WEBVTT

00:01.485 --> 00:06.367
Резонанс, ешлык җанварлары

00:06.367 --> 00:14.095
Көннән-көн күбрәк кешеләр баш әйләнү, баш авырту, йөрәк аритмиясе
яки йокысызлык кебек сәламәтлек проблемаларыннан интегә.

00:14.095 --> 00:17.238
Стресс еш кына сәбәп буларак китерелә.

00:17.238 --> 00:23.980
2012 елда төшерелгән түбәндәге документаль
фильм мондый симптомнарның еш кына бөтенләй башка,

00:23.980 --> 00:28.647
аз билгеле сәбәпләр белән бәйле булуын күрсәтә.

00:28.647 --> 00:34.214
Фильм безне барлыкка килүебездән башлап
1990нчы елларга кадәр сәяхәткә алып бара, шул

00:34.214 --> 00:38.283
вакытта сымсыз элемтә технологияләре киңәя башлады.

00:38.283 --> 00:43.637
Шуннан бирле кешелек ясалма ешлыклар диңгезендә чумган.

00:43.637 --> 00:55.899
Күз белән караганда планета шул ук булып күренә, әмма күзәнәк
дәрәҗәсендә ул Җир йөзендәге тормыш өчен булган иң зур үзгәреш.

00:55.899 --> 00:59.418
Тәэсирләрне ким бәяләргә ярамый!

00:59.418 --> 01:04.631
Kla.TV сезнең өчен бу фильмны немец
теленә тәрҗемә итте һәм тавышландырды.

01:04.631 --> 01:11.174
Галимнәр, сәнәгать вәкилләре, табиблар һәм
зыян күргән кешеләр үз фикерләрен белдерәләр.

01:11.174 --> 01:22.103
Без өметләнәбез, сезгә Джеймс Расселлның «RESONANCE – Creatures
of Frequency» исемле документаль фильмын карау ошаячак!

02:04.568 --> 02:11.378
1980нче еллар уртасында күпчелек илләрдә кешеләрнең
якынча өч проценты мобиль телефоннар кулланган; бүген исә

02:11.378 --> 02:16.340
аларның диярлек йөз проценты мобиль телефоннар куллана.

02:16.340 --> 02:22.969
19 яки 20 яшь тулганда, алар инде 10 ел
дәвамында мобиль телефоннар кулланып киләчәк, һәм моның

02:22.969 --> 02:27.958
нинди куркынычлар тудыруын без бөтенләй белмибез.

02:35.618 --> 02:41.748
Без электромагнит нурланышы диңгезендә
чумабыз. Ул безне һәр яктан уратып алган.

02:41.748 --> 02:44.941
Күренми, без аны күрә алмыйбыз. Ләкин без аның барлыгын беләбез.

02:44.941 --> 02:49.045
Һәр тапкыр мобиль телефоныңны
кулланган саен, ул шунда икәнен беләсең.

02:49.045 --> 02:53.120
Вакытны кире бору бик авыр. Мөмкин түгел.

02:53.120 --> 03:00.320
Ләкин безгә куркынычсызлык чараларын күрү
өчен бу сәламәтлеккә йогынтыларны белергә кирәк.

03:00.320 --> 03:05.460
Хәзерге вакытта Бөтендөнья сәламәтлек саклау
оешмасының бу хакта белдерүе – бу чынбарлык.

03:05.460 --> 03:12.075
Без манара тирәсендәге бердәнбер рак очраклары төркеме түгел
идек; манаралар тирәсендә күп кенә рак очраклары төркемнәре бар.

03:12.075 --> 03:16.903
Киләчәк рак авыруларының күбесе әле килеп җитмәгән.

03:16.903 --> 03:25.489
Миебезне микродулкыннар белән нурландырганда
без ничек итеп үзебезне имин дип уйлый алабыз?

03:25.489 --> 03:29.942
Без әле безнең нәрсә эшләвебезне тулысынча аңламыйбыз.

03:29.942 --> 03:34.255
Ниһаять, бездә мобиль телефоннар рак
китерәме-юкмы дигән хакта игълан бар.

04:20.615 --> 04:32.869
Билгесез бер галим бөтен нәрсәне үзгәртергә тиешле
ачыш ясарга җыена. Аның исеме Винфрид Отто Шуманн иде.

04:32.869 --> 04:38.106
Шул көннән башлап ул укучыларына электрның физикасын өйрәтте.

04:38.106 --> 04:49.051
Шар эчендәге шар ничек электр
көчәнеше тудыра ала. Һәм нәтиҗәдә: ешлык.

04:49.051 --> 04:52.560
Шуманның сыйныфы теманы аңлауга кыенлык кичерде.

04:52.560 --> 05:01.540
Аны җиңеләйтү өчен профессор аларга Җирне бер шар,
ионосфераны икенче шар итеп күз алдына китерергә кушты.

05:01.540 --> 05:06.512
Аннары ул алардан алар арасындагы киеренкелекне исәпләргә сорады.

05:06.512 --> 05:11.792
Үзе дә берни белмәгәч, Шуман да исәпләргә тотынды.

05:11.792 --> 05:16.414
Ниһаять, ул якынча 10 герц ешлыкка җитте.

05:21.801 --> 05:32.936
Шуманга ышанырга кыен булса да, безнең планетаның тибеше бар
иде — Җирдәге тормышны уратып алган үлчәп була торган ешлык.

05:32.936 --> 05:39.727
Профессор үз ачышы белән горурланса да,
ул аның зур әһәмияткә ия булмавын әйтте.

05:39.727 --> 05:45.049
Аеруча ул бары тик кечкенә фәнни журналда гына
басылып чыккан, «Шуман резонансы» дигән исем

05:45.049 --> 05:49.185
астында арткы битләргә генә сыендырылган иде.

05:49.185 --> 05:58.860
Профессор Шуман резонансының чын әһәмиятен аңлау өчен
берничә ел, шул исәптән гаҗәеп язмыш борылышы да кирәк булды.

06:02.492 --> 06:11.151
Бу язмыш борылышы 30 ел элек Ханс Бергер
исемле башка бер немец галиме белән башланган иде.

06:11.151 --> 06:21.739
Үзе ясаган ЭЭГ җайланмасы ярдәмендә Бергер кеше мие
тарафыннан тапшырылган электр ешлыгын беренче тапкыр теркәде.

06:21.739 --> 06:28.375
Башта дулкынны аны ачып тапкан кеше исеменә атарга
тәкъдим иттеләр, ләкин Бергер, гади кеше булу сәбәпле,

06:28.375 --> 06:33.478
алфавит исеме сайлады. Ул аны «альфа дулкыны» дип атады.

06:36.900 --> 06:44.623
Профессор Шуманның ачышыннан соң күп тә үтми, Ганс Бергерның
хезмәттәшләреннән берсе, Анкермюллер исемле кеше, бер кечкенә

06:44.623 --> 06:51.017
фәнни журналның ертелгән нөсхәсенә тап булды; ул
нәкъ менә шул кечкенә фәнни журнал иде, анда берничә

06:51.017 --> 06:56.733
ел элек профессор Шуманның ачышы басылып чыккан иде.

06:56.733 --> 07:02.100
Ул мәкаләне берничә тапкыр укыды һәм ышанмастан башын чайкады.

07:02.100 --> 07:07.320
Ул алда ниләр көткәнен шунда ук аңлады.

07:07.320 --> 07:19.327
Ганс Бергер теркәгән альфа дулкыннарның ешлыгы Шумман
резонансының, ягъни Җир ешлыгының, ешлыгына диярлек туры килгән.

07:22.339 --> 07:27.646
Доктор Анкермюллер шунда ук Шуманнга мөрәҗәгать итеп,
аны алга таба тикшеренүләр үткәрергә күндерергә тырышты.

07:27.646 --> 07:32.963
Шуман ризалашты һәм ачышларын бер
студенты белән бергә үстерүне дәвам итте.

07:32.963 --> 07:39.390
Алар ионосфера куышында молния аша
көчәнешнең ничек разрядлануын җентекләп өйрәнделәр.

07:39.390 --> 07:54.720
Ниһаять, алар төгәл ешлыкка ирештеләр: Җир тибеше, Шуман
резонансы, нәкъ 7,83 герц иде. Бу ачыш шаккатыргыч булды.

07:56.708 --> 08:04.310
Шуманн резонансы кеше миенең альфа дулкыннарына
гына охшаган идеме? Юк – ул алар белән бер үк иде!

08:05.883 --> 08:11.642
Безнең иҗади сәләтебезне, эш нәтиҗәлелегебезне, стресс
дәрәҗәбезне, куркуларыбызны һәм иммун

08:11.642 --> 08:18.550
системабызны контрольдә тотучы миебез ешлыгы
ниндидер рәвештә планета ешлыгына көйләнгән иде.

08:18.550 --> 08:23.466
Җир тибеше үзе тормыш тибеше булды.

08:28.842 --> 08:37.144
Дулкынның ешлыгы герцта үлчәнә. Бу секунд
эчендә дулкын ясаган тибрәнүләр санын аңлата.

08:37.144 --> 08:44.953
Ешлыклар атомның бер триллионнан бер
өлешеннән галәмнең үзенең озынлыгына кадәр.

08:44.953 --> 08:49.640
Теоретик яктан ешлыклар чиксез, һич тә тәмамланмый.

08:49.640 --> 08:55.428
Әгәр бу очраклылык булса, ул табигатьнең
иң гаҗәеп күренешләреннән берсе булыр иде!

08:58.631 --> 09:05.260
Бу барысы ни дигән сүз иде соң? Кемдер моны
ачыкларга тырышу өчен күп тә вакыт үтмәде.

09:05.260 --> 09:12.896
Аның исеме Рютгер Вевер иде, ул Макс
Планк институтында танылган галим иде.

09:14.633 --> 09:22.900
1960 еллар башында профессор кешеләрнең
суточнак ритмын өйрәнү өчен җир асты бункеры төзеде.

09:22.900 --> 09:30.635
Циркад ритмы — ул барлык тере
организмнарда уеп калган көн-төн ритмы .

09:30.635 --> 09:38.384
Утыз ел дәвамында профессор тәҗрибәләр үткәрде, анда
1 234 321 студент-ирекмән җиде атна буе табигый Җир

09:38.384 --> 09:45.226
резонансларыннан тулысынча сакланган бункерда яшәде.

09:45.226 --> 09:50.514
Аның нәтиҗәләре безгә гаҗәпләнерлек аңлаулар бирә.

09:50.514 --> 09:59.483
Ул ачыклады, бункердан Шуман резонансын фильтрлап чыгаруга
ук студентларның физик һәм психик сәламәтлеге зыян күрде.

10:01.364 --> 10:07.860
Ул студентларны шунда алып барды. Ул моны авыру
яки өлкән кешеләр белән эшләргә батырчылык итмәде.

10:07.860 --> 10:15.293
Ул яшь студентларны шунда алып барды, чөнки
ул — Уевер — моның тәэсир итәчәген белде.

10:15.293 --> 10:19.652
Шулай итеп, ачык күренгәнчә, җир астында Шуман резонансы юк.

10:19.652 --> 10:24.140
Җир эченнән бары тик кисемтә магнит кыры гына бар иде.

10:24.140 --> 10:30.762
Шулай итеп, ул аларны җир астына күмгәч, алар үзләрен
начар хис итәргә тотындылар, баш авыртулары барлыкка

10:30.762 --> 10:35.880
килде, һәм аларның суткалык ритмнары тулысынча бозылды.

10:35.880 --> 10:48.333
Кызыклысы шунда иде: ул магнит импульс генераторы
белән 7,83 герц ешлыкны кулланганда, ул шунда ук тукталды.

10:51.179 --> 10:57.220
Вевер яшерен рәвештә 7,83 ешлыкны ясалма
тапшыру җайланмасы аша бункерга кертте.

10:57.220 --> 11:04.537
Һәр тапкыр ул моны эшләгәндә, иреклеләр кичергән
зыянлы тәэсирләр юкка чыкканын яки кимегәнен күрде.

11:04.537 --> 11:11.071
Аның стрессы, баш авыртулары һәм эмоциональ
киеренкелеге кимеде, һәм аның сәламәтлеге торгызылды.

11:11.071 --> 11:15.290
Шуман резонансын кертү барышында бөтенләй

11:17.652 --> 11:25.193
Веверның тикшеренүләре кеше сәламәтлеге белән
планетаның табигый ешлыгы арасында гаҗәеп бәйләнешне ачыклады.

11:25.193 --> 11:30.552
Һәм 2011 елда үткәрелгән революцион
тикшеренүләр тагын да сокланырлык бер нәрсәне күрсәтте:

11:30.552 --> 11:35.753
Шуман резонансы үзе тормышның
башлангычы белән бәйле булырга мөмкин.

11:37.284 --> 11:47.042
Яңарышны Лук Антуан Монтанье, Нобель премиясе лауреаты булган
галим, елда HI вирусын беренче тапкыр ачыклаган кеше, иреште.

11:47.042 --> 11:56.400
Профессор су хәтере буенча тәҗрибәләр үткәрде һәм суның элек
анда эри торган матдәләрнең хәтерен ничек саклый алуын тикшерде.

11:56.400 --> 12:03.177
Шулай эшләгәндә ул фән принципларын сынаучы нәрсәгә тап булды.

12:03.177 --> 12:12.202
Барлык тормыш тормыштан килә. Бу фәннең беркайчан да
бернинди тәҗрибә белән дә кире кагылмаган төп принцибы.

12:12.202 --> 12:16.428
Тормыш бары тик элек тормыш булган урында гына барлыкка килә ала.

12:16.428 --> 12:21.245
Һәм моның механизмы һәрвакыт матди буларак аңлашылган.

12:21.245 --> 12:27.500
Шулай итеп, йомырка һәм сперма кебек,
яки споралар һәм күзәнәк бүленеше кебек.

12:27.500 --> 12:33.044
Ләкин Люк Монтанье тәҗрибәләре
бөтенләй башка гипотеза тәкъдим итә.

12:33.044 --> 12:39.300
Профессор ДНК эзлеклелекләре, тормышның чын төзелеш
блоклары, суда түбән ешлыктагы электромагнит

12:39.300 --> 12:43.667
дулкыннар чыгарып бер-берсе белән аралаша алуын күрсәтте.

12:43.667 --> 12:52.237
ДНК аерым сынау пробиркаларында сакланса да, профессор
алар арасында электромагнит элемтә булуын һаман да ачыклады.

12:52.237 --> 12:55.072
Бу аралашу никадәр катлаулы булырга мөмкин?

12:55.072 --> 13:02.743
Ну, Люк Монтанье күрсәтте ки, алар
нуклеотидлар – ДНКның төзелеш блоклары – формалаштыра

13:02.743 --> 13:08.807
алалар һәм үзе тулысынча яңа ДНКга әверелә ала.

