WEBVTT

00:00.445 --> 00:04.669
Lona bashebelli ba ratehang, le
tseba eng ka ho fetola maemo a lehodimo?

00:04.669 --> 00:12.017
Na taba ena le hona e buisana ka eona ka khang tikolohong ea
heno, 'me hangata e hanoa e le teori ea morero oa sephiri?

00:12.017 --> 00:18.523
Thuto e latelang e fanoeng ke ngaka ea mahlale
a tlhaho kopanong ea Summer WEFF 2022 e Davos,

00:18.523 --> 00:23.034
e fana ka leseli le leholo mabapi le taba ena.

00:23.034 --> 00:28.982
Philipp Zeller o ithutetse fisiksi ETH Zurich mme
o na le lengolo la bongaka la mahlale a tlhaho.

00:28.982 --> 00:32.719
Joaloka mokhanni oa sefofane oa boithabiso,
Zeller o bile le kamano e haufi le maemo a

00:32.719 --> 00:35.545
leholimo ka lilemo tse fetang mashome a mararo.

00:35.545 --> 00:39.898
Ha nako e ntse e ea, o ile a hlola a
hlokomela liketsahalo tse sa tloaelehang leholimong.

00:39.898 --> 00:44.981
O ile a qala ho etsa dipatlisiso tsa hae.

00:44.981 --> 00:52.113
Haholoholo mabapi le lihlooho tsa SRM (taolo ea mahlaseli a
letsatsi), SAI (ho fafatsa likarolo tse phahameng

00:52.113 --> 01:00.549
tsa sepakapaka ka li-aerosol) le HAARP (Morero oa
Liphuputso o Sebetsang oa Maqhubu a Phahameng a Auroral).

01:00.549 --> 01:06.129
Zeller, eo e kileng ea e-ba morupeli oa univesithi, o sebelitse
lekaleng la ho fana ka litokelo tsa boqapi ka lilemo tse ngata.

01:06.129 --> 01:09.893
Ke ka lebaka leo a nang le tsebo e ngata sebakeng sena.

01:09.893 --> 01:17.185
Ka lipatlisiso tsa hae, o fumane li-patent
tse ka bang 1,000 tsa mahlale a ho fetola boemo

01:17.185 --> 01:21.861
ba leholimo – tse qalileng ho tloha ka 1892.

01:21.861 --> 01:25.906
Nehelano e latelang ha e reretsoe ho baka letsoalo.

01:25.906 --> 01:32.698
Ho laolwa ha boemo ba lehodimo ho etsahala ka
tsela efe kapa efe, hore na re tseba kapa ha re tsebe.

01:32.698 --> 01:39.367
Ho e-na le hoo, phatlalatso e thehiloeng nneteng ea
lintlha e lokela ho hanyetsa khanyetso efe kapa efe ea

01:39.367 --> 01:44.165
liketsahalo tsena le ho fana ka mabaka a tiileng a sa sekameng.

01:44.165 --> 01:51.164
Ka hona, ka kopo arolelana video ena le
batho ba sa tsebeng empa ba batlang nnete.

01:51.164 --> 01:55.625
Sena se latelwa ke puo ya Dr. Philipp Zeller
kopanong ya Summer WEFF 2022 e tshwaretsweng Davos.

01:55.625 --> 02:01.524
Joale, taba ea boenjiniere ba
tikoloho le bophelo bo botle ke efe?

02:01.524 --> 02:07.426
Jwalokaha ke boletse, nka rata ho fana ka
kakaretso e sa qaqiseng ya ditokomane le melao e

02:07.426 --> 02:10.907
mmalwa ya mmuso e amanang le ditokelo tsa boqapi.

02:10.907 --> 02:14.807
Li-patente ha li ngolisehe bakeng sa
boithabiso feela; li ja chelete e ngata.

02:14.807 --> 02:22.064
Mme hape o tlameha ho paka hore di a sebetsa, ho seng jwalo ha di
na ho ananelwa, le dipampiri tsa diphuputso tse phatlaladitsweng,

02:22.064 --> 02:31.011
eseng tse entsweng ke nna ka bonna, hobane, jwalo ka ha ke
boletse, kgatello e lokela ho dula e le hodima bophelo bo botle.

