1 00:00:00,000 --> 00:00:01,153 2 00:00:01,153 --> 00:00:06,259 Chanjman klimatik – moun ant konesans ak kwayans 3 00:00:06,259 --> 00:00:13,440 Èske klima a fasil pou enfliyanse jan politisyen yo ak medya yo toujou ap di nou? 4 00:00:13,440 --> 00:00:21,061 Pou anpil moun, opinyon pre-fòme lobis ki enpòtan yo konplètman sifi, pandan ke lòt moun jwenn 5 00:00:21,061 --> 00:00:25,613 sijè a twò konplèks pou yo trete l nèt poukont yo. 6 00:00:25,613 --> 00:00:32,256 Otè a, Pwofesè Doktè Werner Kirstein, yon klimatolojis ak fizisyen ki gen anpil eksperyans, ap etidye 7 00:00:32,256 --> 00:00:39,532 pwosesis syantifik ki gen rapò ak fluktuasyon klima rejyonal ak mondyal depi plis pase 40 ane. 8 00:00:39,532 --> 00:00:48,229 Nan nouvo liv li a, "CHANJMAN KLIMA – Reyalite, Erè oswa Manti? Moun ant Konesans ak Kwayans," li eksplike reyalite sou "sijè 9 00:00:48,229 --> 00:00:53,330 cho" chanjman klima yo nan yon fason tout moun ka konprann. 10 00:00:53,330 --> 00:01:03,436 An patikilye, li montre ke: Chanjman klimatik se reyèl, chanjman klimatik se yon erè, epi chanjman klimatik se yon manti. 11 00:01:03,436 --> 00:01:08,969 Malgre kontradiksyon sa yo ki parèt, chak nan twa deklarasyon yo kòrèk. 12 00:01:08,969 --> 00:01:19,153 Kijan sa ka fèt? Nan liv li ki fasil pou li, ki gen anviwon 200 paj, Werner Kirstein abòde kesyon sa yo ak anpil lòt ankò. 13 00:01:19,153 --> 00:01:23,773 Kèk nan "hot spots" sa yo mete an valè nan dokimantè sa a. 14 00:01:23,773 --> 00:01:31,781 Pou sa, kèk ekstrè pran dirèkteman nan liv Werner Kirstein oswa repwodui an fòm rezime nan pwòp pawòl nou. 15 00:01:31,781 --> 00:01:35,454 Chanjman klimatik se reyèl 16 00:01:35,454 --> 00:01:44,582 Klima Latè a toujou ap chanje, sa vle di chanjman klimatik se yon reyalite – chanjman klimatik natirèl, sa vle di! 17 00:01:44,582 --> 00:01:51,739 Tras chanjman klimatik ak fluktuasyon klimatik yo depi lontan etidye pa klimatolojis ak jeyolojis e yo 18 00:01:51,739 --> 00:01:59,980 dokimante, pami lòt bagay, pa evalyasyon bag pye bwa, analiz sediman ak chanjman nan relief sifas Latè a. 19 00:01:59,980 --> 00:02:07,886 Avèk altènans peryòd cho ak frèt, konsantrasyon CO2 nan atmosfè a te chanje tou, menm si ak yon reta tan. 20 00:02:07,886 --> 00:02:16,407 Premyeman, tanperati a te toujou ogmante, epi anpil pita konsantrasyon CO2 te ogmante. Diferans tanperati yo te 21 00:02:16,407 --> 00:02:25,202 rive jiska 10 °C. Pa egzanp, tanperati jodi a apeprè 10 degre pi ba pase pandan peryòd cho nan istwa Latè! 22 00:02:25,202 --> 00:02:33,729 Konsantrasyon CO2 yo te souvan siyifikativman pi wo pase sa yo ye jodi a. Chanjman tanperati yo te toujou akòz koz 23 00:02:33,729 --> 00:02:43,815 natirèl, tankou aktivite solè ak paramèt òbit Latè; lèzòm pa t janm responsab pou chanjman klimatik nan okenn fason. 