He aha tā koutou, e ngā mātakitaki e arohatia ana, e mōhio ana mō te whakahaere āhuarangi?
Kei te matapaki tautohetohe hoki tēnei kaupapa i tō taiao, ā, he maha ngā wā ka whakakorehia hei ariā whakaritenga huna?
He tino whai mātauranga tēnei whaikōrero a tētahi tākuta pūtaiao taiao i te Hui-ā-Rāumati WEFF 2022 i Davos mō tēnei take.
I ako a Philipp Zeller i te pūtaiao tinana i ETH Zurich, ā, he tohu dokotara tōna i ngā pūtaiao taiao.
Hei kaipilota whakangahau, kua tata tana whai wāhi ki ngā āhuarangi mō te neke atu i te toru tekau tau.
I te roanga o te wā, ka kaha ake ia ki te kite i ngā āhuatanga ohorere i te rangi.
I tīmata ia ki te whakahaere i āna ake uiuitanga me āna ake rangahau.
Inā koa mō ngā kaupapa o SRM (whakahaere hihi rā), SAI (te weronga hautū ā-stratōsfera) me HAARP
(Te Kaupapa Rangahau Auroral Mahi Auau Teitei).
Kua mahi a Zeller, he kaiako o mua i te whare wānanga, i te rāngai raihana mō ngā tau maha.
Koia te take i tino mātau ai ia ki tēnei wāhanga.
Nā tana rangahau, kua kitea e ia tata ki te 1,000 o ngā raihana mō ngā hangarau whakarerekē āhuarangi – mai i te tau 1892.
Ehara i te mea kia whakaohooho i te mataku te whakaaturanga e whai ake nei.
Ka whakahaeretia te āhuarangi ahakoa kei te mōhio tātou, ahakoa kāore rānei.
Engari, ko te whakaputa i ngā kōrero i runga i ngā taunakitanga me whakahē i ngā whakahē mō ēnei kaupapa,
ā, me whakarato i ngā tautohetohe pakari, tūturu hoki.
Nō reira, tēnā koa tukuna tēnei ataata ki ngā tāngata kāore i te mōhio, engari e rapu ana i te pono.
Ka whai ake tēnei he whaikōrero nā Dr. Philipp Zeller i te Summer WEFF 2022 i Davos.
Nō reira, he aha te take o te hangarau ā-āhuarangi me te hauora?
E ai ki tāku i kī ai, e hiahia ana ahau ki te tuku he tirohanga whānui kāore e whakakī katoa mō ētahi tuhinga
kāwanatanga me ngā ture e pā ana ki ngā raihana auaha.
Ehara i te mea ka rēhitatia ngā pateni mō te ngahau anake; he nui rawa ngā utu.
Me whakaatu hoki e koe e whai hua ana ēnei, ki te kore, kāore ēnei e whakaaetia; ā, me ngā pepa rangahau kua
whakaputaina, ehara i ahau anō i tuhi, nā te mea, pēnei i taku kī, me whakaatu hoki i te aro ki te hauora.
E ai ki tāku i kī ai, he tirohanga whānui noa iho tēnei; kei te haere tonu taku rangahau tata tonu.
Kāore au e hiahia ki te tuku whaikōrero pūtaiao i konei, i te āhua o tētahi hui pūtaiao, arā, i ngā āhuatanga hanganga me
ērā atu; engari, pēnei i taku i kī ai, he tirohanga whānui.
Ā, kāore e kore, tērā pea kei te hē au, ka hē au, ka whakahua rānei au i tētahi mea kāore pea i te tino
pakari; e hiahia ana ahau ki te kī i tērā i te tuatahi.
Nō reira, he aha rawa te geoengineering?
I whakahua a Ms Weichelt i ngā chemtrails i mua. Ka ngana ahau kia kaua e whakamahi i tēnei kupu, nā te mea ka tohu tonu i a koe
hei kaiwhakapono kaupapa huna, ahakoa nā Te Hoia Rererangi o Amerika i waihanga tēnei kupu i ngā
tau 1970. Koinei te mea whakakatakata mō tēnei.
Ko te 'geoengineering' tērā te kupu e tino taurite ana, ā, ko te nuinga o taua mahi he whakarerekē i te āhuarangi, koia te
āhuatanga tino hira, mā te tuku matūriki ki te rangi, ā, mā te tuku hoki i ngā ngaru hiko-ā-pūmanawa kaha ki te rangi.
Nā, arā, te torotoro whenua, nā te mea ko te mea katoa he huringa, he hanganga i te whenua, geo, te whenua.
Ko te tikanga, kei te rapu rātou i ngā kohao, i ngā putunga hinu, i te hau, me ērā atu.
Ā, ka taea tūturu e koe—ahakoa kāore au i tino whakapono i te tuatahi—te whakaoho i ngā rū whenua mā ēnei mahi hangarau. Ā, hei
whakamutunga, ka taea hoki e koe te whakarerekē i te ātea ā-mānetika o te Papatūānuku, otirā mā
ngā hihi hiko-ā-mānetika i whakahuatia ake nei.
He aha te take i tīmata ai te hangarau āhuarangi?
Kei te hoki tēnei ki te Pakanga Makariri katoa, i tīmata tonu i muri i te Pakanga Tuarua o te Ao.
Tūturu, i tīmata i mua ake, ahakoa ngā whakamātau ki te whakaawe i te huarere. Engari, i tīmata tūturu te
geo-hangarau ā-whānui i muri i te Pakanga Tuarua o te Ao.
Ā, e hiahia ana ahau ki te kī i ngā kupu a Lyndon B. Johnson, te perehitini o mua o Amerika, i konei. I tētahi hui i te tau 1962,
i mea ia, ā, e kī ana ahau: "Ko te tangata e whakahaere ana i te huarere, ko ia hoki te tangata e whakahaere ana i te ao."
Ānei ngā wawata o ēnei mana nui, e ārahi ana e te United States.
Hei kōrero noa, kei runga i YouTube tēnei whaikōrero, ā, ka taea e koe te rapu, te whakarongo hoki ki ngā kupu taketake.
I ngā rā o mua – ko te mea whakakatakata, ko te tangata e whakahē tonu ana kei te mahia te hangarau ā-ao –
engari i ngā rā o mua he maha ngā kaupapa pēnei i tēnei.
Kei te hiahia ahau ki te whakahua i ētahi tangata tino rongonui kua mōhiotia ināianei e te marea.
Te kaupapa Cumulus, i arahi ki tētahi aitua nui o te waipuke i te United Kingdom i te tau 1952, i te wā i whakatōpūngia
ai ngā kapua kia hangaia mā te hangarau, kia ua ai.
I puta he parekura waipuke tino whakamīharo, i mate ai e 34 ngā tāngata, ā, i kawea atu e te wai ngā whare maha, me ērā atu.
