,568
шул исәптән экспертлар панеле тарафыннан да тәкъдим ителә.

477
00:53:09,568 --> 00:53:14,167
Ләкин бу күрсәтмәләр безгә сәбәп-нәтиҗә
бәйләнеше булуы билгеле булган югары ешлыктагы

478
00:53:14,167 --> 00:53:16,568
радиация белән төзелеш ысулларына нигезләнгән.

479
00:53:16,568 --> 00:53:22,094
Әлеге ешлыкта безне уратып алган энергиягә – мәсәлән, мобиль
телефоннардан, мобиль телефон манараларыннан һәм сымсыз

480
00:53:22,094 --> 00:53:27,334
телефоннардан килгән радиациягә, башкача әйткәндә, без көн саен
кулланган барлык төрле элемтә җайланмаларына –

481
00:53:27,334 --> 00:53:32,473
кагылышлы хәзерге бердәнбер сценарий микродулкынлы
мичләрдә безгә таныш булган сценарий белән бер үк.

482
00:53:32,473 --> 00:53:38,450
Әгәр без җитәрлек күләмдә энергия кулланып, аны
җитәрлек кечкенә мәйданга тупласак, тукымаларны җылытабыз,

483
00:53:38,450 --> 00:53:43,181
ягъни билгеле бер күләмдә су булган һәрнәрсәне җылытабыз.

484
00:53:43,181 --> 00:53:50,682
Хәзерге күрсәтмәләрнең берсе дә хроник сәламәтлек зыяны
яки рак белән бәйле түгел. Берсе дә, бер генә дә түгел.

485
00:53:50,682 --> 00:53:56,686
Алар барысы да җылылык тәэсирләре яки тиренең кычынуы,
кашның селкенүе кебек шундук тәэсирләр тудыру өчен эшләнгән.

486
00:53:56,686 --> 00:54:00,809
Кем дә сәламәтлеккә озак вакытлы зыян килүен билгели алмый.

487
00:54:00,809 --> 00:54:04,924
Димәк, сез 40 яшькә кадәр булганнарны
әһәмиятсез, мәгънәсез дип саныйсыз...

488
00:54:04,924 --> 00:54:10,910
Бу мәгънәсез. Озак вакытлы сәламәтлек зыяныннан саклау нияте юк.

489
00:54:10,910 --> 00:54:16,722
ICNIRP... әйе, ICNIRP бөтенләй әһәмиятсез.

490
00:54:16,722 --> 00:54:28,046
Мәсәлән: мәктәптә беркем дә тизлек чикләреннән артмасын
өчен, тизлек чикләрен сәгатенә 10 000 километрга куегыз.

491
00:54:28,046 --> 00:54:32,957
Шулай итеп, һәркем моны үтәр һәм беркем дә артык тиз йөрмәячәк.

492
00:54:32,957 --> 00:54:39,918
Син мәктәп яныннан сәгатенә 999 км
тизлектә үтеп тә «лимтны» үтә аласың.

493
00:54:39,918 --> 00:54:46,105
Киңәшче комитетка хәзерге вакытта җәмәгатьчелекне
яклауга кагылышлы дәлилләрне карау бурычы йөкләнмәгән.

494
00:54:46,105 --> 00:54:54,175
Димәк, ICNIRP бары тик 100% факт булганны тәэмин итү өчен
генә бар, ә 100% факт булмаган һәрнәрсә аның эше түгел.

495
00:54:54,175 --> 00:55:00,920
Дөрес. Алар моның турында сөйләшәчәкләр, нәрсә бар, нәрсә
юк һәм нәрсәне әле ачыкларга кирәклеген йомгаклаячаклар.

496
00:55:00,920 --> 00:55:03,877
Һәм шуның белән тәмам. Алар шуны гына
калдыралар. Бернинди тәкъдимнәр дә юк – берни дә юк,

497
00:55:03,877 --> 00:55:05,979
чөнки алар моны үз җаваплылыклары дип санамыйлар.

498
00:55:05,979 --> 00:55:13,241


499
00:55:13,241 --> 00:55:16,768


500
00:55:16,768 --> 00:55:18,425
Әйдә, мин шалтыратып карыйм.

501
00:55:18,425 --> 00:55:24,424
Кемнедер шалтыратырга тырышканда, югары ешлыклы
тапшыру ике яктан да башлануга ул диярлек өзлексез була.

502
00:55:24,424 --> 00:55:27,226
Ярар, әйдәгез, сынап карыйк. Оһ, вау!

503
00:55:27,226 --> 00:55:31,943
Ул тоташуга ук; бу – шалтырату
режимы, мобиль телефон шуны башкара.

504
00:55:31,943 --> 00:55:36,656
Бу дулкыннар минем мобиль телефонымнан
база станциясенә бара һәм шуннан тапшырыламы?

505
00:55:36,656 --> 00:55:41,577
Бу нигездә сез элемтәгә кергән һәм мобиль
телефоныгызны кулланган вакытта ул һәрвакыт шуны эшли.

506
00:55:41,577 --> 00:55:42,682
Куркыныч.

507
00:55:42,682 --> 00:55:50,867
Һәм сез база станциясенә тоташканда һәм телефонны кулланган саен,
мобиль телефоныгыз моны даими рәвештә сезнең башыгызга тапшыра.

508
00:55:50,867 --> 00:56:02,322


509
00:56:06,533 --> 00:56:14,889
Мобиль телефон кебек тиз арада тормышыбызга
кергән технологияне күз алдына китерү авыр.

510
00:56:14,889 --> 00:56:19,975
Егерме биш ел элек моны гади бер трюк кына дип санадылар.

511
00:56:21,810 --> 00:56:26,320
Бүгенге көндә безнең 4 миллиард кешенең һәрберсенең берсе бар.

512
00:56:27,967 --> 00:56:32,615
Уртача алганда, балалар беренче
мобиль телефоннарын 8 яшендә алалар.

513
00:56:36,764 --> 00:56:43,771
Мобиль телефоннар база станциясеннән микродулкын
ешлыкларын тапшыру һәм кабул итү юлы белән эшли.

514
00:56:43,771 --> 00:56:49,912
Мобиль телефонны колагыгызга тотканда,
миегез мотлак рәвештә бу дулкыннарга дучар була.

515
00:56:51,593 --> 00:56:55,381
Ми бу йогынтыга реакция бирәме?

516
00:56:55,381 --> 00:57:01,764
Яңа Америка тикшеренүе бу хәлнең һичшиксез шулай икәнен күрсәтә.

517
00:57:01,764 --> 00:57:05,295
Доктор Нора Волков бу тикшеренүне үткәрде.

