Mbongwana ya klima – bato kati na boyebi mpe kondima
Boye klima ezali pɛtɛɛ mpo na kobongola lokola bato ya politiki na bapanzi sango bazali koloba na biso?
Mpo na bato ebele, makanisi oyo bato ya bopusi oyo basengeli na likambo bapesaka liboso ekoki bango mpenza,
nzokande basusu bamonaka ete likambo yango ezali mpasi mingi mpo na kososola yango malamu bango moko.
Mokomi, Prof. Dr. Werner Kirstein, moto ya mayele na makambo ya climat mpe physique, azali koyekola banda koleka mibu 40 lolenge
ya siansi ya mbongwana ya climat na bituka mpe na mokili mobimba.
Na buku na ye ya sika, "MOBONGWANO YA EKOLO – Solo, Libunga to Lokuta? Bato kati na Boyebi mpe Kondima," alimboli
makambo ya solo etali "masolo ya moto" ya mobongwano ya ekolo na lolenge oyo moto nyonso akoki kososola.
Mingimingi, emonisi ete: Mbongwana ya klima ezali ya solo, mbongwana ya klima ezali
libunga, mpe mbongwana ya klima ezali lokuta.
Atako emonani lokola ezali kotɛlɛmɛlana, maloba misato nyonso ezali ya solo.
Ndenge nini likambo oyo ekoki kozala? Na buku na ye oyo ezali pete mpo na kotanga, oyo ezali na nkasa pene na 200,
Werner Kirstein alobeli mituna oyo mpe mituna mosusu ebele.
Ndambo ya ba "hot spots" oyo emonisami polele na documentaire oyo.
Mpo na yango, biteni mosusu ezwami mbala moko na buku ya Werner Kirstein to mpe ezongelami na mokuse na maloba na biso moko.
Mbongwana ya klima ezali ya solo
Climat ya Mabele ebongwanaka banda kala, yango elingi koloba ete mbongwana ya climat ezali likambo ya
solo – mingi mpenza, mbongwana ya climat ya naturel!
Bilembo ya mbongwana ya klima mpe ya mbongwana ya ntango ya klima esalemi na yango bolukiluki banda kala na bato ya mayele ya klima
mpe ya mabele, mpe bilembo yango ebombami, na kati ya biloko mosusu, na nzela ya botatoli ya bambula ya
nzete, botatoli ya mabele ya nse ya mai, mpe mbongwana na lolenge ya mabele ya mokili.
Na mbongwana ya bileko ya molunge na ya malili, motango ya CO2 na mopɛpɛ mpe ebongwanaki, atako na eleko ya kozela.
Liboso, molunge ezalaki komata ntango nyonso, mpe mwa moke na sima, bokati ya CO2 emataki. Bokeseni ya molunge ezalaki kino na
10 °C. Na ndakisa, molunge ya lelo ezali na nse ya pene na 10 degrés koleka na tango ya bileko ya molunge na lisapo ya Mabele!
Bomati ya CO2 ezalaki mpe mbala mingi likolo mpenza koleka ndenge ezali lelo. Mbongwana ya molunge ezalaki ntango nyonso mpo na
bantina ya naturel, lokola misala ya moi mpe lolenge nzela ya mabele na zinga-zinga na yango etambolaka; bato bazalaki ata
mokolo moko te na ngambo na mbongwana ya klima na lolenge nyonso.
Mbongwana ya klima ezali lokuta
Na mobu 1986, Lingomba ya Allemagne ya Physique ebimisaki likebisi mpo na "likama monene ya klima ya mokili
mobimba oyo ezali koya", likebisi oyo esimbamaki na statistiki ya lokuta, elingi koloba courbe ya Mauna Loa.
Courbe ya Mauna Loa emonisi boyokani oyo emonanaka* kati na komata ya molunge mpe ya CO2.
Na ntango wana, balobaki ete molunge ya Mabele etalelamaki na motango ya ba gaz ya mike, lokola CO₂, oyo ezalaki na mopɛpɛ.