13:08.807 --> 13:16.957
Галимнәр бу компонентларны санап бетергесез тапкыр куштылар,
ләкин бер генә тәҗрибәдә дә тормыш искәсен

13:16.957 --> 13:24.261
яңадан кабызып, нуклеотидларны ДНК
булмаган шартларда чын ДНКга әйләндерә алмадылар.

13:24.261 --> 13:29.265
Ниһаять, тормыш бары тик элек тормыш булган урында гына яши ала.

13:29.265 --> 13:40.105
Лүк Монтанье тәҗрибәләрендә судан ДНК тулысынча
фильтрлап алынган иде. Шулай да яңа ДНК барлыкка килде.

13:42.579 --> 13:49.840
Бу ничек мөмкин булды? Люк Монтанье башка бер
галим дә булдыра алмаганны ничек булдыра алды?

13:49.840 --> 13:54.698
Һәм ул тормыш булмаган җирдә тормышны ничек барлыкка китерде?

13:54.698 --> 14:00.011
Люк Монтанье тәҗрибәләре нәрсә белән шулкадәр аерылып торды?

14:00.011 --> 14:07.502
Ешлык бар иде. Әгәр аны бетерсәләр, тәҗрибә уңышсыз булыр иде.

14:07.502 --> 14:17.800
Ләкин ул булганда, ул уңышны тәэмин итте.
Бу ешлык 7,83 герц иде: Шуман резонансы.

14:25.768 --> 14:31.346
Биредә тормыш белән планета ешлыгы
арасындагы нечкә бәйләнеш өзелгән иде.

14:31.346 --> 14:39.471
Яшәүче организмнар белән электромагнит
дулкыннары арасындагы үзара тәэсир. Бәйлелек, элемтә.

14:39.471 --> 14:48.599
Моның дәлилләрен фәнни мәкаләләрне укып табарга мөмкин,
ләкин гади генә урамга чыгу белән тагын да ачык дәлилләр табыла.

14:53.556 --> 15:01.971
Бу барысы ничек булды? Ярар, әгәр дә син
Җир тарихын карасаң, бу бик ачык күренә.

15:01.971 --> 15:06.807
Шуман дулкыннары бу планетаның башыннан ук өлеше булып килә.

15:06.807 --> 15:14.318
Тормыш алар белән уратып алынган килеш
барлыкка килде һәм аларга табигый рәвештә яраклашты.

15:14.318 --> 15:24.700
Чынлыкта безнең ешлыкка сизгерлегебез планетаның
тагын бер күренешен сизү сәләтебез белән тирән бәйләнгән.

15:35.383 --> 15:43.936
Ике миллиард ел элек магнитотактик бактерияләр Җирнең
магнит кыры белән гади, әмма гаҗәеп мөнәсәбәт кордылар.

15:43.936 --> 15:48.673
Бер күзәнәкле организм магнитлы
матдә кисәкчәләрен үз эченә алган иде.

15:48.673 --> 15:57.131
Бу аңа компас игләсе кебек хәрәкәт итәргә һәм Җирнең
магнит сызыклары буйлап юнәлеш табарга мөмкинлек бирде.

15:57.131 --> 16:04.084
Организмнар катлаулана барган саен,
аларның Җирнең магнит кырына бәйлелеге дә артты.

16:22.751 --> 16:30.972
Без бал кортларының магнит кырына сизгер булуын беләбез. Без
аларның организмнарында магнетит кисәкчәләре булуын беләбез.

16:30.972 --> 16:36.786
Һәм лаборатория тикшеренүләре
күрсәткәнчә, алар чыннан да магнит кырына сизгер.

16:36.786 --> 16:43.156
Лаборатория тикшеренүләре күрсәткәнчә, ясалма магнит кыры булдыру
аша бал кортларының бал ояларын ничек төзүен

16:43.156 --> 16:49.481
контрольдә тоту мөмкин, һәм бал кортларының магнит
кырларын юнәлеш табу өчен куллануы ачык күренә.

16:49.481 --> 16:53.316
Җирдәге тормышның нечкә тигезлеге безнең бал
кортларына һәм аларның үсемлекләрне

16:53.316 --> 16:57.763
чәчәкләүенә бәйлелегебез белән камил рәвештә чагыла.

16:57.763 --> 17:04.227
Бал кортлары булмаса, тормышның исән
калу мөмкинлеге бик аз булыр дип санала.

17:04.227 --> 17:08.790
Һава бөҗәкләре тарафыннан чәчәкләрдә опыление
азыкны кызыклы итүче барлык әйберләр өчен дә кирәк:

17:08.790 --> 17:13.527
Шулай итеп, җимешләр, чикләвекләр һәм башка барлык үсемлекләр
чәчәкләрне бөҗәкләр белән чәчәкләндерүне таләп итә, ә бал кортлары

17:13.527 --> 17:17.285
чәчәкләндерүче бөҗәкләр арасында иң мөһим төркем булып тора.

17:33.860 --> 17:36.064
Әгәр бал кортлары булмаса...

17:36.064 --> 17:40.697
Әйе, бал кортлары булмаса, безнең туклану бик күңелсез булыр иде.

17:40.697 --> 17:46.800
Әйе, безнең тормыш бик ярлы булыр иде. Минемчә, без
бал кортлары булмаса, нәкъ менә шул хакта сүз бара.

17:46.800 --> 17:51.996
Һәм, әлбәттә, безгә азык өчен кирәк булган
үсемлекләрдән тыш, алар җәнлек үсемлекләрен дә опылип,

17:51.996 --> 17:55.226
күп очракта без опылүнең нечкәлекләрен дә белмибез.

17:55.226 --> 18:00.392
Ләкин без ышана алабыз ки, күп кенә урман
үсемлекләребез баллар аларны опыламый калса юкка чыгар иде.

18:13.925 --> 18:20.976
Безгә Пенсильвания дәүләт университетының бал кортлары
асрау буенча өлкән киңәйтү хезмәткәре Мэрианн Фрейзер кушылды.

18:20.976 --> 18:26.312
Үлгән бал корты үлемен классик критерийлар буенча бәяләү өчен бал
корты асраучы нинди критерийларны куллана

18:26.312 --> 18:31.443
ала, шулар нигезендә чыгып, бал кортларын
карап: «Бу классик очрак кебек» дип әйтә ала?

18:31.443 --> 18:39.166
Симптомнар шундый: бал кортлары чагыштырмача сәламәт
һәм көчле булса да, оя эчендәге өлкән бал кортлары

18:39.166 --> 18:43.990
саны кыска вакыт эчендә кими; алар колонияне ташлап китә.

18:43.990 --> 18:50.603
Һәм калганнары – күпләп бал
кортларының яшьләре, бал һәм чәчәк тозагы.

18:52.492 --> 18:57.312
Бу бал кортларының үлеме кайсы континентларда күзәтелде?

18:57.312 --> 19:01.967
Бал кортлары популяцияләренең кимүе
чыннан да бөтен дөньяда күзәтелде.

19:01.967 --> 19:06.140
Күп кенә башка илләр бал кортлары
популяцияләренең кимүе турында хәбәр итә.

19:06.140 --> 19:12.580
Бу чыннан да «колония җимерелү бозылуы» (CCD) дип
аталган, аңа билгеле бер критерийлар җыелмасы каралган бал

19:12.580 --> 19:16.437
корты үлеме феномены аркасындамы — бу инде башка сорау.

19:16.437 --> 19:24.562
Һәм бу — без дөньяның башка төбәкләреннән килгән
кешеләр белән аралашу аша аңларга тырышкан нокталарның берсе.

19:26.492 --> 19:34.066
Бу хәзерге борчу якынча 2006 елдан бирле бар, бигрәк тә АКШта,
анда күп кенә һөнәри бал кортлары асраучылар елның билгеле

19:34.066 --> 19:41.898
бер чорына кадәр сәламәт булган бал кортларының җәй
ахырында гаять зур югалтуларга дучар булуын кинәт ачыкладылар.

19:41.898 --> 19:45.961
Һәм алар элек беркайчан да
күрелгәннәрдән аерылып торалар кебек иде.

19:45.961 --> 19:52.844
Шулай итеп, кешеләр бал кортларының ояларына
килеп, анда бер генә бал корты да калмавын таптылар.

19:52.844 --> 20:00.245
Бу төр бал кортлары үлеме, CCD (Колонияләрнең таркалу бозылуы)
дип тә атала, бөтен дөнья буйлап бал кортлары колонияләренә

20:00.245 --> 20:04.015
йогынты ясый, кайбер илләрдә югалтулар 70%ка кадәр җитә.

20:04.015 --> 20:06.807
Төрле сәбәпләр этәргечләр буларак китерелде.

20:06.807 --> 20:15.430
Ләкин берсе дә бал кортларының кинәт ояларына кире
кайтмый калуын төгәл аңлата алмады – бер генә искәрмә белән:

20:15.430 --> 20:19.666
Йохен Кун һәм аның командасының сенсацион фәнни эше.

20:19.666 --> 20:26.218
Тәҗрибәдә табиб сигез бал корты колониясе белән эшләде
һәм аларның дүртесенә стандарт DECT телефон урнаштырды.

20:26.218 --> 20:32.386
Аннары галимнәр DECT телефонының бал кортларының
ояларына кире кайтуларына йогынтысы бармы-юкмы

20:32.386 --> 20:38.490
икәнен күзәттеләр. Нәтиҗәләр шаккатыргыч булды.

20:38.490 --> 20:46.104
DECT телефоннары куелмаган ульяларга
бал кортлары гадәти санда кайттылар.

20:46.104 --> 20:52.596
Ләкин DECT телефоны булган ояларга
бал кортлары бик аз гына кайтты.

20:52.596 --> 20:58.338
DECT телефоны булган ульяларның берсенә
дә бер генә бал корткасы да кире кайтмады.

20:58.338 --> 21:04.975
Доктор Кун тәҗрибәсенең әһәмиятен тулысынча аңлау өчен
безгә башта DECT телефоны ничек эшләвен аңларга кирәк.

21:04.975 --> 21:12.094
Өй буйлап йөреп, DECT телефоның белән шалтыратулар ясый алуыңның
сәбәбе шунда: DECT телефоныңның база станциясе микродулкын

21:12.094 --> 21:16.778
дип аталган электромагнит дулкыннарын трубкаңа җибәрә.

21:18.545 --> 21:24.310
Бу мобиль телефон манарасының мобиль телефон
белән нәкъ шул ук рәвештә элемтә урнаштыруы кебек.

21:28.482 --> 21:34.080
DECT телефоны нигездә мобиль телефон
манарасының кечкенәләйтелгән нөсхәсе.

21:44.326 --> 21:48.987
Әгәр бал корт DECT телефоны чыгарган
нурланыштан зыян күрсә, ул, әлбәттә, мобиль телефон

21:48.987 --> 21:52.537
манарасы чыгарган нурланыштан да зыян күрер.

21:57.584 --> 22:01.217
Һәм бөтендөньяда 4 миллиард мобиль телефон
кулланучысы булганда, кинәт мобиль телефон

22:01.217 --> 22:04.982
манараларының куркыныч дәрәҗәдә күп булуы ачыкланды.

22:13.220 --> 22:18.832
Бал кортының магнитлы юнәлеш сизүе аңа Җирнең магнит
кыры сызыкларын кулланып үзен юнәлтергә мөмкинлек бирә.

22:18.832 --> 22:24.335
Үсешкә һәм камилләштерүгә миллионнарча ел сарыф ителгән осталык.

22:24.335 --> 22:33.444
Мондый югары сизгерлекнең электромагнит мохитендәге хәтта иң
кечкенә үзгәрешләрдән дә йогынтыга дучар булуы ачык түгелме?

22:33.444 --> 22:39.428
Димәк, бу дистәләрчә еллар буена барлыкка килгән
зур үзгәреш бер төн эчендә нинди мәгънәгә ия булды?

22:43.538 --> 22:47.913
Магнит кырына сизгер башка төрләр бармы?

22:47.913 --> 22:54.827
Ахыр чиктә аларны кеше ясаган ешлыкларга
сизгер һәм якланмаган итә торган сизгерлекме?

22:54.827 --> 23:03.522
Кызганычка каршы, криптохром дип аталган яңа протеинның ачылуы
барлык тереклекнең магнит сиземләү сәләтенә ия булуын күрсәтә.

23:13.803 --> 23:22.975
Алар 1990нчы елларда үсемлекләрдә ачыкланды. Аларның
функциясе – үсешне көйләү өчен кирәкле зәңгәр яктылыкны сеңдерү.

23:22.975 --> 23:30.217
Шуннан бирле алар бөҗәкләрдә, хайваннарда, сөт
имезүчеләрдә, кешеләрдә һәм кошларда табылган.

23:30.217 --> 23:34.700
Криптохромнар – протеиннар дип аталган биологик молекулалар.

23:34.700 --> 23:39.078
Алар безнең CRY дип аталган кайбер геннар тарафыннан җитештерелә.

23:39.078 --> 23:50.040
Һәм криптохром молекуласы чыннан да безнең сутобу
тәртибебезне көйли, шул исәптән мелатонин җитештерүне.

23:50.040 --> 23:57.204
Криптохромнарның кайберләре яктылыкны сеңдерү функциясенә ия
кебек, алар суточный сәгатьне ачыклаучы детекторлар булып эшли.

23:57.204 --> 24:06.222
Шулай итеп, алар күп кенә төрләрдә, үсемлекләрдә дә, хайваннарда
да күзәтелгән көн-төн ритмы өчен кертем булып торалар.

24:11.176 --> 24:18.630
Ләкин 2000 елда Торстен Ритц
криптохромның тагын да гаҗәепрәк ролен ачыклады.

24:18.630 --> 24:24.356
Кызылканәтле кошлар белән үткәрелгән тәҗрибәләр сериясендә ул
аларның юнәлеш тойгысының бары тик магнитлылыкка

24:24.356 --> 24:30.708
гына нигезләнмәвен, ә күз артында урнашкан криптохром
күзәнәкләреннән турыдан-туры килеп чыгуын исбатлады.

24:30.708 --> 24:37.135
Минемчә, Ритцның хезмәтләре фән тарихында
шундый югары нокталарның берсе булып тора.

24:37.135 --> 24:47.193
Чөнки ул бу криптохром молекуласы – онытмагыз, ул суточна
ритмнарны тәэсир итү һәм контрольдә тоту өчен җаваплы – нәкъ

24:47.193 --> 24:53.731
менә кошларга магнит компасын бирү өчен җаваплы, дип фаразлый.

24:53.731 --> 24:58.316
Кошлар чын мәгънәсендә Җирнең магнит кырын
күрәләр, бәлки аны күз алдындагы кыр өстенә

24:58.316 --> 25:01.513
өстәлгән якты яки кара тап буларак тоялардыр.

