Iqlim o'zgarishi – odamlar bilim va e'tiqod o'rtasida
Iqlimni siyosatchilar va ommaviy axborot vositalari aytayotgandek oson boshqarish mumkinmi?
Ko'pchilik odamlar uchun tegishli lobbiistlarning oldindan shakllangan fikrlari to'liq yetarli bo'lsa,
boshqalar esa bu mavzuni o'zlari to'liq o'rganish uchun juda murakkab deb bilishadi.
Muallif, prof. dr. Verner Kirshteyn, tajribali klimatolog va fizik, mintaqaviy va global iqlim o'zgarishlarining ilmiy
jarayonlarini 40 yildan ortiq vaqt davomida o'rganib kelmoqda.
Yangi kitobida "Iqlim o'zgarishi – haqiqatmi, xatomiy yoki yolg'onmi? Bilim va e'tiqod oralig'idagi odamlar"
nomli asarda u iqlim o'zgarishining "issiq mavzulari" haqidagi faktlarni har kim tushunadigan tarzda bayon etadi.
Xususan, u shuni ko'rsatadiki: Iqlim o'zgarishi haqiqiy, iqlim o'zgarishi xato, va iqlim o'zgarishi yolg'on.
Ushbu ko'rinishdagi qarama-qarshiliklarga qaramay, uch bayonotning har biri to'g'ri.
Bu qanday bo'lishi mumkin? Taxminan 200 betdan iborat, o'qishga oson kitobida Werner
Kirstein shu va yana ko'plab savollarga javob beradi.
Ushbu hujjatli filmda shulardan ba'zilari "hot spot"lar sifatida ajratib ko'rsatilgan.
Shu maqsadda ba'zi parchalar bevosita Werner Kirsteinning kitobidan olingan yoki bizning
so'zlarimiz bilan qisqartirilgan shaklda keltirilgan.
Iqlim o'zgarishi haqiqatdir
Yer iqlimlari har doim o'zgarib kelgan, bu esa iqlim o'zgarishi haqiqat ekanligini anglatadi – ya'ni tabiiy iqlim o'zgarishi!
Iqlim o'zgarishi va iqlim tebranishlari izlari uzoq vaqtdan beri klimatologlar va geologlar tomonidan o'rganilib kelinadi va ular,
xususan, daraxt halqalari tahlili, cho'kindilar tahlili hamda Yer yuzasining relyefidagi o'zgarishlar asosida hujjatlashtirilgan.
Issiq va sovuq davrlar almashinuvi bilan atmosferadagi CO2 konsentratsiyasi ham o'zgargan, garchi bu
o'zgarish biroz kechikish bilan sodir bo'lgan bo'lsa ham.
Birinchidan, harorat har doim avval ko'tarilgan, keyin esa ancha keyin CO2 konsentratsiyasi oshgan. Harorat farqlari 10
°C gacha bo'lgan. Masalan, bugungi kunda harorat Yer tarixidagi iliq davrlarga nisbatan taxminan 10 daraja past!
CO2 konsentratsiyalari ham ko'pincha bugungi kunga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo'lgan. Harorat o'zgarishlari har doim
quyosh faolligi va Yer orbitasining parametrlari kabi tabiiy omillar tufayli yuzaga kelgan; insonlar iqlim
o'zgarishida hech qachon hech qanday rol o'ynamagan.
Iqlim o'zgarishi xato tushunchadir
1986 yilda Nemis Fizika Jamiyati noto'g'ri statistika, ya'ni Mauna Loa egri chizig'iga asoslanib "yaqinlashib
kelayotgan global iqlim falokati" haqida ogohlantirish berdi.
Mauna Loa egri chizig'i harorat va CO2 miqdorining oshishi o'rtasida ko'rinadigan bog'liqlikni* ko'rsatadi.
Shunda Yer harorati havodagi CO₂ kabi iz gazlar miqdoriga bog'liq, deb da'vo qilindi.