518
00:57:05,295 --> 00:57:10,834
Доктор Волков һәм аның командасы 47
сәламәт кешене бөтен бер ел дәвамында өйрәнде.

519
00:57:10,834 --> 00:57:15,371
Катнашучыларның уң һәм сул
колакларында мобиль телефоннар бар иде.

520
00:57:15,371 --> 00:57:19,381
Аларның берсе эшләп тора иде, ләкин
тавышы сүнгән иде, икенчесе сүндерелгән иде.

521
00:57:19,381 --> 00:57:27,732
Доктор Волков тәэсир итү вакытында мидә күпме глюкоза
кулланылачагын ачыклау өчен мине сурәтләү җиһазларын кулланды.

522
00:57:30,756 --> 00:57:36,881
Бу стимулятор – бу очракта мобиль телефон –
аркасында мидәге активлыкта үзгәрешләр

523
00:57:36,881 --> 00:57:43,500
бармы-юкмы икәнен күрсәтүче бик сизгер индикатор.

524
00:57:43,500 --> 00:57:50,982
Мәгәрә стимуллаштырылганда, ул глюкозаны
куллана, нәкъ машина ягулыкны куллана кебек.

525
00:57:50,982 --> 00:57:58,700
Мобиль телефонга 15 минут элемтәдә булу мидә
глюкоза куллануның артуы белән бәйле, бу минең мобиль

526
00:57:58,700 --> 00:58:03,304
телефонның радио ешлыклары белән активлашканын күрсәтә.

527
00:58:03,304 --> 00:58:08,830
Миенең уң ягы, антеннага бик якын булган өлеше,
мобиль телефон сүндерелгән чактагы белән

528
00:58:08,830 --> 00:58:14,035
чагыштырганда метаболик активлыкта иң зур артуны күрсәтте.

529
00:58:17,993 --> 00:58:24,962
Хәзерге мобиль телефон технологияләре
таралган радиодулкыннар бик зәгыйфь булса да,

530
00:58:24,962 --> 00:58:30,665
алар кеше миен активлаштыра һәм тәэсир итә ала.

531
00:58:30,665 --> 00:58:36,078
Тавышсыз режимга куелган мобиль телефон кулланганда,
доктор Волковның тәҗрибәсе кеше миенең мобиль телефон

532
00:58:36,078 --> 00:58:41,760
микродулкыннарына метаболик җавап күрсәтүен күрсәтте.

533
00:58:41,760 --> 00:58:46,848
Юридик чикләүдән күпкә түбән
дәрәҗәдәге матдәләр алмашу реакциясе.

534
00:58:46,848 --> 00:58:52,126
Күпләр мөмкин түгел дип әйтә торган нәрсә.

535
00:58:54,925 --> 00:59:00,705
Һәм доктор Волков теркәгән реакция –
ул зуррак борчылуның икенчел нәтиҗәсе:

536
00:59:00,705 --> 00:59:09,420
Бу микродулкын нурларының чынлап та мие
тарафыннан ничек сеңдерелүе. Бу SAR кыйммәте дип аталды.

537
00:59:15,873 --> 00:59:19,565
SAR – конкрет сеңдерү тизлеге дигәнне аңлата.

538
00:59:19,565 --> 00:59:30,128
Һәм бу — билгеле бер вакыт эчендә һәм билгеле бер
күләмдә кешенең тәненә радио дулкыннарының күпме сеңүен үлчәү.

539
00:59:30,128 --> 00:59:36,839
Бу радиотапшыру җайланмасының кеше
тәненә йогынты ясаган җылылык тәэсирен үлчәү.

540
00:59:38,880 --> 00:59:45,792
САР түбәндәгечә үлчәнә. Ясалма баш кулланыла.

541
00:59:45,792 --> 00:59:50,690
Ул кеше мие үрнәгендә ясалган
глюкоза катнашмасы белән тутырылган.

542
00:59:50,690 --> 00:59:57,995
Сынау җайланмасы модель баш сөяге аша үтеп
кергән микродулкынлы нурланыш күләмен үлчи.

543
00:59:57,995 --> 01:00:03,815
Аннары SAR кыйммәте сеңдерелгән
энергия күләме нигезендә исәпләнә.

544
01:00:08,112 --> 01:00:13,395
ЕС өчен тукыманың уртача 10 г
өлешендә чик – бер килограммга 2 ватт.

545
01:00:13,395 --> 01:00:18,929
АКШ өчен ул 1 г уртача тукымада 1,6 Вт/кг тәшкил итә.

546
01:00:18,929 --> 01:00:29,291
АКШның өске чиге ЕСныкыннан кырысрак, әмма Австралия
һәм Яңа Зеландия кебек башка илләр ЕС чикләрен куллана.

547
01:00:29,291 --> 01:00:34,024
Базардагы иң популяр мобиль телефоннарның
кайберләре шулкадәр күп микродулкын нурланышы чыгара

548
01:00:34,024 --> 01:00:38,042
ки, аларның SAR күрсәткече югары чиккә туры килә.

549
01:00:50,560 --> 01:00:54,661
Баш сөягенең һәр миллиметры миегезны
микродулкынлы нурланыштан сакларга ярдәм итә, шуның

550
01:00:54,661 --> 01:00:59,540
белән мобиль телефонның SAR кыйммәтен киметә.

551
01:00:59,540 --> 01:01:03,640
Балалар уртача 8 яшьтә беренче мобиль телефоннарын алалар.

552
01:01:03,640 --> 01:01:08,366
8 яшьлек баланың баш сөяге өлкән
кешенекенә караганда шактый нечкә.

553
01:01:08,366 --> 01:01:16,663
Кеше бала баш сөяге калынлыгына тиң калынлыктагы баш
сөяге белән мобиль телефоннар сыналуын өмет итәр иде.

554
01:01:16,663 --> 01:01:23,243
SAM башы – уртача формадагы, зур кеше баш сөяге.

555
01:01:23,243 --> 01:01:30,344
Кешеләрдән алынган 10 000 баш үлчәвенең
уртача кыйммәте бу SAM фантом башын ясау өчен

556
01:01:30,344 --> 01:01:37,071
кулланылды, ул уртача кеше баш сөяген чагылдыра.

557
01:01:37,071 --> 01:01:43,210
Әлбәттә, уртача өлкән кешенең башы
сигез яшьлек баланың башыннан күпкә зуррак.

558
01:01:45,971 --> 01:01:54,240
Ләкин без SAM фантом башын җитештерүче компаниягә сорау
биргәндә, чынбарлыкның тагын да начарак икәнен ачыкладык.