He tino kino ake anō ētahi atu aitua, engari i tēnei take i tino mārama tonu te hononga.
I whakamāriehia taua mea mō ngā tau maha, ā, i te mutunga ka puta ki te mārama.
I muri mai, i whai wāhi te Kaupapa Stormfury, i whakahaerehia mai i te tau 1962 ki te tau 1971. Ko te whāinga
kia whakaawe i ngā āwhā mā te tikanga e kīia nei ko te whakatō, arā, te tuku i ngā ngota.
He tino ngaio ake tēnei i ēnei rā i tērā wā.
I taua wā, he kaupapa noa iho, kei te wāhanga rangahau tonu.
Ā, pērā i te mōhio pea o te nuinga, i reira te kaupapa Popeye, i whakaohohia ai ngā ua taumaha i te wā o te
Pakanga o Vietnam kia kī ai ngā huarahi tuku rauemi a te Vietcong, kia kore ai e taea te whakamahi.
Hei whakamutunga, e hiahia ana hoki ahau ki te whakamahara atu ki a koutou kua neke atu i te rua mano ngā whakamātautau pōro
nuklea. Nō reira, he aha ai e hiahiatia ana kia whakamātauria anō he maha ngā wā tētahi pōro pērā
i te tino whakangaromanga, e poke ana i te taiao?
Arā, mēnā e hiahia ana koe ki te hanga i ēnei, ā, kua ruarua kē au mō tērā, ka nui kē ngā whakamātautau e
rua, e toru rānei hei kite me pēhea rātou e mahi ai.
Ā, ka taea tonu e koe te kite i tēnei rā, i roto i te wai, i roto i te oneone, me te rangi hoki, ko tēnei katoa te kaha iraruke.
He tokomaha ngā tuhinga ā-ture, tērā pea he rau rānei, ā, kua wātea ki te marea ētahi o ēnei i ngā wā katoa, ā, i whakakorehia
te whakamunatanga o ētahi atu i muri mai, otirā i Amerika, kei reira ka taea e koe te
whakapau haora maha ki te rangahau me te tikiake.
Kei te hiahia ahau ki te whakaatu poto i tētahi o ēnei ki konei, arā, he tono whakarerekē
āhuarangi kei mua i te Kongareta o Amerika.
He tuhinga tino whānui tēnei, tata ki te rua rau ngā whārangi te roa.
Ā, i reira – i whakamāoritia motuhake māku, nō te tau 1978 – ā, e kī ana i roto i ngā 30 tau kua pahure, arā, mai i te tau 1947 ki
te tau 1978 – ehara i te mea mō ēnei rā, engari mō ngā 30 tau kua pahure – i tukuna atu ki te Pāremata o Amerika
110 hōtaka whakarerekē āhuarangi, ā, i whakaaetia hoki.
I te tau 1978, i tīmata a te Kongare i te pūtea hoki mō tētahi hōtaka rangahau ā-motu, arā, puta noa i ngā kāwanatanga ā-rohe.
I taua wā, i whakawāteatia kāore he ture ā-motu i Amerika hei whakahaere i ēnei mea katoa.
Me whakaaro auaha koe, ā, i hiahia koe ki te tīmata i tētahi mea e tika ana.
Ā, kāore e kore i mataku ngā tāngata i taua wā, nā te mea kua mahia kē – hei tauira, i Vietnam – nō reira i mataku rātou ka
mahia anō e te hoariri taua mea, mō tētahi take, rānei ka whakapae ohorere ki te motu mēnā ka puta he āwhā, he
maroke rānei i tētahi wāhi, ā, ka mea pea ngā tāngata:
"He whakaeke tērā," ā, kāore e kore i hiahia rātou ki te aukati i tērā. Koia rā i tika ai kia whakahaere ture i taua mea.
Ā, i te tau 1978 – i tīmata i te tau 1976 – i whakatakotoria he whakataunga ā-ture i Niu Ioka.
Ko te UN i muri i tēnei, arā, ko te whakaaetanga a te UN e aukati ana i te whakamahi i te whakarerekētanga āhuarangi,
me ētahi atu tikanga whakarerekē taiao, mō ngā kaupapa hōia.
Kua whakamanahia hoki e Huitene tēnei ture, arā, he tokomaha ngā whenua puta noa i te ao kua whakamanahia tēnei ture.
Switzerland 1988, arā, kua whakaurua ināianei ki roto i te ture ā-motu, ā, ka taea e koe te
rapu i roto i te kohinga ture ā-motu, tau 515.06.
He tino pai tēnei ture, ā, pēnei i taku i kī ai, i whakaurua e Amerika i waenga i te tau 1976 me te tau 1978, nā te
mea i mataku rātou ka mahia hoki e ō rātou hoariri taua mea.
Ehara i te mea me ū tētahi ki tētahi ture pēnei.
He tino pai tēnei, ā, he tino pai hoki ngā tuhinga matua tuatahi e rua; ko te mea nui, he mea rāhui tēnei.
Engari, kei reira te tuatoru o tēnei ture, ā, e kī ana tuatahi, arā, ka whakaaetia te whakamahinga mō ngā kaupapa rangimārie.
Heoi, kāore he whakamārama he aha ngā kaupapa rangimārie.
Ā, kei reira anō tētahi tuhinga-iti tuarua i roto i tēnei Tuhinga 3, e kī ana ka whakaae ngā whenua kirimana ki te
tautoko i tēnei: ki te whakatairanga i te whakawhiti mātauranga, me te whai wāhi pūtea ki reira.
Ehara i te mea me whai wāhi kaha rātou, engari me tautoko, me whai wāhi hoki.
Ā, ko te whakapaipai i runga i te keke, arā, tētahi mea e kīia nei he whakaaetanga mō te Tuhinga 3, e kī ana kāore e aro
ki te pātai mēnā e takahi ana taua hangarau e whakarerekē ana i te taiao i ngā tikanga e hāngai ana o te ture ā-ao.
Ka maumahara mai ki ahau he paku āhua o tētahi ture e whakaurua ana mō te whakahaere mate urutā.
Tērā pea kua mōhio kē koe ki tēnei, engari i whakamanahia e mātou, ngā tāngata o Switzerland, i te tau 1988.
He tino whakamataku tērā.
Ka hoki au ināianei ki te United States, ā, ka whakaatu atu ki a koutou i tētahi atu tuhinga i whakaputaina, arā, he
tono ki te U.S. Air Force mō te tirohanga mō te tau 2025.
Ko te tuhinga nei i puta i te tau 1996, ā, ko tōna taitara: "Te Huarere hei Whakapiki Kaha"
Ā, ko te taitara-iti: "Ko mātou ngā rangatira o te huarere tae noa ki te tau 2025".
He whakarāpopototanga poto nō tēnei tuhinga: i te taha mauī, me pēhea te whara i te hoariri; i te taha
matau, me pēhea te tautoko i a koe anō me ō hoa mahi.