Kompyuter simulyatsiyalari va model hisoblashlari ushbu halokatli xatoga asoslangan holda har doim isitishni bashorat qilgan.
O'tgan iqlim rivojlanishlari hamda bulut hosil bo'lishi va okean oqimlarining dinamikasini ham modellashtirishda aniq ifodalash
mumkin emas. Bu esa mutlaqo noto'g'ri bashoratlarga olib keldi.
Hatto Iqlim o'zgarishi bo'yicha Hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC) 2001 yilda tan oldi: "Iqlim tadqiqotlari va
modellashtirishda biz bu bog'langan noxoliniy xaotik tizim ekanligini tan olishimiz kerak. Shuning uchun iqlim
rivojlanishi bo'yicha uzoq muddatli bashoratlar mumkin emas."
Iqlim o'zgarishi yolg'ondir
Bu "global isish" siyosiy tahdidining aql bovar qilmas darajada katta yolg'onlar monstiga aylanishiga imkon
berdi va 2019 yilda Yevropa Ittifoqi Parlamentini "iqlim favqulodda holati"ni e'lon qilishga undadi.
Biroq, tobora ko'proq olimlar va hatto ba'zi siyosatchilar Iqlim o'zgarishi bo'yicha Hukumatlararo ekspertlar paneli apokaliptik
bayonotlaridan voz kechmoqda. Turli tadqiqotlar va harorat egri chiziqlari yolg'on va soxtalashtirish ekani fosh etildi.
Masalan, hockey tayoqchasi grafikida haqiqiy harorat fluktuatsiyalari 12-asrning uzoq iliq davri bilan
muvozanatlashib, 800 yil davomida deyarli barqaror iqlim illuziyasini yaratdi, keyin esa 1900-yildan
boshlab harorat ko'tarilishini sanoatlashtirish natijasida paydo bo'lgan CO2 emissiyalariga bog'lash uchun.
Ushbu tan olingan yolg'onlarga qaramay, hukumat mablag'lari aynan shu "siyosiy ustuvorlikka ega" tadqiqotlarga yo'naltirilmoqda.
Shunday deb ataladigan inson omili ta'siridagi iqlim o'zgarishi haqiqatni har qanday zarur vositalar
bilan bostirishga intiladigan e'tiqodga aylangan.
Ob-havo iqlimga teng emas
Yuz yildan ortiq vaqt oldin klimatologlar iqlim haqida bayonot berish uchun kamida o'ttiz yil davomida qayd etilgan ob-havo
hodisalari va parametrlarini baholashga kelishib olishgan.
Iqlim aslida o'tmishdagi ob-havo ma'lumotlarining ulkan to'plamidan boshqa narsa emas, bu esa iqlimni himoya
qilish mumkin emasligini anglatadi. Iqlimni faqat uzoq muddat davomida va keng hududlarda kuzatish mumkin.
Davlat mablag'lari bilan moliyalashtirilgan meteorologlar ommaviy axborot vositalarida hatto bir necha issiq va quruq
kunni ham keskin ob-havo hodisasi va allaqachon sodir bo'lgan iqlim ofatining dalili deb talqin qiladilar.
Biroq, bu faqat vaqtinchalik va mahalliy ob-havo hodisalari bo'lib, jamoatchilikka iqlim ofatlari sifatida taqdim etilmoqda.
Ob-havo va iqlim atamalari siyosatchilar va ommaviy axborot vositalari tomonidan ataylab chalkashtirilayaptimi, bu
esa jamoatchilikni bezovta qilib, chalg'itishga qaratilganmi?
Kelajakdan qo'rqadigan aholi "iqlim maqsadlarini" qabul qilishga ancha oson ishontirilishi va iqlim soliqlari
hamda narxlarning keyingi oshishiga tayyorlanishi mumkin.