559
01:01:55,764 --> 01:02:06,096
SAM тест моделе гади генә 10 000 кешенең уртачасы
түгел, ә АКШ армиясендәге 10 000 солдатның уртачасы.

560
01:02:08,268 --> 01:02:16,028
Һәм АКШ армиясе хезмәткәрләренең башлары, һичшиксез,
уртача сигез яшьлек баланыкына караганда зуррак һәм калынрак.

561
01:02:17,997 --> 01:02:22,771
Шуңа күрә, әгәр мобиль телефоннарны сигез
яшьлек баланың баш сөяге өстендә сынап карасалар,

562
01:02:22,771 --> 01:02:26,737
күбесе уңышсыз булыр дип фаразлау бик ихтимал.

563
01:02:28,952 --> 01:02:30,812
Кем күрсәтмәләрне билгели?

564
01:02:30,812 --> 01:02:35,800
Бу ICNIRP дип аталган комитет әгъзалары.

565
01:02:46,030 --> 01:02:49,399
Мобиль телефоннарда эшләүчеләр биоинженерлар.

566
01:02:49,399 --> 01:02:56,500
Алар тере күзәнәктә нәрсә барганын бөтенләй
белмиләр, ләкин аның турында пафос белән сөйлиләр.

567
01:02:56,500 --> 01:03:02,586
Алар яшәүче организмның иминлегенә тәэсир итә ала
торган бердәнбер нәрсә – аның тукыманы җылытырлык

568
01:03:02,586 --> 01:03:07,232
дәрәҗәдә көчле булуымы-юкмы дигән сорау гына, дип уйлыйлар.

569
01:03:07,232 --> 01:03:13,674
Ләкин бу шул ук: «Без беләбез, йомырканы
кайнатканда ул каты булачак», – дигән кебек.

570
01:03:13,674 --> 01:03:18,830
Алар белмиләр: әгәр алар йомырканы
кайнатып пешермәсәләр, ул тавыкка әйләнер.

571
01:03:18,830 --> 01:03:25,986
Алар моның ничек булуын бөтенләй
белмиләр. Ләкин һаман да белгән кебек сөйләшәләр.

572
01:03:38,462 --> 01:03:50,332
2011 елда Дөнья сәламәтлек саклау оешмасы мобиль телефоннар өчен
куркыныч классификациясен үзгәртте һәм аларны кеше өчен, мөгаен,

573
01:03:50,332 --> 01:04:02,917
канцероген дип яңадан билгеләде, чөнки мобиль телефон куллану
белән бәйле мидәге глиома яман шешенең үсү куркынычы арткан.

574
01:04:02,917 --> 01:04:07,170
Бу статусның кинәт үзгәрүенә нәрсә сәбәп булды?

575
01:04:09,279 --> 01:04:15,432
Мобиль телефоннарның сәламәтлеккә мөмкин йогынтысы
турында санап бетергесез күп тикшеренүләр үткәрелгән.

576
01:04:15,432 --> 01:04:20,536
Кайберләре тәэсир күрсәтә.
Кайберләре бернинди тәэсир дә күрсәтми.

577
01:04:22,189 --> 01:04:26,769
Ләкин иң нәтиҗәле тикшеренү Леннарт Харделл тарафыннан үткәрелде.

578
01:04:26,769 --> 01:04:32,190
Ул хәзергә кадәр башкарылган иң зур һәм иң
тирәнтен аңлавы булган тикшеренү проектын җитәкләде.

579
01:04:32,190 --> 01:04:37,867
Ул үз эшен дөнья буйлап башка
кешеләрнең эшләре белән берләштерде.

580
01:04:37,867 --> 01:04:45,048
1990 еллар башыннан бирле алар бөтен дөнья буйлап
2000 дән артык кешенең телефон гадәтләрен өйрәнәләр.

581
01:04:45,048 --> 01:04:52,776
Астроцитомалар һәм акустик нейромалар кебек шешләре
булган кешеләр, чөнки алар колакка якын урнашканлыктан

582
01:04:52,776 --> 01:04:58,700
мобиль телефон куллану белән иң еш бәйле ми шешләре.

583
01:04:58,700 --> 01:05:08,571
Нәтиҗәләр шаккатыргыч. Алар нәтиҗә ясадылар: мобиль телефоннарны
куллану чыннан да мидә шешләр барлыкка килү куркынычын арттыра.

584
01:05:08,571 --> 01:05:15,020
Һәм алар шулай ук алдагы тикшеренүләрнең
нәтиҗә бирмәвен ни өчен күрсәткәнен дә ачыкладылар.

585
01:05:24,450 --> 01:05:30,997
Минемчә, аның канцероген булуына гади генә
«мөмкин канцероген» дигәннән дә күбрәк дәлил бар.

586
01:05:30,997 --> 01:05:39,767
Ләкин мин аны бер яктан аңлыйм, чөнки
киләчәк яман шешләрнең күбесе әле килеп җитмәгән.

587
01:05:41,505 --> 01:05:47,876
Кешеләр мобиль телефоннарны чын йогынтылары
ачык күренерлек дәрәҗәдә озак кулланмадылар.

588
01:05:51,224 --> 01:05:59,251
Башка канцерогеннар кебек үк,
тәэсирне күрү өчен кимендә ун ел кирәк.

589
01:05:59,251 --> 01:06:05,764
Мобиль телефоннарның тиз үсүе бары тик 1990нчы еллар
ахырында гына башлангач, без әле нәтиҗәләрен күрә

590
01:06:05,764 --> 01:06:10,959
генә башлавыбыз гаҗәп түгел. Һәм бу хәл хәзер үк бара.

591
01:06:10,959 --> 01:06:17,680
Шулай итеп, телекоммуникация сәнәгате
кулланучыларын баш мие шешләреннән саклау өчен нәрсә эшли?

592
01:06:17,680 --> 01:06:25,636
Иминлек кулланмаларына бер караш аларның
үзләренең иминлегенә күбрәк кайгыртуларын күрсәтә.

593
01:06:29,766 --> 01:06:34,421
Бу сымсыз җайланма моделе радиодулкыннарга дучар булуга
кагылышлы закон таләпләренә туры килә. Әлеге бүлектә

594
01:06:34,421 --> 01:06:37,247
тасвирланганча кулланылганда ул законлы күрсәтмәләргә туры килә.

595
01:06:37,247 --> 01:06:46,742
BlackBerry җайланмасын тәненнән, шул исәптән йөкле
хатын-кызларның һәм үсмерләрнең карын өлешеннән дә, ким

596
01:06:46,742 --> 01:06:54,678
дигәндә 2,5 см ерак тотыгыз! Шалтырату вакытын кыскартыгыз!