25:01.513 --> 25:07.242
Һәм алар башларын яки тәннәрен
хәрәкәтләндергәндә, нокта яки билге дә алар белән бергә күчә –

25:07.242 --> 25:10.669
бу сугыш очкычы пилотының head-up дисплее кебек.

25:10.669 --> 25:18.729
Аларда очканда үз юнәлешләрен
билгеләргә ярдәм итүче бер нәрсә бар.

25:20.401 --> 25:30.565
Ул моны кошларны югары ешлыктагы кырларга дучар итеп сынады, бу
чынлап та аларның магнит компасын боза аламы икәнен карау өчен.

25:30.565 --> 25:39.330
Чынлыкта югары ешлыклы кыр гына түгел, бик түбән кыр
көчләрендә дә робиннарның күченүен бозганы ачыкланды.

25:39.330 --> 25:48.083
Бик әһәмиятле һәм бик кызыклы: хәтта бик зәгыйфь югары
ешлыктагы кырлар да кызыл кошларның компасына тәэсир иткән.

25:52.465 --> 25:59.769
Ритц тәҗрибәләре ачык күрсәтте: навигация өчен кулланыла торган
криптохром күзәнәге кеше ясаган ешлыклардан җитди

25:59.769 --> 26:08.415
зыян күрә – хәтта ICNIRP регулятор органы куркынычсыз
дип санаган ешлыклардан да түбәнрәк булган ешлыклардан.

26:08.415 --> 26:17.260
Һаурочлар, зебра канарейкалары, тавыклар, кызыл кошлар – барлык
тикшеренүләрдә дә аларның магнит компасы ICNIRP

26:17.260 --> 26:26.407
билгеләгән чикләүләрдән күпкә түбән ешлыктагы югары
ешлыктагы кырлар тәэсирендә бозылганы ачыкланды.

26:26.407 --> 26:30.493
Мин кошлар, аерым алганда кошлар һәм бөҗәкләр белән эшлим.

26:30.493 --> 26:40.665
Мин күрсәттем, алар безнең өчен куркынычсыз дип
саналган ICNIRP дәрәҗәләреннән күпкә түбән кырларга да сизгер.

26:40.665 --> 26:47.661
Әгәр сез бу кыйммәтләргә карасагыз, тикшеренүләр күрсәткәнчә,
хайваннар аларга сизгер реакция бирә – бу хакта бик яхшы әдәбият

26:47.661 --> 26:54.268
бар, ул бу кыйммәтләрнең безгә тәэсир итәргә рөхсәт ителгән
дәрәҗәләрдән шактый түбән булуын һәм, нәтиҗәдә, әйләнә-тирә

26:54.268 --> 26:57.490
мохиттәге хайваннар да шул ук дәрәҗәдә тәэсирләнүен күрсәтә.

26:57.490 --> 27:08.340
Магнит кырлары, ясалма магнит кырлары күп кенә төрләрнең яшәү
мохитен юк итәчәк, дип ышану өчен бик нык фәнни нигезләр бар.

28:18.519 --> 28:22.836
Электромагнит кырлар нәтиҗәсендә
безнең тирә-юнь ни дәрәҗәдә үзгәрде?

28:22.836 --> 28:27.460
Соңгы 25 ел эчендә ул танымаслык дәрәҗәдә үзгәрде...

28:27.460 --> 28:33.055
Электромагнит энергиясе ягыннан ул миллионнарча тапкыр зуррак.

28:33.055 --> 28:41.465
Элекке Милли радиациядән саклану идарәсе үз документларының
берсендә әйткәнчә, радиация мохите – әгәр аны

28:41.465 --> 28:50.049
шулай атарга телисез икән – 50 ел элек булганга
караганда күп миллион тапкыр арткан, күп миллион тапкыр.

28:50.049 --> 28:56.099
Бу Җир мохитендә зур үзгәреш, һәм ул безнең
белән бергә үсеп килгән Шумман дулкыннарын да кертеп,

28:56.099 --> 29:00.046
барлык табигый сигналларны тулысынча басып куя.

29:04.030 --> 29:10.150
"Мобиль телефоннардан чыккан электромагнит пычрану безне
үлчәүләрне диңгездә үткәрергә мәҗбүр итте." Доктор сүзләре

29:10.150 --> 29:19.269
Криптохромнарның, бигрәк тә кешеләрнең магнит кырын сизүе белән
бәйле рәвештә, бик кызыклы булу сәбәпләренең берсе — доктор Фоули

29:19.269 --> 29:27.258
һәм аның хезмәттәшләренең соңгы тикшеренүе. Ул күрсәтә:
кеше криптохромнарын җимеш чебиләренә кертсәң, бу чебиләр

29:27.258 --> 29:32.787
кеше криптохромнары аркасында магнит кырын сизә башлый.

29:42.256 --> 29:50.600
Бу чыннан да кеше криптохромнарының магнит ягыннан
сизгер булуын, ягъни аларның магнит кырларын сизүен күрсәтә.

29:55.865 --> 30:01.558
Криптохром күзәнәгенең ачылуы кешенең магнит
сизүенә яңадан кызыксыну уятты, бу сизүне

30:01.558 --> 30:06.506
биолог Робин Бэйкер 40 ел элек фаразлаган иде.

30:06.506 --> 30:13.670
Бу фәнни караңгы очыш түгел. Бу – балаларда юнәлеш
тойгысы бармы икәнен ачыклау өчен үткәрелгән тәҗрибә.

30:13.670 --> 30:18.158
Күзләре бәйләнгән һәм колак саклагычлары
кигән сынау объекты махсус утыргычта

30:18.158 --> 30:21.498
әйләндерелә, ул кайсы якка караганын белми башлый.

30:21.498 --> 30:26.800
Урындык туктый, һәм сынау объекты үзенең көнчыгышка,
көнбатышка, төньякка яки көньякка карап торуын фаразлый.

30:26.800 --> 30:29.983
Фараз кечкенә компьютерда теркәлгән.

30:29.983 --> 30:35.295
Әгәр балаларда юнәлеш тойгысы булмаса, аларның
фаразлары очраклы булыр иде. Ләкин алар очраклы түгел.

30:35.295 --> 30:38.848
Ун яки унбер яшьлек балалар шактый яхшы фаразлый ала.

30:38.848 --> 30:44.865
Күренә ки, аларда чын юнәлеш тойгысы
бар. Һәм ул магнитлы тойгы кебек тоела.

30:44.865 --> 30:52.811
Фәннәрчеләр тестта катнашучыларның башларына магнит
беркеткәндә, бу аларның юнәлеш тойгысын сизелерлек боза.

30:52.811 --> 30:57.166
Бу аңлау ягыннан зур алга китеш булып тора.

30:57.166 --> 31:04.720
Һәм, әлбәттә, бу төрле сораулар тудыра: кешеләр чынлап та Җирнең
магнит кыры ярдәмендә юл таба аламы, әгәр бүгенге көндә моны

31:04.720 --> 31:08.830
кулланмыйлар икән, бәлки меңләгән еллар элек моны эшләгәннәрме?

31:08.830 --> 31:16.284
Әлбәттә, бу шулай ук кеше организмында магнит
кырларын чынлап та ачыклый торган процесс бармы-юкмы дигән

31:16.284 --> 31:20.392
сорау тудыра, ул циркад ритмнарының бозылуына китерә.

31:20.392 --> 31:26.238
Бу сәламәтлек һәм магнит кыры турында
эпидемиологик тикшеренүләрдә без еш очраган барлык

31:26.238 --> 31:32.181
тискәре сәламәтлек йогынтыларын аңлатыр иде.

31:32.181 --> 31:40.303
Әгәр кешеләрдә магнит кырларын сизү сәләте булса, әгәр аларда бал
кортлары, кошлар һәм күбәләкләр кебек үк

31:40.303 --> 31:49.072
сәләт булса, бу безнең дә алар кебек үк кеше
ясаган ешлыкларга сизгер булуыбызны аңлатамы?

31:49.072 --> 31:56.017
Безнең тирә-юньдәге үзгәрешләр безгә дә шул ук
рәвештә тәэсир итәрме, ничек алар аңа тәэсир итә?

32:03.989 --> 32:07.595
Электросезлекне ничек тасвирлар идегез?

32:10.283 --> 32:17.787
Электросезлек — кешеләр электромагнит кырларга реакция күрсәтә
башлаганда, аларның организмнары шуларга җавап кайтара башлый.

32:17.787 --> 32:22.264
Гомумән алганда, алар реакция
ясаган электромагнит кырлары чыбыксыз.

32:22.264 --> 32:32.514
Димәк, бу сымсыз элемтә: Wi-Fi, сымсыз телефоннар, DECT
телефоннар, мобиль телефоннар һәм мобиль телефон манаралары.

32:32.514 --> 32:38.631
Алар барысы да безнең тәннәр моңа кадәр
беркайчан да кичермәгән сигналлар җибәрәләр.

32:42.271 --> 32:50.243
Һәм ул кешеләргә тәэсир итә башлагач – ул
миңа тәэсир итә башлагач – гадәттә иң элек баштан

32:50.243 --> 32:54.881
башлана – син башыңда авырту сизә башлыйсың.

32:54.881 --> 33:04.561
Мин «баш авырту» дип әйтергә тартынам, чөнки бу сез хәзергәчә
кичергән бернинди баш авыртуга да тиңләнмәс баш эчендәге авырту.

33:06.608 --> 33:13.563
Күпчелек кешеләр йөрәк аритмиясе, йокысызлык, баш
авыртулары, күрү бозылулары, баш әйләнү, төрле сизү

33:13.563 --> 33:18.264
бозылулары яки неврозлар кебек симптомнардан зарлана.

33:18.264 --> 33:24.777
Алар үзләренең тәннәрендә гадәти
булмаган сиземнәр кичерүләрен тасвирлыйлар.

33:27.941 --> 33:35.490
Ул чыннан да эндокрин системасына һәм калканша бизенең
эшчәнлегенә дә тәэсир итә ала. Исемлек чыннан да чиксез.

33:35.490 --> 33:45.483
Минем очракта, һәм бу һәркемгә дә кагылмый, әгәр мин шул
мохиттән чыкмасам, эчемдә бик көчле авырту башлана –

33:45.483 --> 33:51.580
һәм бу инде соң булуын аңлата, мин эчке кан китү кичерәм.

33:53.256 --> 33:59.114
Минемчә, симптомнар бик төрле, һәм кешеләрнең алар белән
бәйләп караган фикерләре, әгәр дә бу тема буенча белемең

33:59.114 --> 34:02.986
булмаса, кабул итүе бик авыр, ә күпчелек табибларда ул белем юк.

34:02.986 --> 34:07.546
Һәм бу аларның гаебе түгел. Без бу
халәтне тану өчен өйрәтелмәгәнбез.

34:07.546 --> 34:14.468
Бу бик яңа күренеш, һәм безнең аңлавыбыз әле
тулысынча үсеш алмаган – әлеге хәлне ачу һәм

34:14.468 --> 34:19.779
тулысынча аңлау өчен беренче адымнар гына ясала.

34:22.120 --> 34:29.979
Электросезлек белән интегүче күп кешеләр кебек, Брайанга
үз йортында радикаль үзгәрешләр кертергә мәҗбүр булды.

34:29.979 --> 34:39.358
Бу ике бүлмә тулысынча металл фольга белән капланган иде.

34:39.358 --> 34:47.559
Шуңа күрә бу бүлмә һәм йокы
бүлмәсе Фарадей клеткалары булып тора.

34:47.559 --> 34:58.720
Әгәр дә сез чынлап та электромагнит кырларын яки микродулкыннарны
тикшерсәгез – ә бу җайланма микродулкыннарны гади генә тавыш

34:58.720 --> 35:10.716
сигналларына әйләндерә – сез анда, якынча ярты миль ераклыкта
торган мачта миңа бернинди проблема да тудырмаганын күрерсез.

35:10.716 --> 35:16.593
Бүлмәне экранлаганда мин металл капламлы тәрәзә
пыяласын урнаштырдым, бу миңа электромагнит

35:16.593 --> 35:22.640
кырларының күпчелеген бетерергә мөмкинлек бирде.

35:22.640 --> 35:30.229
Организмның электромагнит кырларын ачыклау һәм
аларга җавап бирү мөмкинлеген тәэмин итүче яклары – бу

35:30.229 --> 35:34.746
сүзләр төрле контекстларда кулланыла, дип әйтеп була.

35:34.746 --> 35:41.889
Әгәр аны «электросезтив» төшенчәсенә бүлсәң,
чынлыкта бу тормыш үзенә җавап дип әйтеп була.

35:41.889 --> 35:49.202
Мисал өчен, организмда тормыш барлыгын ачыклау өчен аны
тикшергәндә без чынлыкта электр энергиясенең

35:49.202 --> 35:56.998
булуын эзлибез – мәсәлән, электрокардиограмма (йөрәк
эшчәнлеге), ЭКГ, һәм электроэнцефалограмма, ЭЭГ.

35:56.998 --> 36:03.053
Без монда тикшерәбез: максат органнар – ми һәм
йөрәк – тарафыннан электр энергиясенең булуын.

36:03.053 --> 36:06.791
Һәм без моны күргәндә, бу тормыш барлыгын күрсәтә торган билге.

36:06.791 --> 36:11.521
Бер яктан, электромагнит кыры тормышның үзенең
күзәнәк дәрәҗәсендә бер өлеше булып тора.

36:11.521 --> 36:15.654
Барлык тереклек тә электросезгич дип әйтеп була.

36:18.019 --> 36:24.143
Электросезлекнең чыннан да барлыгын кешеләргә ышандырырга
теләп, Брайан һәм тагын берничә зыян күрүче Эссекс

36:24.143 --> 36:28.889
университетында үткәрелә торган революцион тәҗрибәгә язылдылар.

36:28.889 --> 36:35.537
Элейн Фокс җитәкчелегендә үткәрелгән тәҗрибә,
кызганычка каршы, бу тема буенча соңгы эш булды.

36:39.673 --> 36:42.475
Сез экранланган бүлмәгә керергә тиешсез.

36:42.475 --> 36:49.754
Син анда чагыштырмача кыска гына вакытка керәсең, мачта
10 минут кабына, 10 минут сүнелә, аннары тагын 10 минут

36:49.754 --> 36:54.532
кабына — һәм син моны сизәсеңме, юкмы, шуннан күрерсең.

36:54.532 --> 37:02.486
Мин бүлмәгә кердем дә, аларга мачтаның
тоташуы яки тоташмавын әйтә алмаячагымны әйттем.

37:02.486 --> 37:07.138
Ни өчен шулай? Чөнки алар моңа ничек
җавап бирергә кирәклеген дөрес аңламыйлар.