Potsdam Iqlimining Ta'siri Tadqiqotlari Instituti (PIK) iqlim tadqiqotchilari ham ob-havo va iqlim o'rtasidagi chalkashlikdan
foydalanib, vahima tarqatishni yoqtiradilar. Bu yerda iqlim tadqiqotchilarining asosiy e'tibori iqlim
vahimachiligi uchun mablag' yig'ishga qaratilganmi?
Iqlim o'zgarishi bo'yicha Hukumatlararo ekspertlar guruhining (IPCC) roli
Iqlim o'zgarishi bo'yicha Hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC) 1988 yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Atrof-muhit dasturi (UNEP) va Jahon meteorologiya tashkiloti (WMO) tomonidan tashkil etilgan.
Sobiq Germaniya kansleri Xelmut Shmidt 2011 yilda Berlin shahrida global isish bo'yicha qilgan
nutqida IPCCga bo'lgan ishonchsizligini bildirdi:
Hozirgacha Iqlim o'zgarishi bo'yicha Hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC) tomonidan taqdim etilgan hujjatlar
shubha ostida qoldi, ayniqsa, ishtirok etgan ba'zi tadqiqotchilar firibgar ekanligi isbotlanganligi sababli.
IPCCning dastlabki 2 500 nafar mutaxassisidan faqat 5 nafari inson omili ta'siridagi iqlim o'zgarishi gipotezasiga sodiq qoldi.
Shunga qaramay, hozirda IPCCni nazorat qilayotgan siyosatchilar mutlaqo gipotezaviy modellarga va
mafkuraviy ta'sirdagi yondashuvlarga ko'z yumib ishonishadi.
1980-yillarning boshlarigacha iqlim mutaxassislari IPCCda haqiqatan ham vakillik qilinmagan edi. Savol shuki, bu ish
nima uchun shunchalik ilmiy bo'lmagan va propagandaga to'la?
Inson tomonidan keltirilgan iqlim ofati afsonasidagi moliyaviy manfaatlar soha mutaxassislari
tasdiqlaganidek, tobora aniqroq namoyon bo'lmoqda.
Dahshatli miqdordagi puldan foyda ko'rayotganlar orasida sobiq AQSh vitse-prezidenti Al Gore, Uorren Baffet, soliq
to'lovchilarning pulidan 1,5 milliard AQSh dollarini olgan Elon Musk, Vinod Xosla va Jeyms Kameron kabi xususiy shaxslar ham bor.
Ammo moliyalashtirish oladigan tadqiqot guruhlari va institutlar, shuningdek Jahon banki kabi turli sanoat
tarmoqlari va banklar ham ushbu afsonadan foyda ko'radi.
vahima tarqatuvchining qabul qilinishi
Jeyms Lovelok hayratlanarli tarzda namoyish etadiki, iqlim ishonuvchisi "Damashq tajribasidan" o'tib, Sauldan
Pavlusga aylangan, chunki u intervyuda o'zining vahimachilikka asoslangan bashoratlari noto'g'ri bo'lganini tushuntirgan.
U iqlim ofatini bashorat qilish uchun ishlatiladigan modellarga yanada ehtiyotkorlik bilan qaragan edi.
Lovelokkga ko'ra, bu modellarga u endi ishongan emas.
"Muammo shundaki, biz hali ham iqlim haqida juda kam bilamiz. Faqat 20 yil oldin biz
hamma narsani nazorat ostida deb o'ylagandik."
Bu esa, meniki ham jumladan, bir qator vahima uyg'otuvchi kitoblarning yuzaga kelishiga sabab bo'ldi,
chunki bu juda aniqdek ko'rinardi. Ammo bu sodir bo'lmadi.
Iqlim odatdagi naqshini davom ettirmoqda. Aslida, hech qanday g'ayrioddiy holat yuz bermadi.
Biz endi haddan tashqari isigan dunyoga yarim yo'lda bo'lishimizni taxmin qilgandik. Biroq ming
yillik boshidan beri dunyo deyarli isimagandi.
Harorat deyarli o'zgarmas qoldi, garchi u oshishi kerak edi. Shu bilan birga, karbonat angidrid darajasi
davom etib oshib borayotganiga hech qanday shubha yo'q.