Na yango, ba simulations ya ordinatere mpe ba calculs ya ba modèles oyo esalemi likolo ya libunga oyo ya
monene, ezalaki ntango nyonso kosakola ete molunge ekomata.
Bokoli ya klima ya kala mpe ndenge mapata mpe mbonge ya mbu esalemaka, bakoki mpe te komonisa yango malamu na ba modèles.
Yango ememi na boprofetisi oyo ezali ya solo te ata moke.
Ata Panel Intergouvernemental mpo na Mbongwana ya Climat (IPCC) endimaki na 2001 ete: "Na bolukiluki mpe na kosala ba modèles ya
climat, esengeli tondima ete oyo ezali système moko esangani, oyo ezali non-linéaire mpe ya mobulungano. Yango
wana, kokanisa nini climat ekozala na mikolo mizali koya mpo na ntango molai ekoki kosalema te."
Mbongwana ya klima ezali lokuta
Yango nde epesaki nzela ete likama ya politiki ya "boyokani ya mokili mobimba" ekoma monɔkɔ moko ya lokuta ya
monene koleka, mpe etindaki Parlement ya Union Européenne ete eloba ete ezali "likama ya klima" na mobu 2019.
Kasi, bato ya siansi mingi koleka mpe ata mwa bato ya politiki bazali kotika kondima maloba ya nsomo ya Lisanga ya bikolo na
bikolo mpo na mbongwana ya klima. Bolukiluki ndenge na ndenge mpe bagrafe ya molunge
emonisami ete ezali lokuta mpe biloko ya kokosa.
Na ndakisa, na graphe ya hockey stick, mbongwana ya solo ya température ekokisanaki na eleko molai ya molunge na ekeke ya 12,
mpe yango emonisaki lokola nde climat etɛlɛmaki pɛtɛɛ na boumeli ya mbula pene na 800, mpo na koloba na nsima ete
bomati ya température kobanda na mobu 1900 ezali mpo na ba émissions ya CO2 oyo eutaki na industrialisation.
Ata na lokuta oyo eyebani, mbongo ya leta ezali kotindama kaka na bolukiluki oyo baponisi na politiki. Oyo babengi
mbongwana ya klima ya maboko ya moto ekomi lokola lingomba oyo elukaka kokanga solo na nzela nyonso.
Eleko ezali ndenge moko te na klima
Eleki sikoyo mbula nkama moko, bato ya mayele na makambo ya klima bayokanaki mpo na kotalela makambo ya eleko oyo
bakomaki mpe bilembo na yango ya ata mbula ntuku misato, mpo bákoka koloba makambo etali klima.
Klima ezali mpenza eloko mosusu te koleka lisangisi ya monene mpenza ya ba données ya météo ya kala, yango elingi
koloba ete klima ekoki kobatelama te. Klima ekoki kaka kotalelama na eleko molai mpe na bisika ya minene.
Bato ya météo oyo leta afutaka na ba media ya minene balimbolaka ata mikolo moke ya molunge makasi mpe ya kokauka lokola likama
ya klima mpe elembo ete likama monene ya klima esili kosalema.
Kasi, oyo ezali kaka makambo ya ntango mokuse mpe ya esika moko ya likolo, oyo
balakisaka bato lokola makama ya mbongwana ya klima.
Boni, bato ya politiki mpe ba media ya minene babalolaka na nko maloba 'weather' mpe 'climate' mpo na kotungisa mpe kokosa bato?
Bato oyo bazali na bobangi mpo na makambo ya lobi bakoki kondimisa bango na pɛtɛɛ mpenza mpo na kondima "mikano ya klima" mpe
kobongisama mpo na bampako ya klima mpe bomati mosusu ya batalo.