37:07.138 --> 37:14.286
Күпчелек кешеләр өчен бу бөтенләй дә шулай түгел. Син мачтаны
кабыза алмыйсың, һәм алар: «Ох, мин моны сизәм», — диләр.

37:16.828 --> 37:22.191
Аннары алар мачтаны төшерәләр, һәм кеше әйтә: «Әх, хәзер
мин яңадан үземне яхшы хис итәм». Ләкин ул шулай эшләми.

37:22.191 --> 37:28.454
Мин поллиноздан интегәм, һәм мондый кырдан
кергәч, аның тәэсирләрен сизү өчен бераз вакыт кирәк.

37:28.454 --> 37:32.559
Ләкин мин аны сизми башлар өчен, ул миңа
тәэсир итми башлар өчен күп вакыт кирәк.

37:32.559 --> 37:37.034
Мине печәнлек кырдан алып китсәләр дә, мин 24
сәгать үткәч тә әле дә ниндидер хис тоячакмын.

37:37.034 --> 37:41.683
Электросезлек күпчелек кешеләрдә якынча түбәндәгечә чагыла.

37:41.683 --> 37:47.512
Команда тәҗрибәне шундый итеп оештырган иде ки, Брайан
һәм башка ирекле катнашучылар өчен электросәнзитивлеккә

37:47.512 --> 37:50.520
дучар булуларын исбатлау диярлек мөмкин түгел иде.

37:50.520 --> 37:56.946
Бу әһәмиятле түгел кебек тоелды, чөнки команда
аңлашылмас рәвештә теләсә нинди карап чыгуны кире какты.

37:56.946 --> 38:00.809
Бер яктан, кешеләр төрле әйберләргә
сизгер рәвештә реакция бирә кебек.

38:00.809 --> 38:07.166
Мин 3G мобиль телефоннарга, мәсәлән, GSM мобиль
телефоннарына сизгермен. Модуляция ничек эшләвендә аермалар бар.

38:07.166 --> 38:12.799
Мин аларның сизгер булулары турында әйткәннәре дөресме-юкмы,
белмим, ләкин әгәр сездә очрак булса,

38:12.799 --> 38:18.499
тикшерүдә катнашучыларны нәкъ менә алар реакция
бирәбез дип әйткән сигналга дучар итү урынлы.

38:18.499 --> 38:23.844
Мәсәлән, әгәр дә сездә Wi-Fiга һәрвакыт сизгер, ә мобиль
телефоннарга сизгер булмаган кеше булса (әгәр

38:23.844 --> 38:28.304
мондый кеше чыннан да бар икән), аларны Wi-Fiга
дучар итү яхшырак, мобиль телефоннарга түгел.

38:28.304 --> 38:31.689
Ниһаять, сез аларның үз дәгъваларына
җавап бирүләрен исбатларга телисез.

38:31.689 --> 38:34.773
Һәм монда мондый төр аермалар ясалмады.

38:34.773 --> 38:41.425
Чынлыкта, әгәр дә син үзеңне нинди дә булса электр
сизгерлегенә ия дип белдерсәң, син моңа кагылышлы идең.

38:41.425 --> 38:48.860
Мин моны бик мөһим дип санавымның бер сәбәбе – мин
электросезлек белән интегүчеләргә ярдәм итә идем.

38:48.860 --> 38:55.454
Берничә ай элек мин чыннан да бер ханымга йөри идем — ул үзен
электромагнит дулкыннарга сизгер дип санаган — һәм мин анда бары

38:55.454 --> 39:00.739
тик аңа ярдәм итәргә тырышырга, электромагнит
дулкыннарга сизгерлек нәрсә икәнен һәм аның проблемасын

39:00.739 --> 39:03.871
нәрсә китереп чыгаруы мөмкин икәнен аңлатырга теләдем.

39:03.871 --> 39:09.185
Озын сүзне кыскартып әйткәндә, бу хатынның проблемасы барлыгы
ачыкланды, ләкин ул электромагнит дулкыннарга сизгер түгел

39:09.185 --> 39:12.545
иде. Ул һичшиксез электромагнит дулкыннарга сизгер түгел иде.

39:12.545 --> 39:22.014
Ләкин сөйләшү барышында мин аңладым, ул Эссекс тикшеренүләренә
язылган иде, үзенең электросезлеккә дучар булуын ачыклау өчен.

39:22.014 --> 39:26.973
Минем йөрәгем диярлек туктап калды. Менә
электромагнит дулкыннарына сизгер булмаган бер

39:26.973 --> 39:29.411
кеше, һәм ул Эссекс университетына укырга кергән.

39:29.411 --> 39:32.919
Һәм Эссекс миңа аларда бернинди
сынау процедуралары да юк дип әйтә!

39:32.919 --> 39:36.262
Чынлап та алар нәрсә ачыклаганнар – һәм бу
турыдан-туры эссе текстына нигезләнгән – мин

39:36.262 --> 39:38.716
моны үз сүзләрем белән кыскача йомгаклап бирәм.

39:38.716 --> 39:45.226
Әйтелгәнчә, көтелгән җавап дәрәҗәсен исәпкә
алып, статистик яктан әһәмиятле нәтиҗә күрсәтү өчен

39:45.226 --> 39:49.016
тикшеренүдә якынча 132 катнашучы кирәк булачак.

39:49.016 --> 39:55.121
Халык саны шулкадәр күп булгач, бер төркемнең икенче төркемгә
караганда ачык рәвештә сизгеррәк булуын нәтиҗә итәр өчен

39:55.121 --> 39:58.632
аларга үз тикшеренүләрендә бик күп мәгълүмат кирәк булыр иде.

39:58.632 --> 40:05.140
Бу шуны аңлата иде: баштан ук алар көткән
мәгълүматның бары тик өчтән бер өлешенә генә ирешә алдылар.

40:05.140 --> 40:11.733
Нәтиҗә шундый булды: алар статистикадан үк ачык
күренгән статистик яктан әһәмиятле куркынычны ачыкладылар.

40:11.733 --> 40:17.522
Үзләрен сизгер дип әйткән барлык кешеләр өчен дә бу
якынча 90% әһәмият дәрәҗәсе белән дә ачык күренде.

40:17.522 --> 40:23.860
Шулай итеп, фәнни мәкаләдә берәр нәтиҗәне статистик
яктан әһәмиятле дип тану өчен чик 95% тәшкил итә.

40:23.860 --> 40:30.314
Әгәр бу ышаныч дәрәҗәсенә ирешелмәсә, ул статистик вакыйга дип
саналмый. Бу очраклылык, бәхет яки башка нәрсә булырга мөмкин.

40:30.314 --> 40:35.966
Алар куркынычның артуына 90% ышаныч белән
карадылар, һәм әлбәттә, бу статистик яктан

40:35.966 --> 40:39.384
әһәмиятле вакыйга дип саналган сихри чиккә җитми.

40:39.384 --> 40:43.872
Шулай итеп, «Бу кешеләрнең сизгер булмавын
күрсәтә» дигән сүзләр белән аны кире

40:43.872 --> 40:47.862
кактылар. Ләкин бу бөтенләй төп мәсьәлә түгел иде.

40:47.862 --> 40:52.753
Мачталарга даими дучар булу берничә
сынау объектында үз эзен калдырды.

40:52.753 --> 40:57.680
Кайберләре шулкадәр авырып киттеләр ки,
тәҗрибәдән чыгып китәргә мәҗбүр булдылар.

40:57.680 --> 41:05.039
Брайан Эссексны ташлап киткәннән соң да озак
вакыт буе тәҗрибәнең нәтиҗәләрен тоеп яшәде.

41:05.039 --> 41:12.758
Мин беренче колоноскопияне җиде ел элек уздырдым,
икенчесен дүрт ел элек, өченчесен якынча бер ел элек уздырдым.

41:12.758 --> 41:19.634
Минем белән барысы да яхшы. Минем белән барысы да
яхшы. Әйе, сез дөрес фаразладыгыз: миндә эчәк рагы бар.

41:22.700 --> 41:29.457
Шулай итеп, беренче тапкыр кан киткәннән алып
эчемәктәге эчем чыгарылганчыга кадәр нәкъ җиде ел булды.

41:29.457 --> 41:35.724
Мин табибтан бу яман шешнең барлыкка килүе өчен күпме
вакыт кирәк дип сорагач, ул: «Җиде ел», – дип җавап бирде.

41:35.724 --> 41:42.257
Шулай итеп, син нигездә мин Эссексда булган бөтен вакытны
күзәтә аласың, һәм моның алдыннан бер тапкыр миндә кан

41:42.257 --> 41:47.198
агу булды, ул кан агу эчәк рагының башлануына сәбәп булды.

41:51.159 --> 41:57.234
Мондый бозылган тәҗрибәне ничек шундый
"авторитетлы тикшеренү" дип күтәреп йөртергә мөмкин?

41:57.234 --> 42:04.553
Ни өчен мондый тәҗрибәле команда үз эшендә
шундый төп һәм ачык хаталар ясарга мөмкин?

42:04.553 --> 42:09.665
Бу акчаны тәэмин итүчеләр белән бәйле булуы мөмкинме?

42:11.518 --> 42:19.440
Эссекс тәҗрибәсе – MTHR тарафыннан
финансланган тәҗрибәләр сериясеннән берсе.

42:19.440 --> 42:26.055
Бу компания мобиль телефон сәнәгате
үзе тарафыннан эшләтелә һәм финанслана.

42:26.055 --> 42:30.748
Сез миңа MTHR нәрсә икәнен һәм ул
ничек финанслана икәнен әйтә аласызмы?

42:30.748 --> 42:38.836
Әйе, МТХР программасы Бөекбритания хөкүмәте һәм мобиль телефон
сәнәгате тарафыннан уртак финанслана һәм мобиль

42:38.836 --> 42:49.405
телефон технологияләре белән бәйле мөмкин булган
зыянлы сәламәтлек йогынтыларын өйрәнүгә юнәлдерелгән.

42:49.405 --> 42:54.373
Безнең тема — фәнни тикшеренүләрне кем финанславы — сизгер.

42:54.373 --> 43:00.474
Мин үзем кебек күп кенә галимнәрне беләм: яңа
тикшеренүне укырга алганда, алар иң элек арткы

43:00.474 --> 43:06.060
тышлыкка карап, аны кем финанслаганын беләләр.

43:06.060 --> 43:10.177
Зыянлы йогынтыларны өйрәнүгә мобиль телефон
индустриясеннән финанслау булганда

43:10.177 --> 43:14.080
кызыксынулар каршылыгы булырга мөмкин дип уйлыйсызмы?

43:14.080 --> 43:24.169
Әлбәттә, мөмкин булган мәнфәгать каршылыклары бар, һәм шуңа
күрә мондый тикшеренү программасын җентекләп идарә итәргә кирәк.

43:24.169 --> 43:30.502
Мин телекоммуникация тармагында киң күләмле эш алып бардым,
чөнки монда вәкил буларак элемтә эшләрен оештырам, шуңа

43:30.502 --> 43:34.220
күрә мин бу кешеләр белән озак вакыттан бирле сөйләшеп киләм.

43:34.220 --> 43:40.576
Минемчә, алар объектив булырга теләр иде, ләкин аларны нигездә
табыш кызыксындыра, бигрәк тә базар өлеше өчен бер-берсе

43:40.576 --> 43:47.680
белән көндәшлек иткән базарда, шуңа күрә алар тикшеренүләрне
финансларга мөмкин, ләкин алар фармацевтика сәнәгатенә бик охшаш.

43:47.680 --> 43:52.281
Алар инде үз ягында булган кешеләрне эшкә алулары ачык.

43:52.281 --> 43:55.359
Галимнәр поп-йолдызлар түгел; алар күп акча эшләмиләр.

43:55.359 --> 43:59.941
Аларның финансларга йортлары бар, гаиләләрен карарга кирәк.

43:59.941 --> 44:03.991
Әгәр алар ялгыш нәтиҗәләргә килсәләр, кем аларны гаепли ала?

44:03.991 --> 44:09.603
Син башка эш таба алмаячаксың, ким дигәндә шунда.

44:09.603 --> 44:16.897
Чын басым булмаса да, шәхси очракларда булырга да,
булмаска да мөмкин булган психологик басымнар бар.

44:16.897 --> 44:21.281
Ләкин аларны финанслаучы оешмага туры
килергә һәм аны канәгатьләндерергә мәҗбүр итүче

44:21.281 --> 44:24.749
психологик басым, әлбәттә, үз ролен уйный.

44:24.749 --> 44:26.249
Сез үзегезне бурычлы дип хис итәсезме?

44:26.249 --> 44:30.547
Әйе, үзеңне мәҗбүр итеп тоясың. Үзеңне мәҗбүр итеп тоясың.

44:30.547 --> 44:41.567
Электромагнит кырлары тәэсире турындагы кайбер чыннан да ышанычлы
статистика күрсәтә: электр тәэминаты, радио яки мобиль телефон

44:41.567 --> 44:52.043
индустриясе кебек коммуналь хезмәтләр компанияләре финанслаган
тикшеренүләр нәкъ менә алар файдасына нәтиҗәләр күрсәтә.

44:52.043 --> 44:55.451
Бу тикшеренүләр гадәттә шактый тискәре була.

44:55.451 --> 44:58.583
Университетларда һәм башка шундый уку
йортларында мөстәкыйль финанслана торган

44:58.583 --> 45:02.131
тикшеренүләр, икенче яктан, гадәттә, финансланмый.

45:03.819 --> 45:07.409
Бу тикшеренүләрнең кыен өлкәсе.

45:07.409 --> 45:13.874
Мондый тикшеренүләр үткәрү җиңел түгел, һәм кешеләр
өстендә үткәрелүче тикшеренүләрнең чикләүләре

45:13.874 --> 45:17.908
аркасында идеаль тикшеренү мохите беркайчан да булмаячак.

45:17.908 --> 45:21.408
Чикләүләр һәрвакыт булачак.

45:26.367 --> 45:30.898
Бу чын авырумы? Әйе, әлбәттә, шулай.

45:30.898 --> 45:34.860
Хәзерге вакытта Бөтендөнья сәламәтлек саклау
оешмасы моның чын булуын һәм симптомнарның җитди

45:34.860 --> 45:37.518
һәм кешенең көчен бетерүче дәрәҗәдә булуын әйтә.

45:37.518 --> 45:42.701
Электрогиперсезлеккә кагылышлы саннар якынча 2–3% тәшкил итә.

45:42.701 --> 45:47.272
Бу кешеләрнең тормышлары бу хәл
аркасында җитди рәвештә зыян күрә.

45:47.272 --> 45:52.740
Ләкин мин моны алдан әйткәнемчә, 100%
кеше моңа күзәнәк дәрәҗәсендә җавап бирә.