Anei ētahi kupu matua: te whara i te hoariri mā te ua me ngā ngaru tai, ā, ko ēnei hoki hei whakaiti i te
wairua o ngā hōia – i tētahi atu taha, kia pērā ai.
Engari ka taea hoki e koe te whakaputa i te maroke, i te ngoikore o te wai, kia tino rawakore ai ngā tāngata, ā, ka tuku rātou.
Ka taea e koe te whakaoho i ngā āwhā, ka taea hoki e koe te whakahaere i te ionospera – ka hoki mai au ki tērā ā muri ake nei
– kia kore ai e taea e te hoariri te whakapūmau hononga irirangi, kia kore rānei e kitea
e tō rātou radar ā rātou ake waka rererangi.
Ka taea e koe te whakakore i te kohu me ngā kapua kia kore ai e huna te hoariri, rānei ka taea e
koe te waihanga i ēnei kia ohorere ai te hoariri.
Ka taea hoki e koe te mōhio mēnā kei te whakamahi te hoariri i ēnei tikanga, kāore rānei.
Ā, he tino rerekē rawa atu ā rātou ake tikanga.
Āe, nō reira, mēnā he nui tō whakahaere kawe, me whakarite koe kia kore he ua, kia maroke ngā huarahi, kia kore he āwhā,
ā, kia whakapaingia te āhuarangi rererangi o runga kia pai ai ngā tohu radar me ngā hononga irirangi, me ērā atu.
Tēnei tuhinga – koia tonu tēnei tuhinga – e kī ana hoki, hei whakarāpopoto, ka mea ana, ka tika ngā tikanga, me āhei hoki
tātou ki te hora i te puehu waro – e kī ana tēnei tuhinga mārika, arā, te puehu waro, otirā te puehu waro māmā – ki te
rohe e hiahiatia ana, arā, te rohe hoariri, i runga i te whakahaere, te haumaru, te whai utu whaihua, me te pono.
I aromatawaihia ngā tikanga, ā, e kī ana kua rangahaua kē ngā tikanga whakatohu maha kāore
e taea te tatau. Nō te tau 1996 tēnei tuhinga.
Ko te tikanga tino haumaru, tino whai hua hoki i te utu, he momo pū whakawera-muri e whakamahia ana i ngā miihini jet, ā,
he pūrere werohanga e tāpirihia ana ki muri o te miihini hei whakauru i tēnei puehu waro ki roto i te jet tukunga.
Ā, i te wā e rere ana te rererangi i roto i tēnei rohe, ka whakahohea, ka taea hoki te whakaweto anō.
He aha te puehu waro? He mea whakamīharo tērā. He tuhinga anō i whakaputaina ā muri ake i raro i
te Ture mō te Rangatiratanga o te Mōhiohio (FOIA).
I mua, he tuhinga muna, he tuhinga huna tēnei.
Nō te Taiwhanga Rangahau a Philips o te Tari Matua mō te Pūtaiao Whenua tēnei.
Kua tūturu, kua ārahi tonu rātou i te kāwanatanga o Amerika me te ope taua, me ērā atu.
Ka whakamārama me pēhea te whakapiki i te ua, te whakaiti i te ua, te whakapiki i ngā kapua cirrus – arā, ngā kapua āhua ārai e
kitea ana i ngā wā katoa ināianei, ehara i te mea nō te taiao, engari kei a mātou tonu – me pēhea rānei te whakakore i te kohu.
Ā, ko te mea katoa nei – arā, ko te upoko tuawhā anake, kua tangohia e au hei wāhanga motuhake – ā, e mārama ana he kōrero mō
te kōhinu pango, me te whakarerekē āhuarangi mā te kōhinu pango.
Ka waiho e au tērā. He maha, he maha ngā tuhinga pēnei.
He whakamataku te kite i ngā patu katoa e rangahaua ana, e whakamātautauria ana.
Kei te hiahia ahau ki te whakahua poto i tētahi pukapuka, he tino whakaihiihi. I kitea e au te
tuhinga taketake i tētahi toa pukapuka tawhito.
Ko tēnei pukapuka e kīia ana ko "Mēnā kāore te rangimārie e tae mai", ā, koia tonu tā mātou e tūmanako nei.
I whakatikahia e Nigel Calder i te tau 1968, nō reira kua roa kē tōna noho.
Ā, ko Nigel Calder tētahi kaituhi pāpāho pūtaiao tino whai pānga, tino rongonui hoki.
Ā, i tono ia ki ngā kaitohutohu hōia matua me ngā kairangahau rangatira kia tuku ia ia tētahi upoko ki tēnei
pukapuka mō ā rātou mahi, mō te āhua e tohutohu ana rātou ki te kāwanatanga, me ngā rangahau e whakahaere ana rātou.
Ko te upoko tino pōrangi, tino whakaihiihi rānei o tēnei pukapuka, e 17 ngā upoko, e kīia
ana: "Me pēhea e whakangaro ai tātou i te taiao".
Koinei te taitara o te upoko, ā, i tuhia tēnei upoko e te Pōrohitara Gordon MacDonald, kāore ia e ora ana
ināianei, ā, ko ia te upoko o te geophysics me te planetary physics i Te Whare Wānanga o California i Los Angeles.
Ā, he mema ia o te rōpū kaitohutohu a te Perehitini Lyndon Johnson, ā, kua whakahuatia e au ōna kupu i mua ake nei.
He wāhanga i tangohia mai i tēnei upoko, ā, he mea whakamataku ki te pānui. E tuhi ana ia
mō ngā rangahau i whakahaerehia i te tau 1968.
Ka taea te hanga kapua makariri mā te hanga kirihirori hukapapa, ā, ka taea te hanga kapua wera mā te
whakawhānui ā-hangarau i ngā ngaru wai e noho ana mā ngā ngota.
Ka taea te waihanga kapua maroke kāore e whakaputa ua, ā, kua kite mātou i ēnei i ngā wā maha i ngā rā tata nei. Ka taea te
whakawhānui i ngā kapua e karapoti ana i tētahi āwhā, kia taea ai te whakarerekē, te whakakaha, te whakangā rānei i te āwhā.
Ka taea te whakawhāngai i ngā rau whakarewa, ngā ngota whakarewa rānei kia puta ake ai he hiko
nui ake; i mua, i whakamahia te rau whakarewa.
Nō reira, he hiko e puta ana ahakoa kāore e ua, kāore hoki he āwhā.
E tino mōhio ana mātou ki tērā.
Ka taea e koe te waihanga i ngā āwhā, ka taea hoki e koe te aukati i te koropupū o ngā mata wai mā ngā paparanga
polymer, kia kore ai he kapua, ahakoa ka piki te pāmahana.
Tūturu, ka huri ake he nui ake o te wai.