Bato ya bolukiluki na makambo ya klima na Institut ya Potsdam mpo na Bolukiluki na bopusi ya klima (PIK) balingaka mpe kosalela
mobulungano kati na eleko ya mokolo mpe klima mpo na kopanza nsomo. Boni, mokano monene ya bato ya
bolukiluki na makambo ya klima awa ezali nde ya kozwa misolo mpo na kobimisa nsomo na likambo ya klima?
Mokumba ya Lisanga ya ba Guvɛnɛmá mpo na Mbongwana ya Climat (IPCC)
Komite ya bikolo oyo etalaka mbongwana ya klima (IPCC) esalemaki na 1988 na Programme ya Nations Unies mpo na Environnement
(UNEP) mpe na Organisation Mondiale ya Météorologie (WMO).
Chancelier ya kala ya Allemagne, Helmut Schmidt, amonisaki kozanga kotiela motema na ye na IPCC na diskur na ye
na likambo ya bobɛli ya mokili na Berlin na mobu 2011:
Mikanda oyo Panel Intergouvernemental likolo ya Mbongwana ya Climat (IPCC) epesaki tii lelo, bato bazali kotyela yango
ntembe, mingi mpenza lokola bamonisaki ete bamosusu kati na bato ya bolukiluki oyo bazalaki na kati bazalaki bakosi.
Na kati ya bato ya mayele 2 500 ya liboso ya IPCC, kaka 5 nde batikalaki oyo bandimaki
likanisi ete mbongwana ya klima ezali mosala ya moto.
Kasi, bato ya politiki oyo bazali na bokonzi sikoyo na IPCC batielaka motema na ndenge ya kozanga komona na
miso kaka ba modèles ya makanisi mpamba mpe lolenge ya kosala oyo etambwisami na makanisi ya politiki.
Kaka na ebandeli ya bambula 1980 nde bato ya mayele na makambo ya klima bakomaki mpenza na kati ya IPCC. Motuna ezali mpo na nini
mosala yango ezali boye, lokola ya siansi te mpe ya propagande.
Matomba ya mbongo na kati ya lisapo ya likama ya klima oyo esalami na maboko ya moto ezali komonana polele,
ndenge bato ya mayele na likambo yango bazali kondimisa.
Na kati ya baoyo bazali kozwa matomba na mbongo wana ya nsomo, ezali bato ya bomoto lokola Al Gore, Vice-Président ya kala ya
Amerika, Warren Buffet, Elon Musk, oyo azwaki miliyarɛ 1,5 ya badollarɛ ya Amerika uta na mbongo ya bafuteli-mpako, Vinod
Khosla mpe James Cameron. Kasi mpe bituluku ya bolukiluki mpe ba instituts oyo ezwaka misolo, lokola mpe ba
industries ndenge na ndenge mpe ba banques, lokola Banque Mondiale, bazwaka mpe matomba na lisapo oyo ya lokuta.
Kondima ya moto oyo apesaka nsɔmɔ
James Lovelock amonisi na lolenge ya kokamwa ndenge moto oyo andimaka makambo ya klima abalukaki lokola Saulo
akomaki Polo, ntango alimbolaki na interview moko ete azalaki na libunga na makanisi na ye ya kobangisa bato.
Akanisaki na mozindo koleka ba modèles oyo basalelaka mpo na kosakola likama ya klima. Engebene na
Lovelock, ba modèles wana ezalaki lisusu kondimisa ye te.
Likambo ezali ete toyebi naino moke mingi na ntina na climat. Eleki kaka mibu 20, tokanisaki ete tokambaki makambo nyonso.
Yango nde ememaki na mikanda ebele ya kobangisa, ata mpe oyo ya ngai, mpo emonanaki polele mpenza. Kasi esalemaki te.
Klima ezali kolanda ndenge emesaná. Na mokuse, eloko moko ya kokamwa esalemá te.
Tondimaki ete sikoyo tokomi pene na katikati ya mokili oyo ezali koyaka makasi. Kasi, mokili
eyaki mwa moke mpenza banda ebandeli ya milenɛrɛ.