24 00:02:43,815 --> 00:02:47,995 Chanjman klimatik se yon falasi 25 00:02:47,995 --> 00:02:56,270 Nan lane 1986, Sosyete Fizik Alman an te bay yon avètisman sou yon "katastwòf klimatik mondyal k ap pwoche" 26 00:02:56,270 --> 00:03:01,133 ki te baze sou estatistik defektye, koub Mauna Loa a. 27 00:03:01,133 --> 00:03:07,584 Kourb Mauna Loa a montre yon korelasyon aparan* ant ogmantasyon tanperati ak CO2. 28 00:03:07,584 --> 00:03:15,964 Yo te pretann lè sa a ke tanperati Latè a te depann de kantite gaz tras, tankou CO₂, ki nan lè a. 29 00:03:15,964 --> 00:03:25,268 Similasyon òdinatè ak kalkil modèl ki baze sou erè fatal sa a te toujou prevwa rechofman. 30 00:03:25,268 --> 00:03:33,308 Devlopman klimatik pase yo ak dinamik fòmasyon nyaj ak kouran oseyan yo pa ka repwodui avèk presizyon nan modèl yo 31 00:03:33,308 --> 00:03:37,801 non plis. Sa mennen nan prediksyon ki totalman pa egzak. 32 00:03:37,801 --> 00:03:46,255 Menm Gwoup Entègouvènmantal sou Chanjman Klima (IPCC) te admèt an 2001: "Nan rechèch ak modèlizasyon klima, nou ta dwe 33 00:03:46,255 --> 00:03:55,706 rekonèt ke sa a se yon sistèm kouple, non-lineyè ak chaotik. Kidonk, prediksyon alontèm sou devlopman klima pa posib." 34 00:03:55,706 --> 00:03:59,436 Chanjman klimatik se yon manti 35 00:03:59,436 --> 00:04:07,519 Sa te pèmèt menas politik "rechofman klimatik" la gonfle pou l tounen yon monn manti ki te vin gwo anpil, sa ki te pouse 36 00:04:07,519 --> 00:04:11,923 Palman Inyon Ewopeyèn nan deklare yon "ijans klimatik" an 2019. 37 00:04:11,923 --> 00:04:18,390 Sepandan, plis ak plis syantis e menm kèk politisyen ap vire do bay deklarasyon apokaliptik Panel 38 00:04:18,390 --> 00:04:25,725 Entègouvènmantal sou Chanjman Klima a. Plizyè etid ak koub tanperati yo te ekspoze kòm manti ak falsifikasyon. 39 00:04:25,725 --> 00:04:34,278 Pa egzanp, nan grafik hockey stick la, fluktuasyon tanperati reyèl yo te balanse ak faz cho ki te long nan 12yèm syèk la, sa 40 00:04:34,278 --> 00:04:42,210 ki te kreye ilizyon yon klima prèske stab pandan prèske 800 ane, pou yo te ka atribiye ogmantasyon tanperati a depi 41 00:04:42,210 --> 00:04:47,392 1900 rive jodi a ak emisyon CO2 ki soti nan endistriyalizasyon. 42 00:04:47,392 --> 00:04:55,698 Malgre manti sa yo rekonèt, yo ap dirije finansman gouvènman an espesyalman nan rechèch sa a ki "priyorize politikman". Sa 43 00:04:55,698 --> 00:05:04,063 yo rele chanjman klimatik ki fèt pa moun vin tounen yon kwayans ki chache siprime laverite pa nenpòt mwayen ki nesesè. 