Ka taea te whakarerekē i te āhuarangi o te ao, ā, e tuhi ana ia e puta noa ana tēnei āhua i
te taiao, nō reira he māmā te huna i ēnei mahi.
Kāore he tangata e kite mēnā he mea tūturu, he mea nā tētahi tangata rānei kei muri.
Ehara tērā i te katoa, he whārangi tuarua tāku.
Ka taea te hanga i ngā kohao ozon.
1968, kia tirohia noa iho ngā tātai.
He tikanga whakamīharo e taea ai te whakahaere i te pahūtanga ngota, he whakamātautau
nuklea i raro i te paparanga hukapapa o Antarktika.
Ko te paparanga hukapapa o Antarktika e 100 kiromita te matotoru, he nui rawa atu tēnei o te hukapapa.
Ka puta he paparanga wai nā te wera i raro i tēnei paparanga hukapapa, ā, ka taka he wāhanga nui o tēnei
hukapapa ki te moana, pēnei i te eke i runga i tētahi papa eke.
Ka taea e tēnei te whakaoho i tētahi ao hukapapa ā-ao.
He mea māmā noa iho. Ka taea e koe te pahū i ngā pae takutai, ā, ka whakaoho ēnei i tētahi tsunami.
Kāore au e mōhio ko wai i mōhio he aha te tsunami i te tau 1968.
Me whakaae au kua mōhio noa au ki tēnei mai i te tau 2006, ahakoa i ako au i te pūtaiao ā-tinana i mua i tērā.
Engari kāore au i mōhio ki ngā tsunami. Ka taea e ngā rū whenua te puta i te whakahohe i te paparanga wai e
tata ana ki te tekau kiromita te hohonu i raro i te whenua.
He tino tata ki te wāhi e kīia nei ko te pito toru. Kāore au e hiahia ki te kōrero taipitopito
mō ngā āhua o te wai ināianei, nā te iti o te wā.
He tata ki te tohu toru, arā, ko te wāhi e tino kaha ana te kapi o te wai, ā, ka tere huri ki te wai
whakamātao rawa, ki te āhua hau rānei, me ērā atu.
Ka rongo koe kua noho te pokapū o tētahi rū whenua i te hohonu o te tekau kiromita, me whakatū tonu ō taringa.
He mea whakamīharo kia mōhio ko ngā aitua nui katoa, pērā i Fukushima, i whai pokapū i te hohonu o te tekau kiromita.
Kāore au e taea te whakaatu i tētahi mea, engari he tūponotanga whakamīharo tēnei.
Ka taea e koe te whakawhiti i te awa jet.
Ka whakaatu atu au ki a koe i tērā ā muri ake nei, he poto noa iho. Mō te hunga kāore e mōhio he aha te jet stream: he hau
kaha ēnei i te teitei o te 10 kiromita pea e huri ana i te ao.
Ka taea e koe te whakaoho i ngā āwhā. Ki taku whakaaro, kua kī kē au i tērā i te whārangi o mua.
Ko te whakarāpopototanga o tēnei upoko o te pukapuka a te Pōrohitara MacDonald, ko te mea ka taea e
tētahi te mōhio me te whakamahi i ngā kore-pumau o te Ao.
Nō reira, i te nuinga o te wā, ina kei te tūpono tonu tētahi mea, me whakapau noa koe i te kaha iti kia
ārahi ai i a ia ki tētahi taha, ki tētahi atu rānei.
Hei whakamutunga, ka kōrero hoki ia mō te whakahaere hinengaro. Ka taea te whakamahi i ngā ngaru
hiko-ā-pūngao hei whakahaere hinengaro i te tangata.
E whakapono ana au kei te mārama haere tonu hoki kua rangahauhia tēnei i te hōhonutanga mō ngā tekau tau.
He maha hoki ngā raihana mō tēnei.
He whakamataku te kite i ngā mea katoa kua oti kē.
Īpa, hei tauira, i roto i te hōtaka MK-ULTRA, me ērā atu.
Ka whakamahia hoki mō ngā kaupapa pai. Ka ine tēnei mā ngā EEG – arā, ngā electroencephalogram.
Ka ine koe i ngā ngaru roro e wātea ana, me tō rātou āhua.
Ā, kātahi ka taea e koe te purei anō, ā, ka taea e koe te whakanoho i ngā tāngata ki ngā āhua tino motuhake.
Kāore au e uru ki ngā taipitopito, anō, nā te iti o te wā.
He pātiti nui rawa tēnei, kāore au e taea te whakatuwhera katoa.
I te tau 1999, i tuhi te Kaunihera o Europi i tētahi pūrongo tata ki te 35 whārangi. He
komihana motuhake nō te Kaunihera o Europi.
E pā ana tēnei ki te kaupapa e kīia nei ko HAARP. Me ngā A e rua.
Ko tēnei te kupu whakarāpopoto mō te "High Frequency Active Auroral Research Programme".
Ko tērā te kupu whakarāpopoto mō High Frequency Active Auroral Research, arā, he hōtaka rangahau mō ngā rama raki.
Ka tū tēnei i Alaska. Ināianei, kei ngā wāhi tata katoa o te ao ngā teihana pēnei.
Āe mārika, he tūmau rangahau katoa ēnei i roto i ngā tohu kōrero.
Ka hoki mai au ki te mea he aha tērā ā muri ake nei.
E pā ana ki ngā pūnaha whakahaere mō te ionospera.
Ko te ionospera he wāhanga tino teitei o tō tātou āhuarangi.
Mai i te 80 kiromita pea ki runga ake.
Kua āniona nā te mea kei reira tonu ā mātou utu hiko e ānionahia ana e te hau ā-rā, ā, ka huri.
I runga i reira, e rere tonu ana tētahi rerenga hiko i roto i tēnei plasma.
Ki runga i reira, he hiko, ā, kāore e kore he tino māmā ki te whakahaere i ngā mea i reira.
E ai ki te Kaunihera o Europi, ki te Komihana rānei, he wāhanga tēnei o ngā patu hiko-ā-pūngao, ā, he tino mōrearea ki te taiao
katoa, ā, ki te hauora tangata hoki, nā te mea ko te whāinga o te kaupapa kia uru ki te
mara pūngao tino matatini o te ao ora katoa.
Nō reira, ehara i te ionospera anake, engari kei konei i raro hoki.
He tino tūraru rawa tēnei mahi.
He maha ināianei ngā pū tuku ngaru irirangi pēnei, ā, he tino pānga tō rātou ki te hauora o tātou katoa.
Kei te tae mai ināianei ahau ki tēnei kaupapa HAARP, arā, ki tōna raihana taketake.
I whakawhiwhia i te tau 1987.
E ai ki konei, ko te taitara: "Panoni i tētahi rohe o te āhuarangi, o te ionospera, o te magnetospera rānei".
He tiketike ake te ātea ā-māneti i te ātea ā-hihi.