45:52.740 --> 45:56.969
Бу сәламәтлек саклау системасы өчен нәтиҗәләр,
әгәр моны җитәрлек җитди кабул итмәсәләр яки

45:56.969 --> 45:59.736
танымасалар, мөмкин булган зур зыяннарга китерергә мөмкин.

45:59.736 --> 46:07.473
Һәм җиңел яки уртача дәрәҗәдә электросезлеккә дучар булган
кешеләр саны, мөгаен, без элек фараз иткәннән күпкә зуррак.

46:21.754 --> 46:25.144
Бу безнең өчен нәрсә аңлата?

46:25.144 --> 46:33.823
Бу стандарт телефон белән уникаль мобиль трубка
арасындагы тәҗрибә тоташуының кассета язмасына карый.

46:33.823 --> 46:37.627
Диафон тоны – һәм бу шактый зур казаныш!

46:37.627 --> 46:43.873
Чөнки сөйләшүне тапшыру – бер эш, ә төгәл
санлы мәгълүматны тапшыру – бөтенләй башка.

46:43.873 --> 46:51.750
Хәзер бездә бу технологияне камилләштергән Челмсфордтагы
(Эссекс, Англия) фәнни-тикшеренү институтына туры элемтә бар.

46:51.750 --> 46:54.604
Лиз Чарнок икенче якта булырга тиеш.

46:54.604 --> 47:01.392
1980 елларда мобиль телефон
кертелгәч, аңа антенналар челтәре кирәк булды.

47:01.392 --> 47:07.845
Шуннан бирле телекоммуникация компанияләре бөтен
дөнья буйлап 5 миллионнан артык мачта урнаштырдылар.

47:07.845 --> 47:13.695
Микродулкын ешлыклары белән һаваны тутырулары белән
горурланып, алар сәламәтлеккә озак вакытлы зыян

47:13.695 --> 47:18.605
килмәсен тәэмин итәр өчен бер генә дә тикшеренү үткәрмәделәр.

47:18.605 --> 47:23.096
Алар имин булуларын беренче
чиратта тәэмин итмичә генә төзелгәннәр.

47:23.096 --> 47:25.615
Ярдәмегез өчен рәхмәт.

47:42.930 --> 47:44.719
Бик күңелсез, шулай бит?

47:44.719 --> 47:48.388
Әйе, һәм ул даими рәвештә бар, аерылып торганы шул: ул туктамый.

47:48.388 --> 47:54.294
Ул өзлексез радиация бертә – ул манаралардан килә – әгәр
манараларны күрә алсаң, син аның тәэсиренә дучар буласың.

47:54.294 --> 47:59.151
Чынлап әйткәндә, ул булмаса да, син әле дә шушы
ераклыктан аңа дучар буласың, чөнки ул бетон диварлар һәм

47:59.151 --> 48:02.051
башка әйберләр аша үтә. Ул бераз басыла, ләкин бик аз гына.

48:02.051 --> 48:07.012
Мачтадан 200–300 метр ераклыкта булсагыз
да, сез даими рәвештә аңа дучар буласыз.

48:07.012 --> 48:11.720
Аны ишетә алсаң, барысы да үзгәрә.
Әйе. Әгәр аны күрә алсагыз, ни булыр иде?

48:16.285 --> 48:19.920
Бу көн саен смогны күрү кебек булыр иде.

48:31.707 --> 48:37.523
Кеше ясаган ешлыклар төтене безне даими уратып
алганда һәм аларның куркынычсызлыгын

48:37.523 --> 48:43.688
тикшермичә – кешенең тәненә моңа реакция бирүе гаҗәпме?

48:43.688 --> 48:47.891
Бу якынча 10 ел элек иде. Мин 30 яшьләрдә идем.

48:47.891 --> 48:53.300
Минем гаиләдә әлегә кадәр күкрәк рагы очраклары
булмады. Мин бик сәламәт тормыш рәвеше алып бардым.

48:53.300 --> 48:59.511
Мин күп еллар телефон баганасы
янында яшәдем, ул вакытта җиде ел иде.

48:59.511 --> 49:02.628
Ул минем йорттан 100 метр ераклыкта басып тора иде.

49:02.628 --> 49:08.458
Еллар буе миндә мастлар белән бәйле булмаган
симптомнар бар иде, чөнки ул вакытта мин

49:08.458 --> 49:13.019
электросәзгерлек турында берни дә белми идем.

49:13.019 --> 49:20.472
Миндә баш әйләнү, йокы белән бәйле проблемалар, баш авыртулары,
башымда кискен авыртулар булды, һәм мин еш кына табибка бардым.

49:20.472 --> 49:26.455
Миңа бу стресс яки вирус дип әйттеләр. Һәм
кинәт кенә миңа сөт бизе рагы диагнозы

49:26.455 --> 49:32.793
куйдылар. Бу минем тормышымда иң зур шок булды.

49:32.793 --> 49:41.432
Башта мин бары тик бәхетсез булуымны, бу минем
гаебем дип уйладым. Аннары дәвалау башланды.

49:41.432 --> 49:47.300
Һәм мин анда хастаханәдә кайбер күршеләр белән
очраштым – мин бик кечкенә авылда яшәгән идем.

49:47.300 --> 49:53.359
Мин шулай ук шушы күршеләр – яшь хатын-кызлар –
белән дә таныштым: мин иң яшь идем, утыз

49:53.359 --> 49:57.915
яшьләрдә, ә калганнары кырык яки илле яшьләр башында иде.

49:57.915 --> 50:06.836
Без бишәү шунда идек, алты ай эчендә бер үк
вакытта һәм бер үк диагноз – сөт бизе рагы – белән.

50:06.836 --> 50:10.975
Безнең авылда бары тик 18 йорт бар иде, алар
мобиль телефон манарасы тирәли урнашкан иде.

50:10.975 --> 50:16.249
Шулай итеп, Эйлин башкалар да кинәт авырудан интегәме
икәнен ачыклау өчен сораштыру үткәрергә карар кылды.

50:16.249 --> 50:26.235
Нәтиҗә безне калтыратты. Күп кеше минем еллар буе интегкән
шул ук симптомнарны хәбәр итте. Баш авыртулары, баш әйләнү.

50:26.235 --> 50:30.334
Ләкин авылда тагын башка яшь хатын-кызлар да бар иде: аларның
кайберләрендә бала табу белән бәйле проблемалар һәм яман шешкә

50:30.334 --> 50:34.814
әверелергә мөмкин булган матка муенының алдын ала стадиядәге
яралары, ә берсендә сөт бизе яман шеше төеннәре бар иде.

50:34.814 --> 50:39.095
Һәм бу төбәктә башка төр яман шешләр дә бар иде.

50:39.095 --> 50:46.605
Гомере нибары 51 яшь кенә булган күрше мотор
нейрон авыруына дучар булды һәм кызганычка

50:46.605 --> 50:51.930
каршы вафат булды. Чынлап әйткәндә: куркыныч чир.

50:56.289 --> 51:00.851
Бу йортлардан 77 кеше зыян күрде.

51:05.143 --> 51:12.506
Әйе, еллар буе биологик тәэсирләрне кичергән
кешеләрнең якынча 70%ы – йокы проблемалары,

51:12.506 --> 51:16.993
тиредә сыпыртулар, сөт бизләрендә шешләр яки рак.

51:16.993 --> 51:22.415
Әйе, бу авылдагы кешеләргә зур йогынты ясады.

51:22.415 --> 51:26.399
Минемчә, бу зур глобаль проблема.

51:26.399 --> 51:31.237
Аннан соң без мобиль телефон манарасы тирәсендә
рак очракларының без генә түгел икәнлеген ачыкладык.

51:31.237 --> 51:33.862
Пилоннар янында яман шешнең күп төркемнәре бар.

51:33.862 --> 51:40.017
Без мәйданда галим белән бергә эшләдек, анда без башка
урыннарда озак вакыт басып торган башка мачталарны тикшердек.

51:40.017 --> 51:45.699
Һәм без башка сораштырулар үткәрдек һәм шулай
ук яман шеш очракларының күп булуын ачыкладык.

51:53.076 --> 52:00.238
Шул кадәр күп мобиль телефоннар һәм манаралар, триллионнарча
долларлык мобиль телефон сәнәгате булганда, тапшыру

52:00.238 --> 52:09.341
ягыннан элемтә сәнәгатенең куркынычсыз булуын тәэмин итә
торган каты дәүләт органы булдырылгандыр дип өмет итәр идегез.

52:09.341 --> 52:14.656
Халыкны саклау өчен кырыс чикләүләр куючы
кеше – без тәэсир итүче барлык әйберләрнең

52:14.656 --> 52:19.748
тулысынча куркынычсыз булуын тәэмин итүче кеше.

52:19.748 --> 52:27.716
Кызганычка каршы, боларның берсе дә юк. Бездә ICNIRP гына бар.

52:27.716 --> 52:33.093
ICNIRP якынча 20 ел элек Европада
ионлаштыручы булмаган нурланышны өйрәнү өчен оештырылды.

52:33.093 --> 52:39.321
Бу — ионлаштыручы булмаган нурланыштан саклау буенча
Халыкара комитет, һәм аның бурычы — басылып чыккан

52:39.321 --> 52:42.660
барлык әдәбиятны карап чыгу һәм аны кыскача йомгаклау:

52:42.660 --> 52:45.957
Шуны фән төгәл әйтә.

52:45.957 --> 52:52.608
Тавыш бирү юлы белән керә алмыйсыз. Әгәр сез
өстенлекле шәхесләрнең берсе булсагыз, кушылырга чакырыласыз.

52:52.608 --> 52:58.133
Шулай итеп, ул һәрвакыт сәнәгать
тарафыннан билгеләнә, чөнки тамырлары шунда ята.

52:58.133 --> 53:05.383
Шулай итеп, бездә алар билгеләгән эталон бар, аны күпчелек
Европа илләре кабул иткән, һәм ул Европа Комиссиясе үзе,

53:05.383 --> 53:09.568
шул исәптән экспертлар панеле тарафыннан да тәкъдим ителә.

53:09.568 --> 53:14.167
Ләкин бу күрсәтмәләр безгә сәбәп-нәтиҗә
бәйләнеше булуы билгеле булган югары ешлыктагы

53:14.167 --> 53:16.568
радиация белән төзелеш ысулларына нигезләнгән.

53:16.568 --> 53:22.094
Әлеге ешлыкта безне уратып алган энергиягә – мәсәлән, мобиль
телефоннардан, мобиль телефон манараларыннан һәм сымсыз

53:22.094 --> 53:27.334
телефоннардан килгән радиациягә, башкача әйткәндә, без көн саен
кулланган барлык төрле элемтә җайланмаларына –

53:27.334 --> 53:32.473
кагылышлы хәзерге бердәнбер сценарий микродулкынлы
мичләрдә безгә таныш булган сценарий белән бер үк.

53:32.473 --> 53:38.450
Әгәр без җитәрлек күләмдә энергия кулланып, аны
җитәрлек кечкенә мәйданга тупласак, тукымаларны җылытабыз,

53:38.450 --> 53:43.181
ягъни билгеле бер күләмдә су булган һәрнәрсәне җылытабыз.

53:43.181 --> 53:50.682
Хәзерге күрсәтмәләрнең берсе дә хроник сәламәтлек зыяны
яки рак белән бәйле түгел. Берсе дә, бер генә дә түгел.

53:50.682 --> 53:56.686
Алар барысы да җылылык тәэсирләре яки тиренең кычынуы,
кашның селкенүе кебек шундук тәэсирләр тудыру өчен эшләнгән.

53:56.686 --> 54:00.809
Кем дә сәламәтлеккә озак вакытлы зыян килүен билгели алмый.

54:00.809 --> 54:04.924
Димәк, сез 40 яшькә кадәр булганнарны
әһәмиятсез, мәгънәсез дип саныйсыз...

54:04.924 --> 54:10.910
Бу мәгънәсез. Озак вакытлы сәламәтлек зыяныннан саклау нияте юк.

54:10.910 --> 54:16.722
ICNIRP... әйе, ICNIRP бөтенләй әһәмиятсез.

54:16.722 --> 54:28.046
Мәсәлән: мәктәптә беркем дә тизлек чикләреннән артмасын
өчен, тизлек чикләрен сәгатенә 10 000 километрга куегыз.

54:28.046 --> 54:32.957
Шулай итеп, һәркем моны үтәр һәм беркем дә артык тиз йөрмәячәк.

54:32.957 --> 54:39.918
Син мәктәп яныннан сәгатенә 999 км
тизлектә үтеп тә «лимтны» үтә аласың.

54:39.918 --> 54:46.105
Киңәшче комитетка хәзерге вакытта җәмәгатьчелекне
яклауга кагылышлы дәлилләрне карау бурычы йөкләнмәгән.

54:46.105 --> 54:54.175
Димәк, ICNIRP бары тик 100% факт булганны тәэмин итү өчен
генә бар, ә 100% факт булмаган һәрнәрсә аның эше түгел.

54:54.175 --> 55:00.920
Дөрес. Алар моның турында сөйләшәчәкләр, нәрсә бар, нәрсә
юк һәм нәрсәне әле ачыкларга кирәклеген йомгаклаячаклар.

55:00.920 --> 55:03.877
Һәм шуның белән тәмам. Алар шуны гына
калдыралар. Бернинди тәкъдимнәр дә юк – берни дә юк,

55:03.877 --> 55:05.979
чөнки алар моны үз җаваплылыклары дип санамыйлар.

55:16.768 --> 55:18.425
Әйдә, мин шалтыратып карыйм.

55:18.425 --> 55:24.424
Кемнедер шалтыратырга тырышканда, югары ешлыклы
тапшыру ике яктан да башлануга ул диярлек өзлексез була.

55:24.424 --> 55:27.226
Ярар, әйдәгез, сынап карыйк. Оһ, вау!

55:27.226 --> 55:31.943
Ул тоташуга ук; бу – шалтырату
режимы, мобиль телефон шуны башкара.

55:31.943 --> 55:36.656
Бу дулкыннар минем мобиль телефонымнан
база станциясенә бара һәм шуннан тапшырыламы?

55:36.656 --> 55:41.577
Бу нигездә сез элемтәгә кергән һәм мобиль
телефоныгызны кулланган вакытта ул һәрвакыт шуны эшли.

55:41.577 --> 55:42.682
Куркыныч.

55:42.682 --> 55:50.867
Һәм сез база станциясенә тоташканда һәм телефонны кулланган саен,
мобиль телефоныгыз моны даими рәвештә сезнең башыгызга тапшыра.

56:06.533 --> 56:14.889
Мобиль телефон кебек тиз арада тормышыбызга
кергән технологияне күз алдына китерү авыр.

56:14.889 --> 56:19.975
Егерме биш ел элек моны гади бер трюк кына дип санадылар.