Molunge etikali pene na ndenge moko, atako esengelaki komata. Na ntango yango moko, ezali na
ntembe te ete nivo ya dioxyde de carbone ekobi komata.
Mbongwana ya klima: kondima na mayele
Na mosala na ye, Werner Kirstein alakisi ndenge bato bakangami na katikati ya makasi mibale oyo ezali kobunda,
ya 'ndimi' mpe ya 'boyebi'. Talá kaka bandakisa misato:
1. Kondima: Bafɔtɔ ya kala emonisaka baglace ya minene ya Alpe, nzokande bafɔtɔ ya sika emonisaka baglace oyo
ekiti na bonene soki tokokanisi. Oyo ezali elembo ya likama monene ya klima oyo ezali koya?
Boyebi: Biloko ya nzete mpe bitape ya banzete oyo ezwamaki na bisika oyo sikoyo ezangi glasi
emonisi ete na ntango ya kala, glasi ezalaki kuna te.
Bilembeteli ya boye emonisi ete na boumeli ya 65 likolo ya nkama ya mibu 10 000 oyo euti koleka, baglace ya Alpe ezalaki mike
mpe molunge ezalaki makasi – kozanga ete moto abebisa eloko!
2. Kondima: Motango ya ba urses polaires ezali na likama monene mpo na bobebisi ya mopɛpɛ ya mokili oyo bato basalá.
Solo: Ba urses polaires bazalaki kala na Mbu ya Arctique mbula 600 000 eleki. Yango elingi koloba ete babikaki na
bileko nyonso ya interglaciaire (kati na bileko ya glace).
Na tango ya molunge, balíyaka mpe matiti, banzete ya mike mpe mbuma ya mike, mpe na
yango, bamonanaka lokola babomi-nyama ya mayele.
Banda guvɛnɛmá ya Canada epekisi bokila, motángo ya banyama emati longwa na pene ya 5 000 kino 25 000.
3. Kondima: Galasi na nsɔ́ngɛ́ ya mokili ezali konyangwa kozanga kokata.
Plakɛ ya glace ya Larsen B oyo eyebani mingi ebungisi biteni misato kati na minei ya monene ya glace na yango.
Ezali kaka likambo ya ntango moke liboso ete Arctique na Antarctique etikala mpenza kozanga glace.
Boyebi: Uta bambula ebele, eyebani ete ba températures ya Arctique na Antarctique emataka mpe ekitaka na ndenge ekeseni.
Yango elingi koloba ete ntango molunge ezali kokita na Pôle Sud, ezali komata na Pôle Nord.
Likambo oyo eyebani mpe na nkombo ya 'bipolar swing' to boyokani kati na Arctique mpe Antarctique.
Emonani ete soki otali likambo na mozindo, okoki komona elilingi mosusu ya likambo yango.
Kasi, na débat ya lelo oyo etali climat, emonani lokola ete kolendisa bato na mayoki nde ezali na ntina
mingi koleka, ata soki ezali kotɛmɛla boyebi ya solo.
Eco-nihilisme ezali nini?
Kolanda Albert Camus, mokomi mpe filozofe ya France oyo azwaki Mbano ya Nobel ya Makomi, nihilisme elingi
koloba kondima na eloko te, kasi nde kondima te na oyo ezali.
Mbala mingi, ba nihilistes basalaka nyonso na makasi na bango mpo na kokokisa likambo oyo bakanisaka ezali
malamu, kasi bakanisaka te makama oyo ekoki kolanda.
Oyo ekoki kozala ya makasi mpe kobuka mobimba mibeko ya kokanisa na lolenge ya siansi mpe ya mayele.
Nihilisme endimaka botyoli ya lokumu ya moto mpo na ntina ya likambo oyo bakanisi ete ezali malamu.
Eco-nihilisme ezali filozofi ya bomoi oyo etyaka makanisi na ekateli ya makasi mpe ya
koleka ndelo mpo na kobikisa biloko ya mokili.