44 00:05:04,063 --> 00:05:08,496 Tan pa menm ak klima 45 00:05:08,496 --> 00:05:16,314 Plis pase san ane de sa, klimatolojis yo te dakò pou evalye evènman meteyo ki anrejistre ak paramèt ki soti nan 46 00:05:16,314 --> 00:05:21,216 omwen trant ane pou yo te kapab fè deklarasyon sou klima a. 47 00:05:21,216 --> 00:05:29,579 Klim se an reyalite pa plis pase yon koleksyon jeyan done sou tan ki pase, sa vle di ke yo pa ka pwoteje li. Yo ka 48 00:05:29,579 --> 00:05:34,580 sèlman obsève li sou yon peryòd tan ki long ak atravè gwo zòn. 49 00:05:34,580 --> 00:05:41,317 Meteyològ ki finanse pa leta nan medya prensipal yo entèprete menm kèk jou cho ak sèk kòm move tan 50 00:05:41,317 --> 00:05:45,921 ekstrèm ak prèv yon katastwòf klimatik ki deja rive. 51 00:05:45,921 --> 00:05:54,789 Sepandan, sa yo se sèlman fenomèn tanporè ak lokal ki prezante bay piblik la kòm dezas klimatik. 52 00:05:54,789 --> 00:06:03,000 Èske politisyen ak medya prensipal yo fè espre konfonn tèm 'meteo' ak 'klima' pou deranje ak twonpe piblik la? 53 00:06:03,000 --> 00:06:08,465 Yon popilasyon ki gen krentif sou lavni ka pi fasilman konvenki pou aksepte "objèktif klimatik" epi 54 00:06:08,465 --> 00:06:12,320 prepare pou taks sou klima ak lòt ogmantasyon pri. 55 00:06:12,320 --> 00:06:20,095 Chèchè klima nan Enstiti Potsdam pou Rechèch sou Enpak Klima (PIK) tou renmen sèvi ak konfizyon ant meteyo ak 56 00:06:20,095 --> 00:06:28,394 klima pou simen panik. Èske objektif prensipal chèchè klima yo isit la se asire finansman pou alaramis klima? 57 00:06:28,394 --> 00:06:32,494 Wòl Gwoup Entègouvènmantal sou Chanjman Klima a (IPCC) 58 00:06:32,494 --> 00:06:39,007 Gwoup Entègouvènmantal sou Chanjman Klima (IPCC) te etabli an 1988 pa Pwogram Nasyonzini pou 59 00:06:39,007 --> 00:06:43,987 Anviwònman (UNEP) ak Òganizasyon Meteyolojik Mondyal (WMO). 60 00:06:43,987 --> 00:06:50,225 Ansyen Chanselye Alman an, Helmut Schmidt, te eksprime mefyans li anvè IPCC la nan diskou 61 00:06:50,225 --> 00:06:54,349 li sou rechofman global la nan Bèlen an 2011: 62 00:06:54,349 --> 00:07:01,603 Dokiman Panel Entègouvènmantal sou Chanjman Klima (IPCC) te bay jiskaprezan yo te resevwa ak sispèk, sitou paske 63 00:07:01,603 --> 00:07:06,197 yo te pwouve ke kèk nan chèchè ki te enplike yo se fwodè. 64 00:07:06,197 --> 00:07:17,024 Nan 2,500 ekspè inisyal IPCC yo, se sèlman 5 ki te rete ki te kwè nan ipotèz chanjman klimatik ki fèt pa moun. 65 00:07:17,024 --> 00:07:27,805 Sepandan, politisyen ki kounye a domine IPCC la fè konfyans avèg modèl ki totalman ipotetik ak apwòch ki enfliyanse pa ideyoloji. 66 00:07:27,805 --> 00:07:35,601 Se pa t jiskaske kòmansman ane 1980 yo ke ekspè klimatik yo te vrèman reprezante nan IPCC la. Kesyon an se 67 00:07:35,601 --> 00:07:40,166 poukisa travay la tèlman pa syantifik e pwopagandis. 68 00:07:40,166 --> 00:07:48,668 Enterè finansye ki dèyè mit katastwòf klimatik ki fèt pa moun nan ap vin parèt aklè, jan ekspè nan domèn nan konfime. 