597
01:06:54,678 --> 01:07:02,063
Һәр мобиль телефонның арткы ягында аны тәннән ничә
сантиметр ераклыкта тотарга кирәклеге турында күрсәтмәләр бар.

598
01:07:10,453 --> 01:07:15,815
Күпчелек очракта бөтенләй гамәли булмаган күрсәтмәләр.

599
01:07:19,079 --> 01:07:25,540
Ә элемтә сәнәгате үзе китергән зыянны өйрәнү
өчен тикшеренүләргә акча бүлгәндә ни була?

600
01:07:28,485 --> 01:07:42,403
Һәм бу тикшеренү нәтиҗәләре күрсәтә: мобиль телефон
куллану рак үсешендә йогынты ясый һәм аның үсешендә роль уйный.

601
01:07:45,590 --> 01:07:50,090
Ләкин алар бу тикшеренүне үзендә генә тотарга гадәтләнгән.

602
01:07:54,242 --> 01:08:01,487
Без ЭМФлар белән нәрсә саклавыбызны гади генә әйткәндә
белмибез, чөнки аларның тәэсирләре күбесенчә озак вакытлы,

603
01:08:01,487 --> 01:08:05,809
һәм, сез әйткәнчә, без даими рәвештә аларга дучар булабыз.

604
01:08:05,809 --> 01:08:10,283
Һәм бу тәэсирләргә киң таралган ышаныч.

605
01:08:10,283 --> 01:08:14,126
Без әле безнең нәрсә эшләвебезне тулысынча аңламыйбыз.

606
01:08:20,399 --> 01:08:27,376
Эпидемиология ачык күрсәтә ки, мобиль телефон
куллану мидә шеш барлыкка килү куркынычын арттыра.

607
01:08:27,376 --> 01:08:33,891
ICNIRP вәкилләренә кирәк булган – ачык сәбәп
һәм нәтиҗә: ул ничек барлыкка килә,

608
01:08:33,891 --> 01:08:40,840
механизмы нинди, һәм рак төгәл ничек барлыкка килә.

609
01:08:40,840 --> 01:08:48,613
Җир ешлыкларына шулкадәр көйләнгән һәм аның магнит кырына
шулкадәр сизгер булган җан иясе кеше ясаган микродулкыннарга

610
01:08:48,613 --> 01:08:54,600
табигый рәвештә реакция күрсәтәчәк кебек тоелырга мөмкин.

611
01:08:54,600 --> 01:08:59,971
Ләкин еллар буена телекоммуникация сәнәгате
үз гамәлләрен яклап шул ук сорауны бирә килде.

612
01:08:59,971 --> 01:09:02,785


613
01:09:02,785 --> 01:09:05,959
Чынлыкта алар дөрес булмаган сорау бирделәр.

614
01:09:05,959 --> 01:09:09,461


615
01:09:09,461 --> 01:09:13,125
Җавап: мелатонин.

616
01:09:17,052 --> 01:09:23,387
Беләсеңме, мелатонин — гормон, ышансаң
да, ышанмасаң да, ул мидә җитештерелә.

617
01:09:23,387 --> 01:09:28,437
Ул мидәге шишмә бизе (эпифиз)дә
җитештерелә һәм, мәсәлән, витаминнар белән

618
01:09:28,437 --> 01:09:32,586
чагыштырганда бик көчле антиоксидант үзлекләргә ия:

619
01:09:32,586 --> 01:09:42,524
Мелатонин С витаминына караганда биш тапкыр
көчлерәк, ә Е витаминына караганда ике тапкыр көчлерәк.

620
01:09:42,524 --> 01:09:45,180
Һәм ул бары тик төнлә генә таратыла.

621
01:09:45,180 --> 01:09:53,563
Һәм безгә ул нәкъ төнлә кирәк, чөнки шул вакытта без
йокларга ятабыз һәм безнең миебез организм күзәнәкләрен төзәтә.

622
01:09:53,563 --> 01:09:57,781
Һәм менә шул вакытта мелатонин эшли башлый.

623
01:10:04,808 --> 01:10:09,931
Һәр көн безнең тәннәребез якынча ярты миллиард күзәнәк югалта.

624
01:10:09,931 --> 01:10:20,315
Һәм төнлә безнең организм бу күзәнәкләрне күзәнәкләрнең
бүленеше, ягъни митоз дип аталган процесс аша алыштыра.

625
01:10:22,234 --> 01:10:27,883
Ул нәрсә эшли: ул ирекле радикаллар дип аталган матдәләрне тота.

626
01:10:27,883 --> 01:10:34,256
Бу ирекле радикаллар чынлыкта энергия
җитештерү процессында артык калган электроннар,

627
01:10:34,256 --> 01:10:39,280
алар безгә үзебезне яңадан торгызу өчен кирәк.

628
01:10:41,536 --> 01:10:46,824
Һәр төн безнең тәннәребез яңарып торганда,
күзәнәк митозының ян продукт буларак

629
01:10:46,824 --> 01:10:52,280
миллионлаган ирекле радикал күзәнәкләр барлыкка килә.

630
01:10:52,280 --> 01:10:56,511
Бу ирекле радикал күзәнәкләр сәламәт күзәнәкләргә һөҗүм итә.

631
01:11:01,590 --> 01:11:08,669
Гомумән алганда, ирекле радикал күзәнәкләр күпчелек
яман шешләрнең төп сәбәбе яки факторы булып санала.

632
01:11:08,669 --> 01:11:16,720
Безнең организмның бу ирекле радикалларга каршы иң мөһим
саклану чарасы – аның иң көчле антиоксиданты: мелатонин.

633
01:11:19,087 --> 01:11:27,086
Ул кан әйләнешенә керә һәм табигый
антиоксидант, табигый яман шешкә каршы агент буларак эшли.

634
01:11:27,086 --> 01:11:32,499
Мелатонин бик, бик көчле яман шешкә каршы агент.

635
01:11:32,499 --> 01:11:37,629
Ул шулай аталган онкостатик агент
буларак эш итә, ул сезне рактан саклый.

636
01:11:37,629 --> 01:11:46,023
Ул шулай ук йокы-уяу циклыгызны көйли, сезгә яхшы
төнге йокы һәм тиешле күләмдә мелатонин алуны тәэмин итә.

637
01:11:46,023 --> 01:11:58,080
Бу картаюга каршы молекула. Башка сүз белән әйткәндә, ул
ирекле радикалларны тотып, тирегезне яшьрәк итеп күрсәтә.