56:21.810 --> 56:26.320
Бүгенге көндә безнең 4 миллиард кешенең һәрберсенең берсе бар.

56:27.967 --> 56:32.615
Уртача алганда, балалар беренче
мобиль телефоннарын 8 яшендә алалар.

56:36.764 --> 56:43.771
Мобиль телефоннар база станциясеннән микродулкын
ешлыкларын тапшыру һәм кабул итү юлы белән эшли.

56:43.771 --> 56:49.912
Мобиль телефонны колагыгызга тотканда,
миегез мотлак рәвештә бу дулкыннарга дучар була.

56:51.593 --> 56:55.381
Ми бу йогынтыга реакция бирәме?

56:55.381 --> 57:01.764
Яңа Америка тикшеренүе бу хәлнең һичшиксез шулай икәнен күрсәтә.

57:01.764 --> 57:05.295
Доктор Нора Волков бу тикшеренүне үткәрде.

57:05.295 --> 57:10.834
Доктор Волков һәм аның командасы 47
сәламәт кешене бөтен бер ел дәвамында өйрәнде.

57:10.834 --> 57:15.371
Катнашучыларның уң һәм сул
колакларында мобиль телефоннар бар иде.

57:15.371 --> 57:19.381
Аларның берсе эшләп тора иде, ләкин
тавышы сүнгән иде, икенчесе сүндерелгән иде.

57:19.381 --> 57:27.732
Доктор Волков тәэсир итү вакытында мидә күпме глюкоза
кулланылачагын ачыклау өчен мине сурәтләү җиһазларын кулланды.

57:30.756 --> 57:36.881
Бу стимулятор – бу очракта мобиль телефон –
аркасында мидәге активлыкта үзгәрешләр

57:36.881 --> 57:43.500
бармы-юкмы икәнен күрсәтүче бик сизгер индикатор.

57:43.500 --> 57:50.982
Мәгәрә стимуллаштырылганда, ул глюкозаны
куллана, нәкъ машина ягулыкны куллана кебек.

57:50.982 --> 57:58.700
Мобиль телефонга 15 минут элемтәдә булу мидә
глюкоза куллануның артуы белән бәйле, бу минең мобиль

57:58.700 --> 58:03.304
телефонның радио ешлыклары белән активлашканын күрсәтә.

58:03.304 --> 58:08.830
Миенең уң ягы, антеннага бик якын булган өлеше,
мобиль телефон сүндерелгән чактагы белән

58:08.830 --> 58:14.035
чагыштырганда метаболик активлыкта иң зур артуны күрсәтте.

58:17.993 --> 58:24.962
Хәзерге мобиль телефон технологияләре
таралган радиодулкыннар бик зәгыйфь булса да,

58:24.962 --> 58:30.665
алар кеше миен активлаштыра һәм тәэсир итә ала.

58:30.665 --> 58:36.078
Тавышсыз режимга куелган мобиль телефон кулланганда,
доктор Волковның тәҗрибәсе кеше миенең мобиль телефон

58:36.078 --> 58:41.760
микродулкыннарына метаболик җавап күрсәтүен күрсәтте.

58:41.760 --> 58:46.848
Юридик чикләүдән күпкә түбән
дәрәҗәдәге матдәләр алмашу реакциясе.

58:46.848 --> 58:52.126
Күпләр мөмкин түгел дип әйтә торган нәрсә.

58:54.925 --> 59:00.705
Һәм доктор Волков теркәгән реакция –
ул зуррак борчылуның икенчел нәтиҗәсе:

59:00.705 --> 59:09.420
Бу микродулкын нурларының чынлап та мие
тарафыннан ничек сеңдерелүе. Бу SAR кыйммәте дип аталды.

59:15.873 --> 59:19.565
SAR – конкрет сеңдерү тизлеге дигәнне аңлата.

59:19.565 --> 59:30.128
Һәм бу — билгеле бер вакыт эчендә һәм билгеле бер
күләмдә кешенең тәненә радио дулкыннарының күпме сеңүен үлчәү.

59:30.128 --> 59:36.839
Бу радиотапшыру җайланмасының кеше
тәненә йогынты ясаган җылылык тәэсирен үлчәү.

59:38.880 --> 59:45.792
САР түбәндәгечә үлчәнә. Ясалма баш кулланыла.

59:45.792 --> 59:50.690
Ул кеше мие үрнәгендә ясалган
глюкоза катнашмасы белән тутырылган.

59:50.690 --> 59:57.995
Сынау җайланмасы модель баш сөяге аша үтеп
кергән микродулкынлы нурланыш күләмен үлчи.

59:57.995 --> 01:00:03.815
Аннары SAR кыйммәте сеңдерелгән
энергия күләме нигезендә исәпләнә.

01:00:08.112 --> 01:00:13.395
ЕС өчен тукыманың уртача 10 г
өлешендә чик – бер килограммга 2 ватт.

01:00:13.395 --> 01:00:18.929
АКШ өчен ул 1 г уртача тукымада 1,6 Вт/кг тәшкил итә.

01:00:18.929 --> 01:00:29.291
АКШның өске чиге ЕСныкыннан кырысрак, әмма Австралия
һәм Яңа Зеландия кебек башка илләр ЕС чикләрен куллана.

01:00:29.291 --> 01:00:34.024
Базардагы иң популяр мобиль телефоннарның
кайберләре шулкадәр күп микродулкын нурланышы чыгара

01:00:34.024 --> 01:00:38.042
ки, аларның SAR күрсәткече югары чиккә туры килә.

01:00:50.560 --> 01:00:54.661
Баш сөягенең һәр миллиметры миегезны
микродулкынлы нурланыштан сакларга ярдәм итә, шуның

01:00:54.661 --> 01:00:59.540
белән мобиль телефонның SAR кыйммәтен киметә.

01:00:59.540 --> 01:01:03.640
Балалар уртача 8 яшьтә беренче мобиль телефоннарын алалар.

01:01:03.640 --> 01:01:08.366
8 яшьлек баланың баш сөяге өлкән
кешенекенә караганда шактый нечкә.

01:01:08.366 --> 01:01:16.663
Кеше бала баш сөяге калынлыгына тиң калынлыктагы баш
сөяге белән мобиль телефоннар сыналуын өмет итәр иде.

01:01:16.663 --> 01:01:23.243
SAM башы – уртача формадагы, зур кеше баш сөяге.

01:01:23.243 --> 01:01:30.344
Кешеләрдән алынган 10 000 баш үлчәвенең
уртача кыйммәте бу SAM фантом башын ясау өчен

01:01:30.344 --> 01:01:37.071
кулланылды, ул уртача кеше баш сөяген чагылдыра.

01:01:37.071 --> 01:01:43.210
Әлбәттә, уртача өлкән кешенең башы
сигез яшьлек баланың башыннан күпкә зуррак.

01:01:45.971 --> 01:01:54.240
Ләкин без SAM фантом башын җитештерүче компаниягә сорау
биргәндә, чынбарлыкның тагын да начарак икәнен ачыкладык.

01:01:55.764 --> 01:02:06.096
SAM тест моделе гади генә 10 000 кешенең уртачасы
түгел, ә АКШ армиясендәге 10 000 солдатның уртачасы.

01:02:08.268 --> 01:02:16.028
Һәм АКШ армиясе хезмәткәрләренең башлары, һичшиксез,
уртача сигез яшьлек баланыкына караганда зуррак һәм калынрак.

01:02:17.997 --> 01:02:22.771
Шуңа күрә, әгәр мобиль телефоннарны сигез
яшьлек баланың баш сөяге өстендә сынап карасалар,

01:02:22.771 --> 01:02:26.737
күбесе уңышсыз булыр дип фаразлау бик ихтимал.

01:02:28.952 --> 01:02:30.812
Кем күрсәтмәләрне билгели?

01:02:30.812 --> 01:02:35.800
Бу ICNIRP дип аталган комитет әгъзалары.

01:02:46.030 --> 01:02:49.399
Мобиль телефоннарда эшләүчеләр биоинженерлар.

01:02:49.399 --> 01:02:56.500
Алар тере күзәнәктә нәрсә барганын бөтенләй
белмиләр, ләкин аның турында пафос белән сөйлиләр.

01:02:56.500 --> 01:03:02.586
Алар яшәүче организмның иминлегенә тәэсир итә ала
торган бердәнбер нәрсә – аның тукыманы җылытырлык

01:03:02.586 --> 01:03:07.232
дәрәҗәдә көчле булуымы-юкмы дигән сорау гына, дип уйлыйлар.

01:03:07.232 --> 01:03:13.674
Ләкин бу шул ук: «Без беләбез, йомырканы
кайнатканда ул каты булачак», – дигән кебек.

01:03:13.674 --> 01:03:18.830
Алар белмиләр: әгәр алар йомырканы
кайнатып пешермәсәләр, ул тавыкка әйләнер.

01:03:18.830 --> 01:03:25.986
Алар моның ничек булуын бөтенләй
белмиләр. Ләкин һаман да белгән кебек сөйләшәләр.

01:03:38.462 --> 01:03:50.332
2011 елда Дөнья сәламәтлек саклау оешмасы мобиль телефоннар өчен
куркыныч классификациясен үзгәртте һәм аларны кеше өчен, мөгаен,

01:03:50.332 --> 01:04:02.917
канцероген дип яңадан билгеләде, чөнки мобиль телефон куллану
белән бәйле мидәге глиома яман шешенең үсү куркынычы арткан.

01:04:02.917 --> 01:04:07.170
Бу статусның кинәт үзгәрүенә нәрсә сәбәп булды?

01:04:09.279 --> 01:04:15.432
Мобиль телефоннарның сәламәтлеккә мөмкин йогынтысы
турында санап бетергесез күп тикшеренүләр үткәрелгән.

01:04:15.432 --> 01:04:20.536
Кайберләре тәэсир күрсәтә.
Кайберләре бернинди тәэсир дә күрсәтми.

01:04:22.189 --> 01:04:26.769
Ләкин иң нәтиҗәле тикшеренү Леннарт Харделл тарафыннан үткәрелде.

01:04:26.769 --> 01:04:32.190
Ул хәзергә кадәр башкарылган иң зур һәм иң
тирәнтен аңлавы булган тикшеренү проектын җитәкләде.

01:04:32.190 --> 01:04:37.867
Ул үз эшен дөнья буйлап башка
кешеләрнең эшләре белән берләштерде.

01:04:37.867 --> 01:04:45.048
1990 еллар башыннан бирле алар бөтен дөнья буйлап
2000 дән артык кешенең телефон гадәтләрен өйрәнәләр.

01:04:45.048 --> 01:04:52.776
Астроцитомалар һәм акустик нейромалар кебек шешләре
булган кешеләр, чөнки алар колакка якын урнашканлыктан

01:04:52.776 --> 01:04:58.700
мобиль телефон куллану белән иң еш бәйле ми шешләре.

01:04:58.700 --> 01:05:08.571
Нәтиҗәләр шаккатыргыч. Алар нәтиҗә ясадылар: мобиль телефоннарны
куллану чыннан да мидә шешләр барлыкка килү куркынычын арттыра.

01:05:08.571 --> 01:05:15.020
Һәм алар шулай ук алдагы тикшеренүләрнең
нәтиҗә бирмәвен ни өчен күрсәткәнен дә ачыкладылар.

01:05:24.450 --> 01:05:30.997
Минемчә, аның канцероген булуына гади генә
«мөмкин канцероген» дигәннән дә күбрәк дәлил бар.

01:05:30.997 --> 01:05:39.767
Ләкин мин аны бер яктан аңлыйм, чөнки
киләчәк яман шешләрнең күбесе әле килеп җитмәгән.

01:05:41.505 --> 01:05:47.876
Кешеләр мобиль телефоннарны чын йогынтылары
ачык күренерлек дәрәҗәдә озак кулланмадылар.

01:05:51.224 --> 01:05:59.251
Башка канцерогеннар кебек үк,
тәэсирне күрү өчен кимендә ун ел кирәк.

01:05:59.251 --> 01:06:05.764
Мобиль телефоннарның тиз үсүе бары тик 1990нчы еллар
ахырында гына башлангач, без әле нәтиҗәләрен күрә

01:06:05.764 --> 01:06:10.959
генә башлавыбыз гаҗәп түгел. Һәм бу хәл хәзер үк бара.

01:06:10.959 --> 01:06:17.680
Шулай итеп, телекоммуникация сәнәгате
кулланучыларын баш мие шешләреннән саклау өчен нәрсә эшли?

01:06:17.680 --> 01:06:25.636
Иминлек кулланмаларына бер караш аларның
үзләренең иминлегенә күбрәк кайгыртуларын күрсәтә.

01:06:29.766 --> 01:06:34.421
Бу сымсыз җайланма моделе радиодулкыннарга дучар булуга
кагылышлы закон таләпләренә туры килә. Әлеге бүлектә

01:06:34.421 --> 01:06:37.247
тасвирланганча кулланылганда ул законлы күрсәтмәләргә туры килә.

01:06:37.247 --> 01:06:46.742
BlackBerry җайланмасын тәненнән, шул исәптән йөкле
хатын-кызларның һәм үсмерләрнең карын өлешеннән дә, ким

01:06:46.742 --> 01:06:54.678
дигәндә 2,5 см ерак тотыгыз! Шалтырату вакытын кыскартыгыз!

01:06:54.678 --> 01:07:02.063
Һәр мобиль телефонның арткы ягында аны тәннән ничә
сантиметр ераклыкта тотарга кирәклеге турында күрсәтмәләр бар.

01:07:10.453 --> 01:07:15.815
Күпчелек очракта бөтенләй гамәли булмаган күрсәтмәләр.

01:07:19.079 --> 01:07:25.540
Ә элемтә сәнәгате үзе китергән зыянны өйрәнү
өчен тикшеренүләргә акча бүлгәндә ни була?

01:07:28.485 --> 01:07:42.403
Һәм бу тикшеренү нәтиҗәләре күрсәтә: мобиль телефон
куллану рак үсешендә йогынты ясый һәм аның үсешендә роль уйный.

01:07:45.590 --> 01:07:50.090
Ләкин алар бу тикшеренүне үзендә генә тотарга гадәтләнгән.

01:07:54.242 --> 01:08:01.487
Без ЭМФлар белән нәрсә саклавыбызны гади генә әйткәндә
белмибез, чөнки аларның тәэсирләре күбесенчә озак вакытлы,

01:08:01.487 --> 01:08:05.809
һәм, сез әйткәнчә, без даими рәвештә аларга дучар булабыз.

01:08:05.809 --> 01:08:10.283
Һәм бу тәэсирләргә киң таралган ышаныч.

01:08:10.283 --> 01:08:14.126
Без әле безнең нәрсә эшләвебезне тулысынча аңламыйбыз.