69 00:07:48,668 --> 00:07:57,927 Pami moun k ap pwofite de kantite lajan terib sa yo gen moun prive tankou Al Gore, ansyen Vis Prezidan Etazini, Warren Buffet, 70 00:07:57,927 --> 00:08:06,965 Elon Musk, ki te resevwa 1.5 milya dola ameriken nan lajan kontribyab yo, Vinod Khosla ak James Cameron. Men, gwoup rechèch 71 00:08:06,965 --> 00:08:16,542 ak enstiti ki resevwa finansman, ansanm ak divès endistri ak bank, tankou Bank Mondyal la, benefisye tou de mit sa a. 72 00:08:16,542 --> 00:08:20,582 Admisyon yon alaramis 73 00:08:20,582 --> 00:08:27,886 James Lovelock montre enpresyonan kijan yon kwayan nan klima te fè yon "eksperyans Damas" epi li te chanje soti 74 00:08:27,886 --> 00:08:34,836 nan Saoul pou vin Pòl lè li te esplike nan yon entèvyou ke li te mal ak prediksyon alaramis li yo. 75 00:08:34,836 --> 00:08:45,210 Li te panse pi byen sou modèl yo te itilize pou prevwa katastwòf klimatik. Dapre Lovelock, modèl sa yo pa t konvenk li ankò. 76 00:08:45,210 --> 00:08:53,183 "Pwoblèm nan se ke nou toujou konnen twò piti sou klima a. Jis 20 ane de sa, nou te panse nou te gen tout bagay anba kontwòl." 77 00:08:53,183 --> 00:09:01,560 Sa a te mennen nan plizyè liv alarmis, enkli pa mwen, paske li te sanble tèlman klè. Men sa pa t rive. 78 00:09:01,560 --> 00:09:06,857 Klimat la ap swiv modèl li abitye a. Fondamantalman, pa gen anyen etranj ki rive. 79 00:09:06,857 --> 00:09:16,321 Nou te sipoze ke kounye a nou ta deja nan mitan yon mond ki twò chofe. Sepandan, mond lan apèn chofe depi kòmansman milenè a. 80 00:09:16,321 --> 00:09:27,470 Tanperati a rete prèske konstan, menm si li ta dwe ogmante. An menm tan, pa gen dout ke nivo dyoksid kabòn yo kontinye ogmante. 81 00:09:27,470 --> 00:09:32,576 Chanjman klimatik: kwayans kont konesans 82 00:09:32,576 --> 00:09:40,959 Nan travay li, Werner Kirstein montre kijan moun yo kwense ant fòs konfli 'lafwa' ak 'konesans'. Men jis twa egzanp: 83 00:09:40,959 --> 00:09:49,182 1. Kwayans: Foto ansyen yo montre gwo glasye Alpin, pandan foto ki pi resan yo montre glasye ki retresi an konparezon. Èske 84 00:09:49,182 --> 00:09:54,272 sa a se yon siyal alèt pou yon katastwòf klimatik k ap vini? 85 00:09:54,272 --> 00:10:04,105 Konesans: Rès pyebwa ak plant nan zòn ki kounye a san glasye pwouve ke pa t gen glasye isit la nan tan lontan. 86 00:10:04,105 --> 00:10:11,650 Tèl prèv montre ke pandan 65 pousan nan dènye 10,000 ane yo, glasye Alp yo te pi piti e 87 00:10:11,650 --> 00:10:16,284 tanperati yo te pi wo – san okenn entèvansyon imen! 88 00:10:16,284 --> 00:10:24,210 2. Kwayans: Popilasyon lous polè a gravman menase pa rechofman global ki fèt pa moun. 89 00:10:24,210 --> 00:10:30,642 Reyalite: Lous polè yo te deja egziste nan Oseyan Atik la 600,000 ane de sa. Sa vle di yo 90 00:10:30,642 --> 00:10:35,223 siviv tout peryòd entèglasyè (ant epòk glas yo). 