638
01:11:58,080 --> 01:12:03,342


639
01:12:03,342 --> 01:12:12,510
Безнең лабораториядә еллар буе җыелган 12 000 тикшеренү бар,
бу киң кулланыла торган баш авыртуы даруы парацетамол турында

640
01:12:12,510 --> 01:12:18,561
хәзергәчә басылып чыккан барлык тикшеренүләрдән дә күбрәк.

641
01:12:18,561 --> 01:12:25,001
Парацетамол белән чагыштырганда
мелатонинга фәнни кызыксыну күпкә зуррак.

642
01:12:27,196 --> 01:12:30,584
Мелатонин бүленеп чыгуының кимүе нинди нәтиҗәләргә китерә?

643
01:12:30,584 --> 01:12:38,080
Әйе, әгәр сездә мелатонин дәрәҗәсе
кимегән булса, иммун системагыз зәгыйфьләнә.

644
01:12:38,080 --> 01:12:43,148
Башта сездә йокы белән бәйле проблемалар
барлыкка килә: ягъни сез йокыга китә алмыйсыз яки

645
01:12:43,148 --> 01:12:46,368
йокыга китсәгез дә, яңадан йокыга китә алмыйсыз.

646
01:12:46,368 --> 01:12:53,660
Сездә йөрәк проблемалары булырга мөмкин,
чөнки мелатонин шулай ук йөрәгегезне саклый.

647
01:12:58,359 --> 01:13:05,343
Һәм сез авыруга күпкә сизгеррәк, чөнки
сезнең иммун системагыз оптималь рәвештә эшләми.

648
01:13:05,343 --> 01:13:10,169
Мелатонин дәрәҗәсе кимү нәтиҗәсендә кайбер хәлләр барлыкка килә.

649
01:13:10,169 --> 01:13:14,886
Мәсәлән, сөт бизе рагы белән авыручы уртача
хатын-кызның мелатонин күләме яше тигез

650
01:13:14,886 --> 01:13:19,227
сәламәт хатын-кызга караганда ун тапкырга кимрәк.

651
01:13:22,375 --> 01:13:30,871
Һәм простата яман шеше булган кешеләрдә аларда булырга
тиешле мелатонинның яртысыннан да азрак күләме була.

652
01:13:30,871 --> 01:13:38,078
Аутизмлы балаларда булырга тиешле мелатонин
дәрәҗәсенең яртысыннан да азрак күләме бар.

653
01:13:38,078 --> 01:13:43,335
Төнге сменада эшләүчеләрдә мелатонин кимүе,
чөнки алар төнлә эшли һәм яктылыкка дучар була.

654
01:13:43,335 --> 01:13:50,302
Алар төнлә мелатонин җитештермиләр, ул сөт
бизе рагы куркынычын 50%ка арттыра дип билгеле.

655
01:13:50,302 --> 01:13:56,682
Һәм Ракны өйрәнү буенча Халыкара агентлык (IARC)
мелатонин кимүе аркасында төнге сменада эшләүне

656
01:13:56,682 --> 01:14:01,970
әкренләп мөмкин булган канцероген дип классификацияләде.

657
01:14:04,956 --> 01:14:10,747
Хәзерге вакытта күп кенә тикшеренүләр күрсәтә
ки, төнге сменада эшләүчеләр яки күрмәүчеләрнең

658
01:14:10,747 --> 01:14:14,320
яман шеш дәрәҗәсе уртача халыкныкыннан аерыла.

659
01:14:14,320 --> 01:14:25,322
Һәм бу тикшеренүләрнең күбесе мелатонин дәрәҗәсенең җитмәве
яки кимүе сәламәтлеккә тискәре йогынты ясый дигән фикерне яклый.

660
01:14:25,322 --> 01:14:34,269
Тән бары тик төнлә генә яңарып тора, шуңа күрә мелатонин
пинеаль бизе яктылык юклыгын сизгәндә генә җитештерелә.

661
01:14:36,182 --> 01:14:39,769
Һәм шул була ки, шишмә бизе яктылыкка сизгер.

662
01:14:39,769 --> 01:14:46,211
Ул нәкъ менә сезнең миегез күзләрдән килгән сигналларны
кабул иткән һәм аларның уртада кисешкән ноктасында урнашкан.

663
01:14:46,211 --> 01:14:49,511
Аны супрахиазматик ядро дип атыйлар.

664
01:14:49,511 --> 01:14:56,107
Һәм шуннан чыккан тоташулар турыдан-туры эпифиз
бизенә барып, анда якты бармы-юкмы икәнен хәбәр итә.

665
01:14:56,107 --> 01:15:03,573
Яктылык булганда, миебез күзәнәкләрне төзәтү өчен җибәрергә
теләгән сигналлар белән бер үк вакытта тыгылу барлыкка килә.

666
01:15:03,573 --> 01:15:10,755
Шуңа күрә күп комачаулыклар булганда, миебез
күзәнәкләргә үз-үзләрен төзәтергә кушучы сигналлар

667
01:15:10,755 --> 01:15:14,288
җибәрүнең мәгънәсе юк, чөнки аларны ишетмәячәкләр.

668
01:15:14,288 --> 01:15:18,620
Шулай итеп ул көтә, мие караңгы булганчы көтә.

669
01:15:33,624 --> 01:15:42,752
Электр кырлары, магнит кырлары яки радио дулкыннары мелатонин
җитештерүгә йогынты ясавын нинди тикшеренүләр күрсәтте?

670
01:15:42,752 --> 01:15:52,861
Әйе, Америкадагы Баттелле институты 1970нче
еллар ахырыннан бирле бу тема буенча күп эш башкара.

671
01:15:52,861 --> 01:16:02,036
Һәм аның галимнәре – Барри Уилсон, Дик Стивенс һәм
башка кешеләр моны уйлый башладылар, чөнки без

672
01:16:02,036 --> 01:16:08,860
беләбез: яктыны кабызгач, ми мелатонин җитештерүне туктата.

673
01:16:08,860 --> 01:16:18,717
Шулай итеп, алар уйладылар: бәлки безнең миебез үзебез
ясап чыгарган электр кырлары белән көндезге табигый

674
01:16:18,717 --> 01:16:25,581
яктыны аера алмыйдыр, чөнки без көндез мелатонин чыгармыйбыз.

675
01:16:25,581 --> 01:16:28,019
Моның өчен бик яхшы биологик сәбәпләр бар.