Ko te ionospera te pae ārai hiko-ā-pū o tātou, e hono tika ana ki te mara hiko-ā-pū o te Ao, ā, e hurihuri
ana huri noa i te ao i roto i tētahi āhua torōs tata.
I tēnei āhuatanga, pēnei i taku i kī ai i te tīmatanga, ka taea te whakahaere i te mara ā-magnetika o te Ao.
E kī ana te raihana he taea te whakamahana i te plasma.
Ka pana tēnei i a ia ki runga, ā, ka waihanga i tētahi wāhi kau i reira kua piki ake ai.
Ka whakamahana ahau i te hau, ā, ka piki ake, ka puta he pēhanga kino i raro.
Ka puta he nekehanga poutū, arā, te hau.
Ka taea e au te whakamahi i tēnei hihi hiko-ā-pūngao hei whakararuraru, hei
whakawhiti, hei whakangaro rānei i tētahi rōketa.
He pūnaha patu tēnei. Ko tērā hōtaka Star Wars i whakatairangahia e Amerika i ngā tau 1990.
E ai anō hoki te raihana tauira nei, ka taea te whakarerekē i te kōnui o te ozonu, o te nitroheni rānei.
Ka taea e koe te whakarerekē i te kōnui o te hauhā. Hau monohīkā – he tino mōrearea ake.
Ka taea te whakakaha, te whakaiti rānei i ngā oksaita nitroheni me ētahi atu matū hei whakahaere i ngā rerenga taiao.
E kī ana hoki ka taea te whakaiti i te mara ā-magnetika o te Ao, ā, ka taea hoki te whakaweto.
Ko te whāinga, arā, kia whakawhēwhē i ngā pūrewa, engari ehara tērā i te mea katoa.
Ā, ko te mea tino whakamīharo, ka taea e koe te whakahaere i ēnei ngota plasma kei te teitei rawa o te āhuarangi kia hanga he
karu ā-tirohanga, ā, mā konei ka taea e koe te arotahi i tētahi ahunga o te rā ki tētahi wāhi kotahi i runga i te whenua.
Tērā pea kua whakamātau te tokomaha o koutou ki te whakakā i te tinder mā te karu whakawhānui.
I mahia e au tērā i ngā wā maha i taku tamarikitanga. Ka taea tērā te mahi i runga i te rahi nui.
Kupu matua: ngā ahi ngahere, ētahi atu ahi, ngā raruraru wera, me ērā atu.
Anei te āhua o te ngahere antena taketake i Alaska.
Ko ēnei he antena whakawhiti-araroa, arā, he antena irirangi noa.
Ka taea e ēnei antena te whakaputa auau mai i te 30 kHz ki te 300 MHz.
Ko ēnei ngā ngaru irirangi noa. Ko tāku i whakamārama i mua nei, he āhua pēnei.
Ka panaia te wāhanga runga o te āhuarangi ki te teitei o te ionospera.
Ka waihangatia e tēnei he pēhanga kino. Ka whai ake he nekehanga taurite me te nekehanga hau hāngai.
Mēnā ka huri koe i ngā auau i whakahuatia e au i mua mai i HAARP ki te roa ngaru, ā, ka tiro koe ki te ngaru o te manawa,
ka puta he roa ngaru kei waenga i te 10 mita me te 15 kiromita.
Ko te puku ngaru, arā, ko te haurua o tērā, arā, 5 m ki te 7.5 km. Ina kite koe i ngā hanganga kapua pēnei, me pātai koe ki a
koe mēnā he ngaru tū ēnei nō tētahi awaawa foehn, mēnā ka kite koe i a rātou i te Papaite o Huitene, i te tonga
rānei o Tiamana, mehemea rānei he take kē kei muri i a rātou.
Ki ahau nei, he tino rite tonu ki tērā.
Nō tētahi pūrongo rangahau mō HAARP anō tēnei, e whakamārama ana me pēhea e taea ai e
ngā ngaru irirangi te whakaata i te ionospera.
Nā te mea he kaikawe hiko, ka taea te whakamahi hei whakaata, ā, ka taea hoki te whakarato i te
tirotiro radar me ngā whakawhitiwhiti reo irirangi pai ake.
Anei hoki tētahi wahanga i tangohia mai i tētahi pepa rangahau.
Anei ka kitea e koe he paparanga ārahi hiko rerekē.
Āhua noa, ko te ionospera anake e kawe ana i te hiko.
I konei i raro, kei a koe tonu ngā paparanga ārahi hiko. Me pēhea koe e whakatutuki ai i tērā?
Mā te tuku i ngā ngota ārahi hiko ki raro ake i te āhuarangi.
He tino āwhina rātou ki te whakatutuki i ētahi pānga mā ēnei ngaru HAARP.
Ināianei ka tae au ki ēnei pūtau motuhake e whakamahia ana i reira.
Ka kawe atu au ki a koe tētahi atu raihana. He tino tawhito tēnei raihana, i whakawhiwhia i te tau 1966.
Arā, ki te Hoia Moana o Amerika, arā, ehara i te kamupene tūmataiti, engari ki te kāwanatanga.
E hiahia ana ahau ki te whakahua, i taua wā, i raro i te ture patent o Amerika, ka taea te
pupuri i tētahi patent mō te 17 tau te roa rawa.
Engari he nui rawa te utu. Ka pakeke haere te raihana, ka nui ake te utu hei tiaki i tōna tiakitanga.
Nā reira i utua mō ngā tau tekau mā whitu katoa.
Ahakoa he tawhito rawa tēnei raihana, e kitea ana e au he tino hāngai. He tauira tēnei i waenga i ngā tekau,
mēnā kāore i ngā rau, o ngā raihana mō tētahi ranunga whakarewa hei whakaputa auahi ngongo-hau.
Nā reira, ka kukume te auahi i te wai, ka kukume hoki i te hauwai.
Ā, e kī ana i reira me whai koe i tētahi huinga whakarewa, ā, kei roto i a ia ngā mea e whai ake nei, kia mau kaha:
Ngā karaponaiti o te litiama, te nātiama, te potasiama, te kēsiamu, te rūpidiama, te kālasiama, te
māginiyamu, te strontiyamu me te bāriamu, me ō rātou whakaranu.
Hei tāpiri, ngā konganuku māmā pērā i te konumohe, te māheni, te zinki, te zirikonium rānei, me ngā huinga o ēnei.
Hei tāpiri, he kaiwhakawā inoraganika pērā i ngā nitirēti, ngā periklorāti, te nāti, te rītia, te
potasiama, te kālasiama, te bāriama me te strontium.
Āpiti atu, he pūhui maha-halogen anō, ka hoki mai au ki tēnei ā muri ake nei, pērā i te hexachloroethane, te
octachloropropane rānei, i whakawhiwhia he patent e te Hoia Moana o Amerika, ā, i mau tonu mō te 17 tau.