91 00:10:35,223 --> 00:10:41,340 Lè tan an pi cho, yo manje tou zèb, ti touf bwa ak grenn, e se poutèt sa yo konsidere yo kòm chasè entèlijan. 92 00:10:41,340 --> 00:10:50,647 Depi gouvènman Kanadyen an entèdi lachas, kantite bèt yo ogmante soti nan apeprè 5,000 pou rive 25,000. 93 00:10:50,647 --> 00:10:55,841 3. Kwayans: glas ki nan pwal yo ap fonn san rete. 94 00:10:55,841 --> 00:11:02,669 Bari glas Larsen B ki byen koni a pèdi twa ka mas glas li. Se sèlman yon kesyon de tan 95 00:11:02,669 --> 00:11:07,200 anvan Arktik ak Antatik vin konplètman san glas. 96 00:11:07,200 --> 00:11:15,880 Konesans: Depi plizyè dizèn ane, yo konnen ke tanperati nan Arktik ak Antatik montre fluktuasyon opoze. 97 00:11:15,880 --> 00:11:22,374 Sa vle di ke pandan tanperati yo ap desann nan Pòl Sid la, yo ap monte nan Pòl Nò a. 98 00:11:22,374 --> 00:11:29,440 Fenomèn sa a rele tou 'balans bipolè' oswa 'koplaj Arktik-Antatik'. 99 00:11:29,440 --> 00:11:35,423 Li parèt ke lè w gade pi pre, sa ka revele yon lòt imaj nan yon sitiyasyon. 100 00:11:35,423 --> 00:11:45,124 Nan deba sou klima aktyèl la, sepandan, li sanble ke konviksyon emosyonèl pi enpòtan, menm si li kontrè ak konesans faktik. 101 00:11:45,124 --> 00:11:48,512 Ki sa éko-nihilis la? 102 00:11:48,512 --> 00:11:55,737 Daprè Albert Camus, yon ekriven franse, filozòf ak gayan Pri Nobel Literati, nihilis pa vle di 103 00:11:55,737 --> 00:12:00,440 kwè nan anyen, men pito pa kwè nan sa ki egziste. 104 00:12:00,440 --> 00:12:08,640 Nihilis yo souvan fè tout sa yo kapab pou reyalize yon bagay yo kwè ki bon, men yo pa konsidere konsekans yo. 105 00:12:08,640 --> 00:12:15,585 Sa yo ka grav epi vyole nèt prensip panse syantifik ak lojik. 106 00:12:15,585 --> 00:12:21,682 Nihilis aksepte vyolasyon diyite moun pou yon koz ki sipoze bon. 107 00:12:21,682 --> 00:12:26,634 Eco-nihilism se yon filozofi lavi ki konsantre sou yon detèminasyon ekstrèmman 108 00:12:26,634 --> 00:12:30,431 egzajere ak tèt di pou sove anviwònman an. 109 00:12:30,431 --> 00:12:37,450 Se yon ideyoloji ki pafwa karakterize pa ekoteroris san pitye. 110 00:12:37,450 --> 00:12:44,736 Edgar Gärtner, otè liv "Eko-Nihilis: Yon Kritik sou Ekoloji Politik," pa sèl ki wè pwoteksyon 111 00:12:44,736 --> 00:12:49,203 klima kòm fòm nihilis ki pi danjere kounye a. 112 00:12:49,203 --> 00:12:52,544 Jadinye: "Ki sa ki eko-nihilis? 113 00:12:52,544 --> 00:13:00,352 Swisid ekonomik an plizyè fwa, paske yo mete tout bagay sou yon sèl kat san konsidere depans yo. 114 00:13:00,352 --> 00:13:06,970 San reflechi, "politik klima" aksepte grangou kòm yon konsekans ogmantasyon (delibere) nan pri sous 115 00:13:06,970 --> 00:13:12,000 enèji ak manje pou pwoteje yon konstriksyon estatistik. 