676
01:16:28,019 --> 01:16:35,943
Шулай итеп, алар уйладылар ки, бу электр кырлары мелатонин
синтезын басачак, бу исә үзеннән-үзе ракка, бигрәк

677
01:16:35,943 --> 01:16:44,250
тә хатын-кызларда сөт бизе рагына китерәчәк,
чөнки аларда гадәттәге иммунологик саклану булмаячак.

678
01:16:44,250 --> 01:16:47,840
Димәк, ми радио дулкыннарын яктылык дулкыннары итеп аңлыймы?

679
01:16:47,840 --> 01:16:51,240
Әйе, без аларны аера алмыйбыз.

680
01:16:53,026 --> 01:16:58,456


681
01:17:01,284 --> 01:17:07,968
Пинеаль бизәк яктылык ешлыкларын һәм кеше
ясаган ешлыкларны аера алмый дигән фараз күпсанлы

682
01:17:07,968 --> 01:17:11,665
тикшеренүләр нәтиҗәсендә шиксез рәвештә расланды.

683
01:17:11,665 --> 01:17:13,470
Җүңгария хомякларының (Phodopus sungorus) пинеаль
бизедә зәгыйфь магнит кырларының (50 Гц һәм 16 2/3

684
01:17:13,470 --> 01:17:16,094
Гц) мелатонин синтезына туры басым итүче тәэсирләре

685
01:17:16,094 --> 01:17:18,336
Хәзерге тикшеренү нәтиҗәләре күрсәтә ки, түбән
ешлыктагы магнит кырлары изоляцияләнгән хомяк

686
01:17:18,336 --> 01:17:19,153
эпифиз бизләрендә мелатонин җитештерүне киметә ала.

687
01:17:19,153 --> 01:17:21,829
... мелатонин җитештерүне киметү ...

688
01:17:21,829 --> 01:17:25,075
… Америка ястребларында фотофазалы әйләнеп йөрүче
мелатонин күләменә электромагнит кырларының йогынтысы …

689
01:17:25,075 --> 01:17:28,760
Йомгаклап әйткәндә, ЭМФ ир-ат американ
канюсларының плазма мелатонинына йогынты ясады, ...

690
01:17:28,760 --> 01:17:31,310
ЭМФлар аларның миграциясенә йогынты ясый ала...

691
01:17:31,310 --> 01:17:35,151
… Күкрәк сөте биреүче сыерларның слюнасында
кыска дулкынлы радио сигналларына дучар булуның

692
01:17:35,151 --> 01:17:39,324
хроник тәэсиренең юклыгы мелатонин концентрациясенә.

693
01:17:39,324 --> 01:17:42,649
Шулай итеп, электромагнит кырының мелатонин
концентрациясенә тоткарланган кискен тәэсире ...

694
01:17:42,649 --> 01:17:46,009
A 0.5 G, 60 Гц магнит кыры
пинеалоцитларда мелатонин җитештерүне баса.

695
01:17:46,009 --> 01:17:49,666
… пинеалоцитларда норадреналин тәэсирендә мелатонин җитештерү
уртача 46% ка кимүе. Нәтиҗәләр электромагнит

696
01:17:49,666 --> 01:17:53,134
дулкыннарына дучар итүнең шәхси күзәнәкләргә тәэсир итеп пинеаль
бизедә мелатонинны бастыруга китерә алу гипотезасын хуплый.

697
01:17:53,134 --> 01:17:54,712
мелатонинны басуга дучар булу

698
01:17:54,712 --> 01:17:56,775
эпифиз бизендә барлыкка килә ала,

699
01:17:56,775 --> 01:17:59,253
шәхси күзәнәкләргә йогынты ясап.

700
01:17:59,253 --> 01:18:00,947
ЭМФ/ЭМР хайваннарда һәм кешеләрдә мелатонинны киметә Доктор Нил
Черри 2 сентябрь 2002 Унҗиде тикшеренү ELF һәм RF/MW

701
01:18:00,947 --> 01:18:02,089
тәэсире мелатонинны киметүен күрсәтә. Ун алты тикшеренү
кеше организмында ЭМР белән бәйле мелатонин кимүен ачыклый.

702
01:18:02,089 --> 01:18:10,952
Сезнеңчә, электр кырлары, магнит кырлары һәм радио дулкыннары
мелатонин җитештерүгә йогынты ясавына ышанычлы дәлилләр бармы?

703
01:18:10,952 --> 01:18:20,289
Бу тикшеренү күрсәтә: канюсларның мелатонин дәрәҗәсе радиация
тәэсирендә кими; радио манаралары янындагы биналарда оя корган

704
01:18:20,289 --> 01:18:29,324
кыргый лелекләрнең балалар саны радио манараларыннан ерактагы
лелек ояларына караганда азрак; Мураулар, бал кортлары һәм

705
01:18:29,324 --> 01:18:40,169
төрле кошлар төрләре, шулай ук диңгез сөт имезүчеләре буенча
үткәрелгән тикшеренүләр барысы да бер үк нәтиҗәгә ишарә итә.

706
01:18:40,169 --> 01:18:48,586
Ләкин аннары шишмә бизе күзәнәкләренең лаборатория
тикшеренүләре бар, алар чыннан да мелатонин синтезлый.

707
01:18:48,586 --> 01:18:52,410
Мин бу күзәнәкләргә магнит кыры тәэсирен өйрәнәм.

708
01:18:52,410 --> 01:19:01,525
Һәм мелатонинны бәяләүнең һәр этабында магнит
кырларының мелатонин җитештерүгә комачаулавы ачыкланды.

709
01:19:04,342 --> 01:19:10,196
Шулай итеп, магнит кырларының мелатонин
җитештерүнең барлык аспектларына һәм мелатонин

710
01:19:10,196 --> 01:19:13,542
җитештерүне тоткарлавына кагылышлы дәлилләр ачык.

711
01:19:13,542 --> 01:19:18,180
Тикшеренү чыннан да бу юлның һәр ягын карый.

712
01:19:21,180 --> 01:19:26,063
Сез моны җитәрлек дәрәҗәдә нәтиҗәле дип әйтер идегезме?

713
01:19:26,063 --> 01:19:30,314
Әйе, мин моны төгәл нәтиҗә дип әйтер идем.

714
01:19:42,441 --> 01:19:52,375
Безнең тәннәребезнең иң гаҗәеп ягы – алар ирекле радикаллар
барлыкка килүенә каршы тору өчен мелатонин җитештерә алулары.

715
01:19:52,375 --> 01:19:59,664
Без үз эчендә төгәл тигезлек, камил саклану системасын булдырдык.

716
01:20:01,343 --> 01:20:06,750
Безнең тәннәребез бу техниканы
камилләштерү өчен миллионнарча еллар үткәрде.