02:31.011 --> 02:36.365
Jwalokaha ke boletse, ena ke kakaretso feela; ke ntse ke
tswela pele ho etsa dipatlisiso hoo e ka bang ka nako tsohle.

02:36.365 --> 02:44.244
Ha ke na morero oa ho fana ka puo ea saense mona, ka moelelo
oa seboka sa saense, mabapi le sebopeho le tse ling, empa

02:44.244 --> 02:48.337
ho e-na le hoo, joalokaha ke boletse, ke fana ka kakaretso.

02:48.337 --> 02:52.750
Mme ehlile, nka be ke fositse, kea etsa diphoso,
kapa nka qotsa ntho e ka nnang ya se ke ya

02:52.750 --> 02:57.539
tshepahala; ke mpa feela ke batla ho bolela seo esale pele.

02:57.539 --> 03:00.158
Joale, geoengineering ke eng hantle-ntle?

03:00.158 --> 03:08.305
Mof. Weichelt o buile ka li-chemtrail pejana. Ke leka ho se
sebelise lentsoe lena hobane hang-hang le u etsa hore u bonahale

03:08.305 --> 03:15.334
eka u motho ea lumelang mererong ea sephiri, leha
lentsoe lena ka bo lona le qapiloe ke Lebotho la Sefofane

03:15.334 --> 03:20.165
la US lilemong tsa bo-1970. Ke sona se qabolang ka lona.

03:20.165 --> 03:29.878
Geoengineering ka sebele ke lentswe le sa sekameng ka lehlakoreng
le leng, mme geoengineering haholoholo e akaretsa ho fetola maemo

03:29.878 --> 03:36.847
a lehodimo, e leng ntlha ya bohlokwahadi, ka ho
lokolla dikarolwana moyeng, empa hape le ka ho

03:36.847 --> 03:41.661
ntsha maqhubu a matla a motlakase le makenete moyeng.

03:41.661 --> 03:49.741
Ebe, ehlile, ho phuputsa lefatše, hobane taba eohle ke ho le
fetola, ho le sebetsa ka boenjiniere, geo, e leng lefatše.

03:49.741 --> 03:54.382
Sena se bolela hore ba batlisisa
likheo, masalla a oli, khase, jj.

03:54.382 --> 04:02.931
Mme kannete, hoo e ka bang ha ke a ka ka dumela qalong, o ka baka
ditšisinyeho tsa lefatshe ka boqapi ka mesebetsi ena. Mme

04:02.931 --> 04:12.535
qetellong, o ka boela wa fetola tšimo ea makenete ea Lefatše,
haholo-holo ka mahlaseli a boletsoeng a motlakase-makhethe.

04:12.535 --> 04:16.303
Hobaneng ho qaloa ho etsoa boenjiniere ba tikoloho?

04:16.303 --> 04:23.665
Ha e le hantle, sena se re kgutlisetsa morao Ntweng yohle ya
Molomo, e qalileng hang kamora Ntwa ya Bobedi ya Lefatshe.

04:23.665 --> 04:30.072
Ha e le hantle, e qalile pele, bonyane ka liteko tsa ho
susumetsa boemo ba leholimo. Empa boenjiniere bo boholo ba

04:30.072 --> 04:33.771
tikoloho bo qalile kannete kamora Ntoa ea Bobeli ea Lefatše.

04:33.771 --> 04:42.698
Mme ke rata ho qotsa Mopresidente wa mehleng wa Amerika, Lyndon
B. Johnson, mona. Kopanong ka 1962, o ile a re, mme ke qotsa:

04:42.698 --> 04:47.563
"Mang kapa mang ya laolang boemo ba lehodimo o laola lefatshe."

04:47.563 --> 04:53.657
Mme tsena ke ditabatabelo tsa matla ana a
maholo-holo, a etelletsweng pele ke United States.

04:53.657 --> 05:00.642
Ka tsela, puo ena e fumaneha ho YouTube, moo o ka
e fumanang le ho mamela mantsoe a eona a mantlha.