E ai ki tētahi atu patent pēnei, ka taea te tuku i ngā ngota Welsbach o te paparanga
stratosphere kia whakaiti i te whakamahana ā-ao.
I peke rātou ki runga i te kaupapa panonitanga āhuarangi i te tau 1991.
He kairangahau a Welsbach, nō reira ngā ngota Welsbach.
Ko ia tētahi o ngā tāngata i puta mai ai tēnei whakaaro.
Kei te whakaatu noa iho au i tēnei nā te mea e kī ana i konei he tino hāngai te oksaiti konutea rānei te oksaiti torōma.
Kua kōrerotia kē te konumohe i tēnei rā hei tētahi o ngā poke tino noa i te āhuarangi.
He maha ngā raihana, tae atu ki tētahi e kī ana ka taea te kawe i ngā ngota pērā i te onepū ki te āmospēra runga.
He māmā noa iho te whakarerekē i tētahi Boeing 737 kia kawe i te 25 tana utanga i te teitei o te 18,000 mita.
I whakawhiwhia tēnei raihana i te tau 2018. E kī ana hoki ka noho ngā ngota i te
taumata tiketike o te āhuarangi mō te rua tau pea.
Ka whakaatu atu au i tētahi mea anō ki a koe; ko te tūmanako kāore e tino hōhā. He raihana tēnei nō GelTech Solutions.
He tini kore mutunga ngā ataata YouTube mō tēnei kaupapa. Ka kīia ēnei ko "Hurricane Chasing".
I hopu rātou i ngā ataata mai i ngā rererangi e whakaatu ana me pēhea rānei e whakakaha, e whakangā rānei i ngā huarere kaha.
Kua hangaia e rātou tētahi mea tino whakamīharo, he polymer, he pūhui kirihou. Ka pua ki te kapua, ka
maroke te kapua, ā, ka taka mai he jeli i te rangi.
He huarahi anō tēnei hei aukati i te ua.
Ā, kei reira hoki te āhuatanga hauora. I whakawhiwhia tētahi atu raihana hou i te tau 2015 ki tētahi tari ture.
He tohu tēnei i te nuinga o te wā e hiahia ana ngā kaihanga, ngā rangatira tūturu rānei kia noho huna.
E kī ana i konei he pūnaha tuku rere mō ngā namu paitini mā ngā rererangi kore-tangata.
Mēnā ka titiro koe ki ngā tauira patent, tērā pea kāore koe e tino kite pai i konei, nō reira kua whakawhānuihia e au.
Ehara i ahau i tāpiri; ko te tauira patent tēnei me te upoko mate kei roto i te uta a te rorohiko rererangi kore tangata.
Kei te kaha ake te rongo me te pānui i ngā pāpāho matua mō ngā mahi e tino mahia ana i reira.
Engari ka mea tonu rātou kāore e oti, me mahi tātou, me mahi tātou, he mea tino hira nā te panonitanga āhuarangi.
He tinihanga nui ake tēnei i a Corona, engari kāore au e whai wā ki te kōrero mō tērā ināianei.
Ahakoa pēhea, he pukapuka tino whakamīharo nā te Pōrohitara David Keith. Kāore au e tūtohu kia hokona, engari mēnā kei te hiahia
tētahi, ka taea e au te tuku ētahi wāhanga o taua pukapuka.
Kua whiwhi au i te "A Case for Climate Engineering", nō reira me mahi tātou i te hangarau āhuarangi.
Ki taku whakaaro, ko ia ināianei te rangahau matua mō te hangarau whakarerekē āhuarangi, ā, kāore e kore ka mea ia kāore e mahia.
Kei te tino mōhio mātou me pēhea te mahi, engari kāore e mahia ana. E ai ki a ia, he kaikōrero whakapae huna rātou katoa.
Ka whakamārama ia i ngā taipitopito me pēhea e hiahia ana ia ki te whakakotahi i ngā ngota iti 5 nanomita o te aluminiam oksaīda,
30 nanomita o te matū whakarewa, arā, te aluminiam mārama, ā, kātahi ka tāpiri anō i te 15 nanomita o te barium
titanate, pērā i tētahi hanawiti, nā te mea mā tēnei ka tino whakaata i te marama o te rā ki te ātea.
He pukapuka anō tērā, kua rongo pea koe mōna, How to Avoid a Climate Disaster nā Bill
Gates. Kāore au e tūtohu kia hokona taua pukapuka.
E kī noa ana he haumi tino whai hua tēnei.
Kāore au e kōrero anō mō tērā. Ināianei ka anga whakamua au ki ngā pānga hauora, nā te mea koinei te take matua.
Nō reira, te puehu para ahi rererangi. I mua ake nei, i whakaatu au i ngā tuhinga i kōrero mō te puehu kōhura.
Ko te puehu rererangi hei take mōrearea mō te mate pukupuku o ngā manawa.
He tuhinga arotake tēnei, arā, he tuhinga e whakarāpopoto ana i ngā rangahau maha.
I whakaputaina i roto i te Pukapuka o ngā Ahunga Whakamua i te Rongoā me te Rangahau Hauora.
Kua whakaaturia kua whakamana ngā siliketi konumohe, te oksida rino, te magnetita, ngā ngota hihiri, ara ko ngā ngota
hihiri-ā-ira, tae noa ki ngā kaiwhakaputa āpha, ko ēnei te tino mōrearea ina ka hāngaihia, te konutea (ehara i te mea hauora te
konutea mārō), te aresenika (e mōhiotia ana hei paitini), te kadimi me te krōmia, ka taea te whakapiki i te tūponotanga o te
mate pukupuku manawa, ka whakaputa i te pēhanga ā-oksidē ki ngā pūtau, te paitini pūtau (cytotoxicity) me te
paitini ira (genotoxicity), arā, ka whakarerekē hoki i te ira.
He mea whakamīharo te asbestos; e mōhiotia ana e te katoa hei matū tino kino.
He siliketi muka tēnei, ā, kei roto hoki he nui o te oksaīra rino i roto i tētahi āhua e kīia ana he wātea ki te
tinana. E mōhio ana tātou katoa ki ngā take mate pukupuku manawa tino kino kua puta nā tēnei.
Hei tāpiri, i kitea e tētahi rangahau arotake i te tau 2019, nō te Journal of Advances in Medicine and Medical
Research anō, mā te pā ki ngā ngota iti o te konukawera rino ka puta te mate ngakau, nā te pēhanga ā-oksidēti anō.
E ai ki tēnei tuhinga, ka ārahi hoki te pā ki te waikura rino ki te mate ngakau.
Ko ngā kaituhi o tēnei rangahau, arā ko Marvin Herndon, kua kaha mahi tahi ia me ōna hoa mahi ki tēnei kaupapa, ā, e tuhi ana hoki
rātou i tēnei tuhinga he mea nui kia whakamutu i te geo-hangarau mā te tuku i ngā aerosol, otirā ko te paru ahi rere, he
puehu tino māmā, kia kore ai e whakangaromia te ao ora katoa.