717
01:20:06,750 --> 01:20:12,540
Без үскән мохиткә нигезләнеп эшләнгән технология.

718
01:20:14,522 --> 01:20:22,993
Ләкин соңгы дистә елларда безнең тирә-юнь
үзгәрмәдеме, һәм ул хәтта экспоненциаль рәвештә үзгәрмәдеме?

719
01:20:22,993 --> 01:20:34,424
Ачык күзгә дөнья шул ук булып күренә, ләкин күзәнәк дәрәҗәсендә
бу безнең тормышыбызда булган иң зур әйләнә-тирә үзгәреш.

720
01:20:38,517 --> 01:20:47,810
Мондый зур үзгәрешнең мондый нечкә
тигезлекне мәҗбүри рәвештә бозачагы ачык.

721
01:20:47,810 --> 01:20:54,628
Һәм безнең организмның тиешле күләмдә мелатонин
җитештермәве нәтиҗәләре үлемле булырга мөмкин.

722
01:20:54,628 --> 01:20:59,961
Дөнья буйлап галимнәр хәзер ирекле радикалларның һәр
билгеле авыруның сәбәбе яки өлеш кертүче факторы

723
01:20:59,961 --> 01:21:03,634
булырга мөмкин дип саныйлар, алар тик рак кына түгел.

724
01:21:03,634 --> 01:21:09,493
XX гасыр башында балалар лейкемиясе
медицинада сирәк очрый торган авыру иде.

725
01:21:09,493 --> 01:21:13,696
Шуннан бирле без балалар арасында
лейкемия очракларының артуын гына күрдек.

726
01:21:13,696 --> 01:21:17,172
Ул ел саен якынча ике процентка арта.

727
01:21:17,172 --> 01:21:23,146
Һәм бу шулай ук күп кенә башка
авыруларга да кагыла: аутизм, ми шешләре, рак.

728
01:21:23,146 --> 01:21:29,034
1910 елларда рак авырулары күрсәткече,
мөгаен, бүгенгегә караганда ярты гына югары булган.

729
01:21:29,034 --> 01:21:37,474
Күп кенә башка авырулар да электромагнит кырлары һәм радиация
тәэсиренә дучар булу белән бәйле, фәкать электр тапшыру

730
01:21:37,474 --> 01:21:45,637
линияләреннән генә түгел, радио һәм микродулкын
кырларыннан да, тикшеренүләр һәм фәнни эшләнмәләр күрсәткәнчә.

731
01:21:45,637 --> 01:21:53,899
Соңгы 50 ел дәвамында без электромагнит нурланышы
диңгезендә чумдык. Ул безне һәр яктан уратып алган.

732
01:21:53,899 --> 01:21:57,111
Күренми, без аны күрә алмыйбыз. Ләкин без аның барлыгын беләбез.

733
01:21:57,111 --> 01:22:02,999
Һәр тапкыр мобиль телефоныңны
кулланган саен, ул шунда икәнен беләсең.

734
01:22:02,999 --> 01:22:06,849
Вакытны кире бору бик авыр. Мөмкин түгел.

735
01:22:06,849 --> 01:22:11,375
Ләкин безгә бу сәламәтлеккә йогынтыларны
белергә кирәк, шул рәвешле без хәвефсезлек

736
01:22:11,375 --> 01:22:14,280
чараларын күрү мөмкинлегенә ия булачакбыз.

737
01:22:14,280 --> 01:22:17,819
Әгәр без моны теләсәк, без моны эшләргә тиешбез.

738
01:22:17,819 --> 01:22:23,664
Мине борчый хәзер чыннан да бара торган хәлләр .

739
01:22:25,227 --> 01:22:30,288
Бәлки без җитәрлек игътибар бирмәгәнбез.

740
01:22:30,288 --> 01:22:40,739
Хәзерге вакытта күренгән хәлләрнең берсе –
аутизм, яисә дөрес исеме белән: аутизм спектры бозылуы.

741
01:22:40,739 --> 01:22:47,752
Сез фән өлкәсендә мондый әйберләрне тикшерү өчен контроль төркем
калмады дип уйлыйсызмы, чөнки диярлек һәркемдә

742
01:22:47,752 --> 01:22:55,905
мобиль телефон бар, диярлек һәркемдә Wi-Fi бар, һәм
диярлек һәркем электромагнит кырлары тәэсиренә дучар?

743
01:22:55,905 --> 01:23:04,537
Әйе, без барыбыз да шундый дәрәҗәгә җитәбез ки, бик күп кеше
мобиль телефоннар һәм Wi-Fi электромагнит кырларына дучар ителә,

744
01:23:04,537 --> 01:23:15,472
шуңа күрә хәзер бездә дучар булганнар белән булмаганнарның
сәламәтлеге арасындагы аерманы күрү өчен контроль төркеме юк.

745
01:23:15,472 --> 01:23:18,325
Әгәр дә мин аналогия ясасам:

746
01:23:18,325 --> 01:23:21,841
Без тәмәке тарту үпкә рагына китерә алуын ачыкладык.

747
01:23:21,841 --> 01:23:26,364
Бу кайбер кешеләр тәмәке тартмаганга күрә
булды, һәм алар контроль төркемен тәшкил иттеләр.

748
01:23:26,364 --> 01:23:31,812
Әгәр һәркем тәмәке тарткан булса, без тәмәке тарту
үпкә рагына китерә алуын беркайчан да ачыкламас идек.

749
01:23:31,812 --> 01:23:39,553
Һәм һәркем үпкә рагы авыруыннан вафат булыр иде, һәм ул
тәмәке тарту белән бәйләнмичә милли авыру дип танылыр иде.

750
01:23:39,553 --> 01:23:46,703
Мобиль телефон сигналларының тыгылуы нәтиҗәсендә без
аларга дучар булмаган халыкның барлык өлешләрен югалтабыз.

751
01:23:46,703 --> 01:23:52,326
Мобиль телефоны булмаган берничә кеше дә мобиль
телефоннардан чыккан радиация белән уратып алынган;

752
01:23:52,326 --> 01:23:56,015
алар кибеткә барганда, поездта, кайда гына барсалар да!

753
01:23:56,015 --> 01:23:59,729
Бу бары тик минем кебек «күмер
шахтасындагы канарейка» гына түгел.

754
01:23:59,729 --> 01:24:06,056
Ниһаять, әгәр дә сез атмосферадәге электромагнит кырларын гади
генә арттырсагыз, без чынлап та шуны эшлибез, һәм

755
01:24:06,056 --> 01:24:12,709
хәзер тирә-юньдәге электромагнит кырлары һәм микродулкыннар
30 ел элек булганга караганда миллион тапкыр күбрәк.