Iqlim o'zgarishi: e'tiqod va bilim
O'z asarida Werner Kirstein insonlarning 'imonga' va 'bilimga' qarama-qarshi kuchlar orasida qanday qilib
qamalib qolishini ko'rsatadi. Mana faqat uchta misol:
1. E'tiqod: Eski fotosuratlar Alp muzliklarining keng ko'lamda tarqalganini ko'rsatadi, holbuki so'nggi fotosuratlar
ularning nisbatan orqaga chekinishini namoyish etadi. Bu yaqinlashib kelayotgan iqlim ofatining xavf signali emasmi?
Bilim: Hozir muzliklardan holi bo'lgan hududlardagi daraxt va o'simlik qoldiqlari
ilgari bu yerda muzliklar bo'lmaganini isbotladi.
Bunday dalillar shuni ko'rsatadiki, so'nggi 10 000 yilning 65 foizi davomida Alp muzliklari kichikroq
bo'lgan va haroratlar inson aralashuvisiz yuqoriroq bo'lgan!
2. E'tiqod: Qorjo'rilar populyatsiyasi inson omili bilan yuzaga kelgan global isish tufayli jiddiy xavf ostida.
Fakt: Qutb ayiqlari 600 000 yil oldin allaqachon Arktika okeanida mavjud bo'lgan. Bu ularning barcha interglatsial
davrlardan (muzli davrlar orasidagi) omon qolganini anglatadi.
Ishqib iliq ob-havo paytida ular shuningdek oʻtlar, butalar va mevajiklarni ham yeyishadi va
shuning uchun ularni aqlli ovchilar deb hisoblashadi.
Kanada hukumati ovlashni taqiqlaganidan beri hayvonlar soni taxminan 5 000 dan 25 000 gacha ko'paydi.
3. E'tiqod: qutblaridagi muz muqarrar ravishda erimoqda.
Mashhur Larsen B muz parda muz massasining to'rtdan uch qismini yo'qotdi. Arktika va
Antarktidaning to'liq muzsiz bo'lishi faqat vaqt masalasi.
Bilim: Bir necha o'n yillikdan beri Arktika va Antarktida haroratlari qarama-qarshi o'zgarishlarini ko'rsatishi ma'lum.
Bu shuni anglatadiki, Janubiy qutbda harorat pasayayotgan bo'lsa, Shimoliy qutbda u ko'tarilmoqda.
Bu hodisa shuningdek 'bipolar tebranish' yoki Arktika-Antarktida bog'lanishi deb ham ataladi.
Ma'lum bo'lishicha, vaziyatga yaqindan nazar tashlasangiz, boshqacha manzara ochilishi mumkin.
Ammo hozirgi iqlim bahsida hissiy ishontirish, hatto u faktlarga zid bo'lsa ham, muhimroqdek ko'rinadi.
Ekо-nihilizm nima?
Fransuz yozuvchisi, faylasuf va adabiyot bo'yicha Nobel mukofoti sovrindori Albert Kamusga ko'ra, nihilizm
hech narsaga ishonishni anglatmaydi, balki mavjud bo'lgan narsalarga ishonmaslikni anglatadi.
Nihilistlar ko'pincha yaxshi deb hisoblagan narsaga erishish uchun qo'ldan kelganicha harakat
qilishadi, lekin oqibatlarni hisobga olmaydilar.
Ular jiddiy bo'lishi mumkin va ilmiy hamda mantiqiy fikrlash tamoyillarini to'liq buzishi mumkin.
Nihilizm inson qadr-qimmatining buzilishini taxminan yaxshi maqsad uchun qabul qiladi.
Ekо-nihilizm — bu atrof-muhitni saqlashga qat'iy, haddan tashqari oshirilgan va
qat'iyatli intilishga asoslangan hayot falsafasidir.
Bu ba'zan shafqatsiz ekologik terrorchilik bilan tavsiflanadigan mafkuradir.