01:08:20.399 --> 01:08:27.376
Эпидемиология ачык күрсәтә ки, мобиль телефон
куллану мидә шеш барлыкка килү куркынычын арттыра.

01:08:27.376 --> 01:08:33.891
ICNIRP вәкилләренә кирәк булган – ачык сәбәп
һәм нәтиҗә: ул ничек барлыкка килә,

01:08:33.891 --> 01:08:40.840
механизмы нинди, һәм рак төгәл ничек барлыкка килә.

01:08:40.840 --> 01:08:48.613
Җир ешлыкларына шулкадәр көйләнгән һәм аның магнит кырына
шулкадәр сизгер булган җан иясе кеше ясаган микродулкыннарга

01:08:48.613 --> 01:08:54.600
табигый рәвештә реакция күрсәтәчәк кебек тоелырга мөмкин.

01:08:54.600 --> 01:08:59.971
Ләкин еллар буена телекоммуникация сәнәгате
үз гамәлләрен яклап шул ук сорауны бирә килде.

01:09:02.785 --> 01:09:05.959
Чынлыкта алар дөрес булмаган сорау бирделәр.

01:09:09.461 --> 01:09:13.125
Җавап: мелатонин.

01:09:17.052 --> 01:09:23.387
Беләсеңме, мелатонин — гормон, ышансаң
да, ышанмасаң да, ул мидә җитештерелә.

01:09:23.387 --> 01:09:28.437
Ул мидәге шишмә бизе (эпифиз)дә
җитештерелә һәм, мәсәлән, витаминнар белән

01:09:28.437 --> 01:09:32.586
чагыштырганда бик көчле антиоксидант үзлекләргә ия:

01:09:32.586 --> 01:09:42.524
Мелатонин С витаминына караганда биш тапкыр
көчлерәк, ә Е витаминына караганда ике тапкыр көчлерәк.

01:09:42.524 --> 01:09:45.180
Һәм ул бары тик төнлә генә таратыла.

01:09:45.180 --> 01:09:53.563
Һәм безгә ул нәкъ төнлә кирәк, чөнки шул вакытта без
йокларга ятабыз һәм безнең миебез организм күзәнәкләрен төзәтә.

01:09:53.563 --> 01:09:57.781
Һәм менә шул вакытта мелатонин эшли башлый.

01:10:04.808 --> 01:10:09.931
Һәр көн безнең тәннәребез якынча ярты миллиард күзәнәк югалта.

01:10:09.931 --> 01:10:20.315
Һәм төнлә безнең организм бу күзәнәкләрне күзәнәкләрнең
бүленеше, ягъни митоз дип аталган процесс аша алыштыра.

01:10:22.234 --> 01:10:27.883
Ул нәрсә эшли: ул ирекле радикаллар дип аталган матдәләрне тота.

01:10:27.883 --> 01:10:34.256
Бу ирекле радикаллар чынлыкта энергия
җитештерү процессында артык калган электроннар,

01:10:34.256 --> 01:10:39.280
алар безгә үзебезне яңадан торгызу өчен кирәк.

01:10:41.536 --> 01:10:46.824
Һәр төн безнең тәннәребез яңарып торганда,
күзәнәк митозының ян продукт буларак

01:10:46.824 --> 01:10:52.280
миллионлаган ирекле радикал күзәнәкләр барлыкка килә.

01:10:52.280 --> 01:10:56.511
Бу ирекле радикал күзәнәкләр сәламәт күзәнәкләргә һөҗүм итә.

01:11:01.590 --> 01:11:08.669
Гомумән алганда, ирекле радикал күзәнәкләр күпчелек
яман шешләрнең төп сәбәбе яки факторы булып санала.

01:11:08.669 --> 01:11:16.720
Безнең организмның бу ирекле радикалларга каршы иң мөһим
саклану чарасы – аның иң көчле антиоксиданты: мелатонин.

01:11:19.087 --> 01:11:27.086
Ул кан әйләнешенә керә һәм табигый
антиоксидант, табигый яман шешкә каршы агент буларак эшли.

01:11:27.086 --> 01:11:32.499
Мелатонин бик, бик көчле яман шешкә каршы агент.

01:11:32.499 --> 01:11:37.629
Ул шулай аталган онкостатик агент
буларак эш итә, ул сезне рактан саклый.

01:11:37.629 --> 01:11:46.023
Ул шулай ук йокы-уяу циклыгызны көйли, сезгә яхшы
төнге йокы һәм тиешле күләмдә мелатонин алуны тәэмин итә.

01:11:46.023 --> 01:11:58.080
Бу картаюга каршы молекула. Башка сүз белән әйткәндә, ул
ирекле радикалларны тотып, тирегезне яшьрәк итеп күрсәтә.

01:12:03.342 --> 01:12:12.510
Безнең лабораториядә еллар буе җыелган 12 000 тикшеренү бар,
бу киң кулланыла торган баш авыртуы даруы парацетамол турында

01:12:12.510 --> 01:12:18.561
хәзергәчә басылып чыккан барлык тикшеренүләрдән дә күбрәк.

01:12:18.561 --> 01:12:25.001
Парацетамол белән чагыштырганда
мелатонинга фәнни кызыксыну күпкә зуррак.

01:12:27.196 --> 01:12:30.584
Мелатонин бүленеп чыгуының кимүе нинди нәтиҗәләргә китерә?

01:12:30.584 --> 01:12:38.080
Әйе, әгәр сездә мелатонин дәрәҗәсе
кимегән булса, иммун системагыз зәгыйфьләнә.

01:12:38.080 --> 01:12:43.148
Башта сездә йокы белән бәйле проблемалар
барлыкка килә: ягъни сез йокыга китә алмыйсыз яки

01:12:43.148 --> 01:12:46.368
йокыга китсәгез дә, яңадан йокыга китә алмыйсыз.

01:12:46.368 --> 01:12:53.660
Сездә йөрәк проблемалары булырга мөмкин,
чөнки мелатонин шулай ук йөрәгегезне саклый.

01:12:58.359 --> 01:13:05.343
Һәм сез авыруга күпкә сизгеррәк, чөнки
сезнең иммун системагыз оптималь рәвештә эшләми.

01:13:05.343 --> 01:13:10.169
Мелатонин дәрәҗәсе кимү нәтиҗәсендә кайбер хәлләр барлыкка килә.

01:13:10.169 --> 01:13:14.886
Мәсәлән, сөт бизе рагы белән авыручы уртача
хатын-кызның мелатонин күләме яше тигез

01:13:14.886 --> 01:13:19.227
сәламәт хатын-кызга караганда ун тапкырга кимрәк.

01:13:22.375 --> 01:13:30.871
Һәм простата яман шеше булган кешеләрдә аларда булырга
тиешле мелатонинның яртысыннан да азрак күләме була.

01:13:30.871 --> 01:13:38.078
Аутизмлы балаларда булырга тиешле мелатонин
дәрәҗәсенең яртысыннан да азрак күләме бар.

01:13:38.078 --> 01:13:43.335
Төнге сменада эшләүчеләрдә мелатонин кимүе,
чөнки алар төнлә эшли һәм яктылыкка дучар була.

01:13:43.335 --> 01:13:50.302
Алар төнлә мелатонин җитештермиләр, ул сөт
бизе рагы куркынычын 50%ка арттыра дип билгеле.

01:13:50.302 --> 01:13:56.682
Һәм Ракны өйрәнү буенча Халыкара агентлык (IARC)
мелатонин кимүе аркасында төнге сменада эшләүне

01:13:56.682 --> 01:14:01.970
әкренләп мөмкин булган канцероген дип классификацияләде.

01:14:04.956 --> 01:14:10.747
Хәзерге вакытта күп кенә тикшеренүләр күрсәтә
ки, төнге сменада эшләүчеләр яки күрмәүчеләрнең

01:14:10.747 --> 01:14:14.320
яман шеш дәрәҗәсе уртача халыкныкыннан аерыла.

01:14:14.320 --> 01:14:25.322
Һәм бу тикшеренүләрнең күбесе мелатонин дәрәҗәсенең җитмәве
яки кимүе сәламәтлеккә тискәре йогынты ясый дигән фикерне яклый.

01:14:25.322 --> 01:14:34.269
Тән бары тик төнлә генә яңарып тора, шуңа күрә мелатонин
пинеаль бизе яктылык юклыгын сизгәндә генә җитештерелә.

01:14:36.182 --> 01:14:39.769
Һәм шул була ки, шишмә бизе яктылыкка сизгер.

01:14:39.769 --> 01:14:46.211
Ул нәкъ менә сезнең миегез күзләрдән килгән сигналларны
кабул иткән һәм аларның уртада кисешкән ноктасында урнашкан.

01:14:46.211 --> 01:14:49.511
Аны супрахиазматик ядро дип атыйлар.

01:14:49.511 --> 01:14:56.107
Һәм шуннан чыккан тоташулар турыдан-туры эпифиз
бизенә барып, анда якты бармы-юкмы икәнен хәбәр итә.

01:14:56.107 --> 01:15:03.573
Яктылык булганда, миебез күзәнәкләрне төзәтү өчен җибәрергә
теләгән сигналлар белән бер үк вакытта тыгылу барлыкка килә.

01:15:03.573 --> 01:15:10.755
Шуңа күрә күп комачаулыклар булганда, миебез
күзәнәкләргә үз-үзләрен төзәтергә кушучы сигналлар

01:15:10.755 --> 01:15:14.288
җибәрүнең мәгънәсе юк, чөнки аларны ишетмәячәкләр.

01:15:14.288 --> 01:15:18.620
Шулай итеп ул көтә, мие караңгы булганчы көтә.

01:15:33.624 --> 01:15:42.752
Электр кырлары, магнит кырлары яки радио дулкыннары мелатонин
җитештерүгә йогынты ясавын нинди тикшеренүләр күрсәтте?

01:15:42.752 --> 01:15:52.861
Әйе, Америкадагы Баттелле институты 1970нче
еллар ахырыннан бирле бу тема буенча күп эш башкара.

01:15:52.861 --> 01:16:02.036
Һәм аның галимнәре – Барри Уилсон, Дик Стивенс һәм
башка кешеләр моны уйлый башладылар, чөнки без

01:16:02.036 --> 01:16:08.860
беләбез: яктыны кабызгач, ми мелатонин җитештерүне туктата.

01:16:08.860 --> 01:16:18.717
Шулай итеп, алар уйладылар: бәлки безнең миебез үзебез
ясап чыгарган электр кырлары белән көндезге табигый

01:16:18.717 --> 01:16:25.581
яктыны аера алмыйдыр, чөнки без көндез мелатонин чыгармыйбыз.

01:16:25.581 --> 01:16:28.019
Моның өчен бик яхшы биологик сәбәпләр бар.

01:16:28.019 --> 01:16:35.943
Шулай итеп, алар уйладылар ки, бу электр кырлары мелатонин
синтезын басачак, бу исә үзеннән-үзе ракка, бигрәк

01:16:35.943 --> 01:16:44.250
тә хатын-кызларда сөт бизе рагына китерәчәк,
чөнки аларда гадәттәге иммунологик саклану булмаячак.

01:16:44.250 --> 01:16:47.840
Димәк, ми радио дулкыннарын яктылык дулкыннары итеп аңлыймы?

01:16:47.840 --> 01:16:51.240
Әйе, без аларны аера алмыйбыз.

01:17:01.284 --> 01:17:07.968
Пинеаль бизәк яктылык ешлыкларын һәм кеше
ясаган ешлыкларны аера алмый дигән фараз күпсанлы

01:17:07.968 --> 01:17:11.665
тикшеренүләр нәтиҗәсендә шиксез рәвештә расланды.

01:17:11.665 --> 01:17:13.470
Җүңгария хомякларының (Phodopus sungorus) пинеаль
бизедә зәгыйфь магнит кырларының (50 Гц һәм 16 2/3

01:17:13.470 --> 01:17:16.094
Гц) мелатонин синтезына туры басым итүче тәэсирләре

01:17:16.094 --> 01:17:18.336
Хәзерге тикшеренү нәтиҗәләре күрсәтә ки, түбән
ешлыктагы магнит кырлары изоляцияләнгән хомяк

01:17:18.336 --> 01:17:19.153
эпифиз бизләрендә мелатонин җитештерүне киметә ала.

01:17:19.153 --> 01:17:21.829
... мелатонин җитештерүне киметү ...

01:17:21.829 --> 01:17:25.075
… Америка ястребларында фотофазалы әйләнеп йөрүче
мелатонин күләменә электромагнит кырларының йогынтысы …

01:17:25.075 --> 01:17:28.760
Йомгаклап әйткәндә, ЭМФ ир-ат американ
канюсларының плазма мелатонинына йогынты ясады, ...

01:17:28.760 --> 01:17:31.310
ЭМФлар аларның миграциясенә йогынты ясый ала...

01:17:31.310 --> 01:17:35.151
… Күкрәк сөте биреүче сыерларның слюнасында
кыска дулкынлы радио сигналларына дучар булуның

01:17:35.151 --> 01:17:39.324
хроник тәэсиренең юклыгы мелатонин концентрациясенә.

01:17:39.324 --> 01:17:42.649
Шулай итеп, электромагнит кырының мелатонин
концентрациясенә тоткарланган кискен тәэсире ...

01:17:42.649 --> 01:17:46.009
A 0.5 G, 60 Гц магнит кыры
пинеалоцитларда мелатонин җитештерүне баса.

01:17:46.009 --> 01:17:49.666
… пинеалоцитларда норадреналин тәэсирендә мелатонин җитештерү
уртача 46% ка кимүе. Нәтиҗәләр электромагнит

01:17:49.666 --> 01:17:53.134
дулкыннарына дучар итүнең шәхси күзәнәкләргә тәэсир итеп пинеаль
бизедә мелатонинны бастыруга китерә алу гипотезасын хуплый.

01:17:53.134 --> 01:17:54.712
мелатонинны басуга дучар булу

01:17:54.712 --> 01:17:56.775
эпифиз бизендә барлыкка килә ала,

01:17:56.775 --> 01:17:59.253
шәхси күзәнәкләргә йогынты ясап.

01:17:59.253 --> 01:18:00.947
ЭМФ/ЭМР хайваннарда һәм кешеләрдә мелатонинны киметә Доктор Нил
Черри 2 сентябрь 2002 Унҗиде тикшеренү ELF һәм RF/MW

01:18:00.947 --> 01:18:02.089
тәэсире мелатонинны киметүен күрсәтә. Ун алты тикшеренү
кеше организмында ЭМР белән бәйле мелатонин кимүен ачыклый.

01:18:02.089 --> 01:18:10.952
Сезнеңчә, электр кырлары, магнит кырлары һәм радио дулкыннары
мелатонин җитештерүгә йогынты ясавына ышанычлы дәлилләр бармы?