Hei kī noa, ko tēnei tētahi o ngā whakaahua torutoru kāore nōku; i tangohia e Lilian Anselmetti nō
Aufrecht Bern. Ngā mihi nui mō te whakarato mai.
Ki taku whakaaro he whakamīharo ngā āhua kapua i kitea e ia i te takiwā o Bern.
E ai ki tētahi atu rangahau i te tau 2017, kei te piki haere nui te parahanga o te merikūria ki te pūnaha ora o te ao, ā,
me noho hoki tēnei hei hua o te whakarerekētanga āhuarangi.
I whakaputaina tēnei i roto i te Journal of Geography, Environment and Earth Science International.
He rangahau tēnei, ehara i te arotake.
I ineia te wai ua me te hukarere mā te tātari ā-māhunga. I ineia he taumata tino teitei o te
merikūri, arā, e rua ngā mikrograma ia karamu.
Ahakoa kua tino whakaitia te ārau me te merkuri i roto i ngā rua tekau tau kua pahure nā
te ture RoHS, kei te piki haere tēnei paru.
Ka puta hoki he tūraru hauora mō ngā pūnaha neorō, ngakau-ngā toto, me te pūnaha whāngote.
Ka taea e ia te whakaputa kore whakaputa uri, te pā ki te pūnaha ārai mate, ā, ka whakangaromia hoki te DNA.
He rangahau anō e hiahia ana ahau ki te whakahua, nō te Advances in Social Sciences Research Journal, e pā ana ki
ngā sequoia nunui o California, arā ko ēnei ngahere redwood.
Ko ētahi o rātou he neke atu i te toru mano tau te pakeke. I wheako rātou i tētahi āhuarangi tino wera ake i tā
mātou e kī nei, i tā mātou rānei e whai nei i ēnei rā.
Kua pā ki a rātou ngā wā maroke whakamīharo, ngā wā ua, ngā wā makariri. Kei te ora tonu
rātou, ā, ināianei kei te mate katoa rātou.
Mā te tirohanga hohonu ake, ka kitea kua puta te maroke hangarau nā ngā tekau tau o te geo-hangarau i California.
Kei te mārama e mate ana ngā rākau nā ngā ngota pūmua paitini. Ko te nuinga o te take ko te nui o te konutea kei roto i
ēnei ngota pūmua e whakaputa ana i ngā rākau kia kati i ā rātou stoma, arā, ngā tomokanga i ngā niho rākau me ngā rau.
Kātahi kāore rātou e whakawhiti makuku ana, ā, kāore rātou e taea te ngongo i te CO2.
Hei kōrero noa, ko te CO2 te hau o te ora tino rawa atu. Kāore he otaota kākāriki mēnā kāore he CO2.
He rangahau tata nei nā NASA e kī ana kua kākāriki ake te Ao i roto i ngā 15 tau kua pahure. E tuhi
ana rātou tērā pea nā te pikinga o ngā taumata CO2.
He aha te hē o tērā? Engari he rerenga tāpiri noa iho tērā.
He tino take nui te kohao o te ozon, ā, kei te nui haere tonu.
Kāore koe e rongo ana mō tērā ināianei. I aukatia ngā CFC i ngā tau 1980.
Kāore he mea e whakararuraru anō i a mātou ināianei. Nō reira, kāore rātou e kī ana kei te
nui ake, kei te nui ake tonu te kohao o te ozone.
Kua mōhio tātou ināianei me pēhea e taea ai te whakawhānui.
Kua whakaae kē te kāwanatanga o Amerika ki tēnei i roto i ngā tuhinga maha.
Ko tēnei kohao o te ozone e tohu ana ka taea e tātou te ine i ngā hihi UVB me ngā hihi UVC i runga i te mata o te whenua.
Ahakoa e whakaae ana te pūtaiao matua kei a mātou ngā taumata tino teitei o te hihi UVB me te hihi UVC. Ko ēnei
ngā hihi UV mōrearea, ā, ko ō rātou roa ngaru e waenga ana i te 100 nanomita me te 400 nanomita.
Ko tērā te hihi UV tino mōrearea. Kāore i noho tērā i runga i te mata o te Ao i ngā wā o mua.
Kei te heke mai ki a mātou mā te kohao o te paparanga ozon.
He tino mōrearea tēnei mō tātou, ngā tāngata, pērā tonu i te mōrearea mō ēnei rākau sequoia.
Ka whakakore ahau i ngā rangahau e whai ake nei, nā te mea e kī ana katoa i te mea kotahi.
Ko ngā mea katoa e puta ake ana i tēnei. He mate ohorere o ngā pī, he mate ohorere o ngā
pepeke, me ngā raruraru katoa o ngā rauropi.
Ko ēnei puāwai kōpura paitini e puta ana nā te mate o ngā plankton. Nā tēnei parahanga
ngota iti katoa, me te kohao o te paparanga ozone.
Kei te heke haere ngā taupori manu, ā, kei te heke hoki i te taha tuarua, nā te mea kei te ngaro
ngā pepeke, ā, kei te ngaro hoki ngā pōpokorua.
Ko ēnei katoa ngā rangahau kua pānui au. He tino whakamataku ēnei mō te pānga ki te taiao
katoa, ehara i te mea ki tō tātou hauora anake.
Tērā pea ko tēnei te pūtake nui o ēnei tukunga matūriki katoa. Ki tēnei rā, kāore au e taea te kī mēnā ko ngā
rererangi anake, pēnei i whakamārama ai i roto i te pateni, e hurihia ana kia werohia anake.
B-77 me ngā ipu wai 25 tana. Ranei ka werohia hoki e ia rererangi manuhiri katoa? Kāore au i te mōhio.
Ki taku whakapae, ahakoa he whakapae noa iho, e rua ana e mahia ana i te wā kotahi.
Ko te hinu o nāianei a NATO, arā ko Jet Propulsive 8 (JP8), e kī ana i te tini rawa o ngā tāpiritanga mōrearea.
Kāore a NATO e whakamōhio atu ki ōna whenua mema he aha ēnei tāpiritanga.
Ka whakarato rātou i te tiaki i te hukapapa, te tiaki i te pahūtanga, ngā āhuatanga
rokiroki pai, me te manawaroa ki te pāmahana.
Ka taea te whakamahi i ngā rohe Arctic, ā, pērā anō i te koraha. Ka taea hoki te whakamahi hei whakaputa hiko mō
tētahi umu puni, mō tētahi kaipuke, mō tētahi rererangi rānei. He nui rawa ngā tāpiri e hiahiatia ana mō tērā.
He rangahau tino pai nā Marion Hahn. Ka kitea hoki i runga ipurangi.