Ezali likanisi oyo mbala mosusu emonanaka na nzela ya botɛmɔli ya makasi mpe ya kozanga mawa mpo na biloko ya mokili.
Edgar Gärtner, mokomi ya buku "Eco-Nihilism: A Critique of Political Ecology," azali ye moko te na komona ete kobatela
klima ezali lolenge ya nihilisme ya likama koleka na ntango oyo.
Mobɔkɔli: "Eco-nihilisme ezali nini?"
Koboma nkita na biteni biteni, mpo ete makambo nyonso ezali kotyama na karte moko kozanga kotalela misolo.
Na kozanga kokanisa, "politiki ya climat" endimaka nzala lokola mbano ya komatisa (na nko) ya talo ya biloko ya
nguya mpe bilei mpo na kobatela likanisi moko ya statistiki.
"Bobateli ya klima" – na kokitisa bopanzani ya CO2 na lisalisi ya ba énergies "renouvelables" –
ezali likanisi ya bozoba mpe oyo ebongisami malamu te.
Nguya ya moi mpe ya mopɛpɛ ezali ya ofele te; misolo ya kotia yango na mosala ezali monene mingi mpe ebimisaka mpe carbone.
Kobebisa demokrasi na nzela ya likama ya klima
Lisanga ya Mpoto (UE) elobaki ete ezali likama ya klima banda kala, mpe bingumba mingi ya
Allemagne esili kosala likambo oyo ya kozanga demokrasi.
Bakosalela bokonzi ya likama mpo na kolongola banguna ya politiki. Ezali lisusu te makanisi ya malamu
koleka nde ekolonga, kasi nde mikano ya idéologie.
Kasi, masɛngami oyo ya koleka ndelo ebombi likama monene ya bitumba na kati ya bato mpe na nkita.
Mitungisi na ntina na liloba 'état d'urgence' ezali na ntina mpenza, mpamba te ekoki kofungola
nzela mpo na kotia na ntembe bokonzi ya mibeko.
Manifeste ya Climat
Lisanga ya Bavaria mpo na Bompikiliki ebimisaki manifeste mpo na makambo ya klima na ebandeli
ya mobu 2020. Tala résumé ya makambo ya ntina:
1. Moi nde etambwisaka klima na biso, kasi CO₂ te.
2. Mibeko mpo na kobatela klima – lokola mbongwana ya énergie oyo elongaki te – ezali libunga ya politiki.
Allemagne esengeli na énergie ya stable mpe ya talo malamu.
Makambo yango elimbolami na mozindo na kati ya Manifeste ya Climat ya 2020. Na kati ya makambo mosusu, WerteUnion
eboyi na makasi "Green Deal" mpe kotia ntalo na CO2, ndenge elakisami na "Paké ya Climat ya Guvɛnɛmá Fédéral".
Manifeste ya Climat esengi ete masapo ya climat esila mpe ete kampanye ya mateya esalema na ntina
ya climat, ba cycles ya moi mpe dioxyde de carbone.
Bansango mosusu na likambo oyo ekoki kozwama na kati ya Manifeste ya Climat ya 2020 ya Bavarian Values Union.
Kaka na nzela ya kobanga mpe kopanza nsɔmɔ nde bato ya politiki bakoki kosala ete bato bátosa mpe bándima. Likama ya mobulu ya
klima ezali sikoyo esaleli oyo basalelaka mpo na kokokisa yango.
Kasi, tango eleko ya mpiɔ ya moke ya sika ekokoma polele na mwa bambula ezali koya, ekozala na eyano kaka moko ya kopesa na
'bato ya siansi ya climat', na bato ya politiki ya 'chauffage climatique' mpe na bapanzi sango ya propagande ya climat:
Soki ogangi na zamba, esengeli mpe ozala prêt mpo na koyoka écho, ata soki ezongi na
lolenge mosusu mpenza. Prof. Dr. Werner Kirstein