Edgar Gärtner, "Eko-nihilizm: Siyosiy ekologiyaga tanqid" kitobining muallifi, hozirgi kunda iqlimni muhofaza qilishni
nihilizmning eng xavfli shakli deb bilishda yolg'iz emas.
Bog'bon: "Eko-nihilizm nima?"
Xarajatlarni hisobga olmagan holda hamma narsani bitta kartaga tikish tufayli iqtisodiy o'z
joniga qasd qilish bo'lib-bo'lib sodir bo'lmoqda.
O'ylamasdan, "iqlim siyosati" statistik tuzilmani himoya qilish maqsadida energiya manbalari va oziq-ovqat narxlarini (maqsadli)
oshirish natijasida ocharchilikni oqibat sifatida qabul qiladi.
"Iqlimni muhofaza qilish" – "qayta tiklanuvchi" energiya manbalari yordamida CO2 chiqindilarini
kamaytirish – ahmoqona, yarim pishmagan g'oya.
Quyosh va shamol energiyasi bepul emas; texnik amalga oshirish xarajatlari nihoyatda katta va umuman karbon neytral emas.
Iqlim favqulodda holati orqali demokratiyani zaiflashtirish
Yevropa Ittifoqi biroz oldin iqlim favqulodda holatini e'lon qilgan va ko'plab nemis
shaharlari allaqachon bu nodemokratik qadamni qo'ygan.
Siyosiy raqiblarni yo'q qilish uchun favqulodda vakolatlardan foydalaniladi. Endi eng yaxshi
argumentlar emas, balki mafkuraviy maqsadlar ustun bo'ladi.
Biroq, bu haddan tashqari talablar ijtimoiy va iqtisodiy mojarolar uchun ulkan salohiyatni o'zida mujassam etadi.
'Favqulodda holat' atamasi bo'yicha xavotirlar mutlaqo o'rinli, chunki bu huquq
ustuvorligini savol ostiga olishga yo'l ochishi mumkin.
Iqlim manifesti
Bavariya Qadriyatlar Ittifoqi 2020-yil boshida iqlim manifestosini e'lon qildi. Mana asosiy nuqtalarning qisqacha mazmuni:
1. Quyosh iqlimimizni nazorat qiladi, CO₂ emas.
2. Iqlimni muhofaza qilish choralari – masalan, muvaffaqiyatsiz energiya o'tkazish – siyosiy xatodir.
3. Germaniyaga barqaror va arzon energiya ta'minoti kerak.
Ushbu nuqtalar 2020 yilgi Iqlim Manifestida batafsil bayon etilgan. Boshqa narsalar qatorida, WerteUnion
"Yashil kelishuv"ni va "Federal hukumatning iqlim paketi"da ko'rsatilgan CO2 narxlashini qat'iyan rad etadi.
Iqlim manifesti iqlim afsonasini tugatishni va iqlim, quyosh tsikllari hamda karbon dioksid mavzulari
bo'yicha ta'lim kampaniyasini o'tkazishni talab qiladi.
Buning haqida batafsil ma'lumotni Bavariya Qadriyatlar Ittifoqining 2020 yilgi Iqlim Manifestida topish mumkin.
Faqat qo'rqitish va vahima tarqatish orqali siyosatchilar odamlarni itoatkor va bo'ysunuvchan qilishlari
mumkin. Hozirda iqlim ofati tahdidi aynan shu maqsadga erishish uchun ishlatilayotgan vositadir.
Biroq, bir necha yil ichida yangi mini muz asri inkor etib bo'lmas darajada ayon bo'lganda, 'iqlim olimlari',
global isish siyosatchilari va iqlim propagandasini yuritayotgan jurnalistlarga faqat bitta javob bo'ladi:
Agar o'rmon ichida baqirsangiz, aks sadosini ham eshitishga tayyor bo'lishingiz kerak, hatto u
butunlay boshqacha bo'lsa ham. Prof. Dr. Werner Kirstein