756
01:24:12,709 --> 01:24:16,552
Бер мәлдә ул сине дә тәэсир итәчәк!

757
01:24:16,552 --> 01:24:20,576
15 елдан без кайда булачакбыз дип әйтү бик авыр.

758
01:24:20,576 --> 01:24:28,057
Ләкин мин әйтер идем, соңгы берничә ел эчендә генә без бу
зарарлы йогынтыларның халыкка күпмегә төшүен аңлый башладык.

759
01:24:28,057 --> 01:24:34,716
Аннары без уянабыз да сәбәпләргә карыйбыз. Һәм
безгә бу сәбәпләр белән нидер эшләргә туры киләчәк.

760
01:24:44,751 --> 01:24:48,079
Без тапкыр, әмма катлаулы организм.

761
01:24:48,079 --> 01:24:55,241
Безнең тәннәребезнең эшләү рәвеше очраклы да
түгел, бер төн эчендә барлыкка килгән дә түгел.

762
01:24:56,795 --> 01:25:04,144
Бу планетадагы башка һәр тере җан иясе
кебек, без дә яшәгән мохиткә яраклаштык.

763
01:25:08,964 --> 01:25:17,042
Ваҡыт башыннан бирле кырлар һәм
резонансларның нечкә тигезлеген күрсәткән мохит.

764
01:25:18,665 --> 01:25:24,123
Бу күренешләр безне тирә-юньнән генә калмыйча, безне без итә.

765
01:25:24,123 --> 01:25:30,835
Безнең тәнебездәге күзәнәкләр бер-берсе белән
яктылык ешлыклары аша аралашалар, нәкъ безнең ДНК

766
01:25:30,835 --> 01:25:36,080
электромагнит ешлыкларны кулланып үрчә торган кебек.

767
01:25:39,040 --> 01:25:47,679
Бу барлык нәрсәнең үзәгендә — уңай зарядлы протоннар һәм
тискәре зарядлы электроннар, алар бөтен тормышны магнитлы итә.

768
01:25:50,093 --> 01:25:55,988
Барлык тере җан ияләре кебек, без дә криптохром
күзәнәкләре белән җиһазланган, алар безгә бу кырларны без әле

769
01:25:55,988 --> 01:26:00,179
тулысынча аңлап бетермәгән рәвештә тоярга мөмкинлек бирә.

770
01:26:02,882 --> 01:26:14,523
Без ешлык, электр, яктылык һәм магнитлык җан ияләре.

771
01:26:14,523 --> 01:26:22,368
Һәм моңа әверелү өчен миллионнарча ел кирәк
булды; бу процесс иң беренче күзәнәктән башланды.

772
01:26:23,930 --> 01:26:34,480
Без сымсыз технологияне кабул итеп, аны көндәлек тормышыбызга
кертсәк тә, безнең организм күзәнәк дәрәҗәсендә моңа иярә алмады.

773
01:26:34,480 --> 01:26:38,849
Хәзер безне уратып алган ешлыклар безнең
күзәнәкләребез өчен шундый ук чит, без аларны күрә

774
01:26:38,849 --> 01:26:42,942
алсак, күзләребез өчен дә шундый ук чит булырлар иде.

775
01:26:48,364 --> 01:26:54,028
Безнең балалар үз тәннәре гади генә аңлый алмаган дөньяга туалар.

776
01:26:57,255 --> 01:27:00,372
Бу барысы нигә китерәчәк?

777
01:27:04,508 --> 01:27:13,828
Бу фильм төшерелгән саен, 4G технологиясе
бөтен дөньяга тарала. Моның өчен чикләр күтәрелә.

778
01:27:15,961 --> 01:27:22,719
Wi-Fi диярлек һәр өйдә, мәктәптә һәм кибеттә
бар, һәм ул безне даими рәвештә уратып ала.

779
01:27:22,719 --> 01:27:28,108
DECT телефон технологиясе диярлек һәр өйдә очрый.

780
01:27:28,108 --> 01:27:36,923
Сәнәгать җаваплылык күрсәтергә һәм сак булырга тиешле вакытта
ул безнең озак вакытлы сәламәтлегебезгә битарафлык күрсәтә.

781
01:27:36,923 --> 01:27:41,045
Акча дөньяны идарә итә.

782
01:27:41,045 --> 01:27:49,224
Һәм аларның моңа карата намус хисе үстерү
ихтималы тәмәке сәнәгатендәге кебек үк түбән.

783
01:27:49,224 --> 01:27:54,348
Шулай итеп, үзгәреш булса, ул алардан килмәячәк.

784
01:27:54,348 --> 01:27:58,055
Ул бездән килергә тиеш!

785
01:27:58,055 --> 01:28:03,297
Безгә бары тик күзләребезне ачып,
проблеманы таный белергә генә кирәк.

786
01:28:18,453 --> 01:28:24,731
Радио дулкыннарының мелатонинга йогынтысын өйрәнү
өчен MTHRны финанслау максатында кулланырга ниятлисезме?

787
01:28:24,731 --> 01:28:34,098
Моны истә тотып, кешеләр мобиль телефоннар мелатонин җитештерүгә
комачаулый дип әйткәндә нәкъ менә шушы механизмга ишарә итәләр.

788
01:28:34,098 --> 01:28:40,231
Мелатонин – антиоксидант, әйтерсең, ирекле
радикалларны җыеп алучы вакуум чистарткыч.

789
01:28:45,817 --> 01:28:52,900
Без хәзер эшләп торган тикшеренү тәкъдимен
чыгарганда, аеруча кызыксындырган өлкәләргә басым ясап,

790
01:28:52,900 --> 01:28:58,448
бөтен спектр буенча гаризалар һәм тәкъдимнәр чакырабыз.

791
01:29:04,215 --> 01:29:12,012
Ләкин аларны без алган башка гаризалар белән бергә
өстенлеккә куярга кирәк. Безнең бюджет чикләнгән.

792
01:29:12,012 --> 01:29:15,854
Ләкин без хәзерге вакытта мелатонин буенча
бернинди дә тикшеренү үткәрергә планлаштырмыйбыз.

793
01:29:15,854 --> 01:29:19,342
Хәзерге вакытта бу безнең өчен өстенлекле түгел.

794
01:29:35,705 --> 01:29:44,255
MTHR әле дә мобиль телефоннарның мелатонинга
йогынтысын тикшерүче тикшеренүләргә инвестиция кертергә тиеш.