116 00:13:12,000 --> 00:13:20,768 "Pwoteksyon klima" – lè w diminye emisyon CO2 ak èd enèji "renouvlab" – se yon lide sòt, ki pa fin kwit. 117 00:13:20,768 --> 00:13:32,787 Enèji solè ak van pa gratis; depans pou aplikasyon teknik yo enòmas e yo pa ditou net an kabòn. 118 00:13:32,787 --> 00:13:37,413 Minaj demokrasi atravè ijans klimatik 119 00:13:37,413 --> 00:13:47,107 Inyon Ewopeyen an te deklare yon ijans klimatik depi kèk tan, e anpil vil Alman deja pran etap sa a ki pa demokratik. 120 00:13:47,107 --> 00:13:53,233 Pouvwa ijans yo pral itilize pou elimine opozan politik yo. Se pa pi bon agiman yo ki 121 00:13:53,233 --> 00:13:57,400 pral genyen ankò, men objektif ideyolojik yo. 122 00:13:57,400 --> 00:14:03,869 Sepandan, demann ekstrèm sa yo gen yon gwo potansyèl pou konfli sosyal ak ekonomik. 123 00:14:03,869 --> 00:14:14,247 Enkyetid konsènan tèm 'eta ijans' la plis pase jistifye, paske li ta ka louvri pòt pou mete lwa an kesyon. 124 00:14:14,247 --> 00:14:18,105 Manifès Klima a 125 00:14:18,105 --> 00:14:28,000 Inyon Valè Bavyè a te pibliye yon manifès sou klima nan kòmansman ane 2020. Men yon rezime pwen kle yo: 126 00:14:28,000 --> 00:14:32,886 1. Solèy la kontwole klima nou, se pa CO₂. 127 00:14:32,886 --> 00:14:40,060 2. Mezi pou pwoteje klima a – tankou tranzisyon enèji ki echwe a – se yon erè politik. 128 00:14:40,060 --> 00:14:47,056 3. Almay bezwen yon rezèv enèji ki estab e abòdab. 129 00:14:47,056 --> 00:14:56,165 Pwen yo eksplike pi an detay nan Manifès Klima 2020 la. Pami lòt bagay, WerteUnion lan rejte fòtman "Green Deal" la ak 130 00:14:56,165 --> 00:15:01,611 pri CO2 jan sa dekri nan "Pake Klima Gouvènman Federal la". 131 00:15:01,611 --> 00:15:11,720 Manifès Klima a mande pou mete fen nan mit klima a epi pou lanse yon kanpay edikasyon sou sijè klima, sik solè ak dioksid kabòn. 132 00:15:11,720 --> 00:15:18,480 Ou ka jwenn plis enfòmasyon sou sa nan Manifès Klima 2020 Inyon Valè Bavyè a. 133 00:15:18,480 --> 00:15:24,169 Se sèlman atravè krent ak pèpòlè ke politisyen yo ka fè moun obeyi epi konfòme yo. Menas yon katastwòf 134 00:15:24,169 --> 00:15:28,096 klimatik se kounye a enstriman yo itilize pou reyalize sa. 135 00:15:28,096 --> 00:15:36,186 Sepandan, lè nouvo ti epòk glas la vin enkontestab nan kèk ane, ap gen sèlman yon sèl repons pou bay 'syantis klima yo', 136 00:15:36,186 --> 00:15:40,860 politisyen chofaj global yo ak jounalis pwopagann klimatik yo: 137 00:15:40,860 --> 00:15:49,183 Si ou rele nan forè a, ou dwe tou pare pou tande eko a, menm si li sonnen konplètman diferan. Prof. Dr. Werner Kirstein