I māuiui ia nā te mea i noho tata ia ki tētahi turanga rererangi o te Hoia Rererangi. Ka taea e ia te
whakaatu mārama rawa atu me whakapae ia i tēnei ki te JP8.
Anei ka kitea e koe kua kitea e au ngā tekau tini o ngā tuhinga rangahau hōia nō te Hoia Rererangi o Amerika.
Anei he tauira o tētahi pepa rangahau. E whakapono ana au nō ngā tau 1990, 2000 rānei.
Ahakoa pēhea, i tirotirohia te hinu i konei i roto i te Hoia Rererangi o Amerika. I kitea i roto i tēnei JP8 ngā matū pērā i
te konumohe, te pāriamu, te beriliamu, te ārahi, te kadimi, te krōmiamu, te kōbāla, te rino, te parahi, te
molibidenamu, te nāti, te nikera, te strontium, te tītānium, te vanādiama, te zinki me te tīni.
Ā, otirā, kei reira ngā okaina o ēnei konganuku katoa, me ngā hāorokaropona arōmatika pōrikarika pērā i te
naphthalene me te naphthalene kua whakakapia ki ngā alki – he tino hauora katoa ēnei tāpiritanga.
Ā, mēnā ka titiro koe ināianei, he hinu hōia tēnei hinu NATO. He pūnaha paipa hinu kei Uropi, ā, nō Wikipedia tēnei whakaahua.
Ko ngā mea katoa kua tuhia e au i konei nō Wikipedia. Kāore au e whakahua i a Wikipedia i ngā wā katoa,
nā te mea kāore te nuinga o āna kōrero e tika ana.
Engari, ānei tēnei whakaahua nō ngā tau 1970. He mea whakamīharo, kāore rātou i whakahou i a ia.
Ānei ka kitea e koe tēnei pūnaha paipa puta noa i Uropi. Kāore anō a Switzerland kia whakaurua ki konei.
Engari, e kī ana te tuhinga Wikipedia, i te tau 2009 tonu, i hokona e ngā kiritaki ā-iwi te 90% o te hinu rererangi i kawea.
Ā, ko ētahi o ngā kiritaki tūmatanui nui rawa atu ko ngā taunga rererangi o Frankfurt, Cologne, Bonn, Zurich me Munich.
Hinu NATO mō ngā rererangi ā-tāngata. I te tau 2016, i hokona e ngā kiritaki ā-tāngata i Uropi te 12 miriona mita pūrua.
I mea atu au i mua, ahakoa kei te whakaputa ake tonu atu ngā pāpāho matua i ngā tuhinga mō tēnei
kaupapa, engari ka mea rātou, āe, kāore e taea tērā.
He tuhinga anō i hurihia whānuitia i roto i ngā pāpāho matua i ngā wiki e rua ki muri. I ngā wāhi katoa, tae atu ki
SRF, Watson, ngā whenua e kōrero Pākehā ana, me ērā atu.
I kīia he pai ake te kounga o te wai ua hei inu i ngā wāhi katoa o te ao.
Ahakoa i Antarktika, i ngā maunga tiketike rānei o Tibet, he 14 ngā wā tonu teitei ake i te
here i whakaritea e te Tari Tiaki Taiao o Amerika.
I runga ake i ngā mea katoa, e pā ana ki ngā PFAS me te PFOA e kīia nei.
Ko ēnei he hāurokarapona maha-ā-roto, he hāurokarapona kua perfluorinated, arā, he hāurokarapona kei roto he fluoride.
Ka kitea ēnei i roto i ngā whakapaipai, ngā hāmōpu, ngā mōkī me ngā hua horoi – ā, kua whakahuatia ēnei i ngā pāpāho matua.
Nō reira, kei a mātou anō te hē ināianei. Engari, i kī tēnei rangahau tonu a te Hoia Rererangi e kī ana he nui
ngā pūhui fluorine kei roto, ā, i runga i te rahi nui.
Nō reira, ko te mea kino rawa atu mō ēnei pūhui fluorine, nō runga mai.
Koinei te rangahau taketake i whakahua i roto i ngā pāpāho matua.
Ka rapu tonu ahau i ngā rangahau taketake.
Kei te hiahia ahau ki te pānui i ngā mahi i mahia e ngā kairangahau i reira.
He mea whakamīharo anō hoki kua whakahua e te Tagesanzeiger tētahi kairangahau nō Denmark.
Kei te whai wāhi hoki a Martin Scheringer, nō ETH Zurich anō.
Nō reira, tērā pea ka taea e au te whakapā atu ki a ia, ā, ka pātai mēnā kua whai whakaaro hoki rātou ki ngā āhuatanga ā-hau.
I mahi au i ētahi rangahau anō, ā, i kitea e au tētahi pukapuka e kīia nei ko Forever Chemicals, e pā ana ki ngā
matū kāore e pakaru, ā, ka noho tonu i roto i te hurihanga o te Papatūānuku mō te wā roa rawa.
E pā ana tēnei ki te nuinga ki te PFOA me te PFAS, arā, ko ngā hāorokaropona perorini me ngā hāorokaropona maha-perorini.
E ai ki ngā kōrero, e whā noa iho o rātou kua mōhiotia, ā, kua rangahauhia kia mōhio ai ki tō rātou tūraru me tō rātou
paitini. Ā, ko ēnei e whā anake ka taea te whakamana tūturu.
Heoi, e 6,500 ngā matū kua rārangihia anake, ā, tērā pea he neke atu i te 10,000 o ēnei matū.
Ka kite au i a Alex e tū ana i reira, nō reira ka whakakore ahau i te toenga ināianei.
He pai ki ahau kia whakahua poto ka taea hoki e te hihi kore-ionu me ngā mara hiko-ā-pūngao te
whakaputa pakaru ira, ahakoa ehara i te huarahi tūturu.
Engari e mōhio ana au kei te haere mai tētahi atu kaikōrero, nō reira ka taea e au te whakakore i tēnei me te ngākau mā.
Ehara i ngā matū e pūhia ana i runga i te rangi anake e mōrearea ana ki tō tātou hauora, engari ko ngā ngaru
irirangi me ngā ngaru microwave katoa e ua ana ki a tātou.
Ā, kei te kōrero noa au mō ēnei mahi whakarerekē āhuarangi i tēnei wā.
Ka waiho e au te 5G, tae atu ki te 4G, te 3G me ērā atu, i waho o te tatauranga mō tēnei wā.
Āe, hei whakamutunga, anei ētahi whakaahua i tangohia e au i Maehe me Aperira.
Kāore e tino kitea ana i runga i te pūreretā.
Nā te mea kei ngā maunga tūturu, ka rite ki te auahi i runga i Los Angeles.
Kāore rawa tērā e taea te noho hei mea māori. Kua mutu taku hiahia ki tērā.
Kua whakakore au i ētahi mea. Ko taku tūmanako kāore au i roa rawa. Ngā mihi nui mō tō aro.