01:18:10.952 --> 01:18:20.289
Бу тикшеренү күрсәтә: канюсларның мелатонин дәрәҗәсе радиация
тәэсирендә кими; радио манаралары янындагы биналарда оя корган

01:18:20.289 --> 01:18:29.324
кыргый лелекләрнең балалар саны радио манараларыннан ерактагы
лелек ояларына караганда азрак; Мураулар, бал кортлары һәм

01:18:29.324 --> 01:18:40.169
төрле кошлар төрләре, шулай ук диңгез сөт имезүчеләре буенча
үткәрелгән тикшеренүләр барысы да бер үк нәтиҗәгә ишарә итә.

01:18:40.169 --> 01:18:48.586
Ләкин аннары шишмә бизе күзәнәкләренең лаборатория
тикшеренүләре бар, алар чыннан да мелатонин синтезлый.

01:18:48.586 --> 01:18:52.410
Мин бу күзәнәкләргә магнит кыры тәэсирен өйрәнәм.

01:18:52.410 --> 01:19:01.525
Һәм мелатонинны бәяләүнең һәр этабында магнит
кырларының мелатонин җитештерүгә комачаулавы ачыкланды.

01:19:04.342 --> 01:19:10.196
Шулай итеп, магнит кырларының мелатонин
җитештерүнең барлык аспектларына һәм мелатонин

01:19:10.196 --> 01:19:13.542
җитештерүне тоткарлавына кагылышлы дәлилләр ачык.

01:19:13.542 --> 01:19:18.180
Тикшеренү чыннан да бу юлның һәр ягын карый.

01:19:21.180 --> 01:19:26.063
Сез моны җитәрлек дәрәҗәдә нәтиҗәле дип әйтер идегезме?

01:19:26.063 --> 01:19:30.314
Әйе, мин моны төгәл нәтиҗә дип әйтер идем.

01:19:42.441 --> 01:19:52.375
Безнең тәннәребезнең иң гаҗәеп ягы – алар ирекле радикаллар
барлыкка килүенә каршы тору өчен мелатонин җитештерә алулары.

01:19:52.375 --> 01:19:59.664
Без үз эчендә төгәл тигезлек, камил саклану системасын булдырдык.

01:20:01.343 --> 01:20:06.750
Безнең тәннәребез бу техниканы
камилләштерү өчен миллионнарча еллар үткәрде.

01:20:06.750 --> 01:20:12.540
Без үскән мохиткә нигезләнеп эшләнгән технология.

01:20:14.522 --> 01:20:22.993
Ләкин соңгы дистә елларда безнең тирә-юнь
үзгәрмәдеме, һәм ул хәтта экспоненциаль рәвештә үзгәрмәдеме?

01:20:22.993 --> 01:20:34.424
Ачык күзгә дөнья шул ук булып күренә, ләкин күзәнәк дәрәҗәсендә
бу безнең тормышыбызда булган иң зур әйләнә-тирә үзгәреш.

01:20:38.517 --> 01:20:47.810
Мондый зур үзгәрешнең мондый нечкә
тигезлекне мәҗбүри рәвештә бозачагы ачык.

01:20:47.810 --> 01:20:54.628
Һәм безнең организмның тиешле күләмдә мелатонин
җитештермәве нәтиҗәләре үлемле булырга мөмкин.

01:20:54.628 --> 01:20:59.961
Дөнья буйлап галимнәр хәзер ирекле радикалларның һәр
билгеле авыруның сәбәбе яки өлеш кертүче факторы

01:20:59.961 --> 01:21:03.634
булырга мөмкин дип саныйлар, алар тик рак кына түгел.

01:21:03.634 --> 01:21:09.493
XX гасыр башында балалар лейкемиясе
медицинада сирәк очрый торган авыру иде.

01:21:09.493 --> 01:21:13.696
Шуннан бирле без балалар арасында
лейкемия очракларының артуын гына күрдек.

01:21:13.696 --> 01:21:17.172
Ул ел саен якынча ике процентка арта.

01:21:17.172 --> 01:21:23.146
Һәм бу шулай ук күп кенә башка
авыруларга да кагыла: аутизм, ми шешләре, рак.

01:21:23.146 --> 01:21:29.034
1910 елларда рак авырулары күрсәткече,
мөгаен, бүгенгегә караганда ярты гына югары булган.

01:21:29.034 --> 01:21:37.474
Күп кенә башка авырулар да электромагнит кырлары һәм радиация
тәэсиренә дучар булу белән бәйле, фәкать электр тапшыру

01:21:37.474 --> 01:21:45.637
линияләреннән генә түгел, радио һәм микродулкын
кырларыннан да, тикшеренүләр һәм фәнни эшләнмәләр күрсәткәнчә.

01:21:45.637 --> 01:21:53.899
Соңгы 50 ел дәвамында без электромагнит нурланышы
диңгезендә чумдык. Ул безне һәр яктан уратып алган.

01:21:53.899 --> 01:21:57.111
Күренми, без аны күрә алмыйбыз. Ләкин без аның барлыгын беләбез.

01:21:57.111 --> 01:22:02.999
Һәр тапкыр мобиль телефоныңны
кулланган саен, ул шунда икәнен беләсең.

01:22:02.999 --> 01:22:06.849
Вакытны кире бору бик авыр. Мөмкин түгел.

01:22:06.849 --> 01:22:11.375
Ләкин безгә бу сәламәтлеккә йогынтыларны
белергә кирәк, шул рәвешле без хәвефсезлек

01:22:11.375 --> 01:22:14.280
чараларын күрү мөмкинлегенә ия булачакбыз.

01:22:14.280 --> 01:22:17.819
Әгәр без моны теләсәк, без моны эшләргә тиешбез.

01:22:17.819 --> 01:22:23.664
Мине борчый хәзер чыннан да бара торган хәлләр .

01:22:25.227 --> 01:22:30.288
Бәлки без җитәрлек игътибар бирмәгәнбез.

01:22:30.288 --> 01:22:40.739
Хәзерге вакытта күренгән хәлләрнең берсе –
аутизм, яисә дөрес исеме белән: аутизм спектры бозылуы.

01:22:40.739 --> 01:22:47.752
Сез фән өлкәсендә мондый әйберләрне тикшерү өчен контроль төркем
калмады дип уйлыйсызмы, чөнки диярлек һәркемдә

01:22:47.752 --> 01:22:55.905
мобиль телефон бар, диярлек һәркемдә Wi-Fi бар, һәм
диярлек һәркем электромагнит кырлары тәэсиренә дучар?

01:22:55.905 --> 01:23:04.537
Әйе, без барыбыз да шундый дәрәҗәгә җитәбез ки, бик күп кеше
мобиль телефоннар һәм Wi-Fi электромагнит кырларына дучар ителә,

01:23:04.537 --> 01:23:15.472
шуңа күрә хәзер бездә дучар булганнар белән булмаганнарның
сәламәтлеге арасындагы аерманы күрү өчен контроль төркеме юк.

01:23:15.472 --> 01:23:18.325
Әгәр дә мин аналогия ясасам:

01:23:18.325 --> 01:23:21.841
Без тәмәке тарту үпкә рагына китерә алуын ачыкладык.

01:23:21.841 --> 01:23:26.364
Бу кайбер кешеләр тәмәке тартмаганга күрә
булды, һәм алар контроль төркемен тәшкил иттеләр.

01:23:26.364 --> 01:23:31.812
Әгәр һәркем тәмәке тарткан булса, без тәмәке тарту
үпкә рагына китерә алуын беркайчан да ачыкламас идек.

01:23:31.812 --> 01:23:39.553
Һәм һәркем үпкә рагы авыруыннан вафат булыр иде, һәм ул
тәмәке тарту белән бәйләнмичә милли авыру дип танылыр иде.

01:23:39.553 --> 01:23:46.703
Мобиль телефон сигналларының тыгылуы нәтиҗәсендә без
аларга дучар булмаган халыкның барлык өлешләрен югалтабыз.

01:23:46.703 --> 01:23:52.326
Мобиль телефоны булмаган берничә кеше дә мобиль
телефоннардан чыккан радиация белән уратып алынган;

01:23:52.326 --> 01:23:56.015
алар кибеткә барганда, поездта, кайда гына барсалар да!

01:23:56.015 --> 01:23:59.729
Бу бары тик минем кебек «күмер
шахтасындагы канарейка» гына түгел.

01:23:59.729 --> 01:24:06.056
Ниһаять, әгәр дә сез атмосферадәге электромагнит кырларын гади
генә арттырсагыз, без чынлап та шуны эшлибез, һәм

01:24:06.056 --> 01:24:12.709
хәзер тирә-юньдәге электромагнит кырлары һәм микродулкыннар
30 ел элек булганга караганда миллион тапкыр күбрәк.

01:24:12.709 --> 01:24:16.552
Бер мәлдә ул сине дә тәэсир итәчәк!

01:24:16.552 --> 01:24:20.576
15 елдан без кайда булачакбыз дип әйтү бик авыр.

01:24:20.576 --> 01:24:28.057
Ләкин мин әйтер идем, соңгы берничә ел эчендә генә без бу
зарарлы йогынтыларның халыкка күпмегә төшүен аңлый башладык.

01:24:28.057 --> 01:24:34.716
Аннары без уянабыз да сәбәпләргә карыйбыз. Һәм
безгә бу сәбәпләр белән нидер эшләргә туры киләчәк.

01:24:44.751 --> 01:24:48.079
Без тапкыр, әмма катлаулы организм.

01:24:48.079 --> 01:24:55.241
Безнең тәннәребезнең эшләү рәвеше очраклы да
түгел, бер төн эчендә барлыкка килгән дә түгел.

01:24:56.795 --> 01:25:04.144
Бу планетадагы башка һәр тере җан иясе
кебек, без дә яшәгән мохиткә яраклаштык.

01:25:08.964 --> 01:25:17.042
Ваҡыт башыннан бирле кырлар һәм
резонансларның нечкә тигезлеген күрсәткән мохит.

01:25:18.665 --> 01:25:24.123
Бу күренешләр безне тирә-юньнән генә калмыйча, безне без итә.

01:25:24.123 --> 01:25:30.835
Безнең тәнебездәге күзәнәкләр бер-берсе белән
яктылык ешлыклары аша аралашалар, нәкъ безнең ДНК

01:25:30.835 --> 01:25:36.080
электромагнит ешлыкларны кулланып үрчә торган кебек.

01:25:39.040 --> 01:25:47.679
Бу барлык нәрсәнең үзәгендә — уңай зарядлы протоннар һәм
тискәре зарядлы электроннар, алар бөтен тормышны магнитлы итә.

01:25:50.093 --> 01:25:55.988
Барлык тере җан ияләре кебек, без дә криптохром
күзәнәкләре белән җиһазланган, алар безгә бу кырларны без әле

01:25:55.988 --> 01:26:00.179
тулысынча аңлап бетермәгән рәвештә тоярга мөмкинлек бирә.

01:26:02.882 --> 01:26:14.523
Без ешлык, электр, яктылык һәм магнитлык җан ияләре.

01:26:14.523 --> 01:26:22.368
Һәм моңа әверелү өчен миллионнарча ел кирәк
булды; бу процесс иң беренче күзәнәктән башланды.

01:26:23.930 --> 01:26:34.480
Без сымсыз технологияне кабул итеп, аны көндәлек тормышыбызга
кертсәк тә, безнең организм күзәнәк дәрәҗәсендә моңа иярә алмады.

01:26:34.480 --> 01:26:38.849
Хәзер безне уратып алган ешлыклар безнең
күзәнәкләребез өчен шундый ук чит, без аларны күрә

01:26:38.849 --> 01:26:42.942
алсак, күзләребез өчен дә шундый ук чит булырлар иде.

01:26:48.364 --> 01:26:54.028
Безнең балалар үз тәннәре гади генә аңлый алмаган дөньяга туалар.

01:26:57.255 --> 01:27:00.372
Бу барысы нигә китерәчәк?

01:27:04.508 --> 01:27:13.828
Бу фильм төшерелгән саен, 4G технологиясе
бөтен дөньяга тарала. Моның өчен чикләр күтәрелә.

01:27:15.961 --> 01:27:22.719
Wi-Fi диярлек һәр өйдә, мәктәптә һәм кибеттә
бар, һәм ул безне даими рәвештә уратып ала.

01:27:22.719 --> 01:27:28.108
DECT телефон технологиясе диярлек һәр өйдә очрый.

01:27:28.108 --> 01:27:36.923
Сәнәгать җаваплылык күрсәтергә һәм сак булырга тиешле вакытта
ул безнең озак вакытлы сәламәтлегебезгә битарафлык күрсәтә.

01:27:36.923 --> 01:27:41.045
Акча дөньяны идарә итә.

01:27:41.045 --> 01:27:49.224
Һәм аларның моңа карата намус хисе үстерү
ихтималы тәмәке сәнәгатендәге кебек үк түбән.

01:27:49.224 --> 01:27:54.348
Шулай итеп, үзгәреш булса, ул алардан килмәячәк.

01:27:54.348 --> 01:27:58.055
Ул бездән килергә тиеш!

01:27:58.055 --> 01:28:03.297
Безгә бары тик күзләребезне ачып,
проблеманы таный белергә генә кирәк.

01:28:18.453 --> 01:28:24.731
Радио дулкыннарының мелатонинга йогынтысын өйрәнү
өчен MTHRны финанслау максатында кулланырга ниятлисезме?

01:28:24.731 --> 01:28:34.098
Моны истә тотып, кешеләр мобиль телефоннар мелатонин җитештерүгә
комачаулый дип әйткәндә нәкъ менә шушы механизмга ишарә итәләр.

01:28:34.098 --> 01:28:40.231
Мелатонин – антиоксидант, әйтерсең, ирекле
радикалларны җыеп алучы вакуум чистарткыч.

01:28:45.817 --> 01:28:52.900
Без хәзер эшләп торган тикшеренү тәкъдимен
чыгарганда, аеруча кызыксындырган өлкәләргә басым ясап,

01:28:52.900 --> 01:28:58.448
бөтен спектр буенча гаризалар һәм тәкъдимнәр чакырабыз.

01:29:04.215 --> 01:29:12.012
Ләкин аларны без алган башка гаризалар белән бергә
өстенлеккә куярга кирәк. Безнең бюджет чикләнгән.

01:29:12.012 --> 01:29:15.854
Ләкин без хәзерге вакытта мелатонин буенча
бернинди дә тикшеренү үткәрергә планлаштырмыйбыз.

01:29:15.854 --> 01:29:19.342
Хәзерге вакытта бу безнең өчен өстенлекле түгел.

01:29:35.705 --> 01:29:44.255
MTHR әле дә мобиль телефоннарның мелатонинга
йогынтысын тикшерүче тикшеренүләргә инвестиция кертергә тиеш.