05:00.642 --> 05:06.886
Nakong e fetileng – ntho e qabolang ke hore batho ba
dula ba latola hore geoengineering e ntse e etswa – empa

05:06.886 --> 05:10.392
nakong e fetileng ho ne ho ena le merero e mengata e tjena.

05:10.392 --> 05:15.546
Nka rata ho bolela batho ba seng bakae ba tummeng
haholo bao hona joale le bona ba ananeloang phatlalatsa.

05:15.546 --> 05:24.618
Morero oa Cumulus, o ileng oa baka koluoa e kholo ea
likhohola United Kingdom ka 1952 ha maru a ne a jesisitsoe

05:24.618 --> 05:29.309
peo e le ho a etsa ka boqapi le ho etsa hore a nke pula.

05:29.309 --> 05:33.920
Ho bile le koluoa e matla haholo ea
likhohola, moo batho ba 34 ba ileng ba shoela teng 'me

05:33.920 --> 05:36.302
matlo a mangata a ile a hoholoa ke metsi, jj.

05:36.302 --> 05:42.990
Ho na le, ehlile, likoluoa tse mpe le ho feta,
empa tabeng ena kamano e ne e bonahala hang-hang.

05:42.990 --> 05:47.879
Eaba e khutsisoa ka lilemo tse ngata,
ehlile, ho fihlela qetellong e senoloa.

05:47.879 --> 05:53.908
Eaba ho ba le Morero oa Stormfury, o neng o tsoela pele ho tloha
ka 1962 ho fihlela ka 1971. Sepheo e ne e le ho

05:53.908 --> 05:59.606
susumetsa lifefo tsa leholiotsoana ka mokhoa o
bitsoang ho jala, ke hore, ho lokolloa ha likaroloana.

05:59.606 --> 06:02.535
Sena se etsoa ka bokhabane bo boholoanyane kajeno
ho feta kamoo se neng se etsoa kateng mehleng eo.

06:02.535 --> 06:06.725
Ka nako eo, e ne e le morero feela, o
ntse o le mothating oa lipatlisiso.

06:06.725 --> 06:14.125
Mme yaba, jwalo ka ha batho ba bangata mohlomong ba tseba, ho
bile le morero wa Popeye, moo pula e matla e neng e qholotswa ka

06:14.125 --> 06:18.940
boomo nakong ya Ntwa ya Vietnam e le ho
tlatsa ditsela tsa phepelo tsa Vietcong ka

06:18.940 --> 06:22.297
seretse le ho thibela hore di se ke tsa sebediswa.

06:22.297 --> 06:28.561
Mme qetellong, hape ke rata ho le hopotsa hore ho se ho entsoe
liteko tsa libomo tsa nyutlelie tse fetang 2,000. Jwale,

06:28.561 --> 06:34.696
ke hobaneng ho hlokahala hore ho lekoa bomo e senyang
hakaale ebile e senya tikoloho makgetlo a mangata hakana?

06:34.696 --> 06:39.408
Ke bolela hore, haeba o batla ho di haha, mme ke se ke
na le dipelaelo ka seo, jwale diteko tse pedi kapa

06:39.408 --> 06:44.508
tse tharo di lekane ho fumana hore na di sebetsa jwang.

06:44.508 --> 06:51.941
Mme le kajeno o ntse o ka e lemoha, ka metsing, ka
mobung le sepakapakeng, radioactivity ena kaofela.

06:51.941 --> 06:58.634
Ho na le litokomane tsa semmuso tse ngata-ngata, haeba e se
makholo, tseo tse ling tsa tsona esale li fumaneha phatlalatsa,

06:58.634 --> 07:03.695
ha tse ling li ile tsa lokolloa sephiring
hamorao, haholo-holo United States, moo o ka qetang

07:03.695 --> 07:07.028
lihora o ntse o etsa lipatlisiso le ho li khoasolla.

07:07.028 --> 07:13.199
Nka rata ho bontsha ka bokgutshwane e nngwe ya
tsona mona, e leng tlhahiso ya ho fetola maemo a

07:13.199 --> 07:16.900
lehodimo e neng e le ka pela Lekgotla la Ketsamolao la US.

07:16.900 --> 07:21.326
Ke tokomane e akaretsang haholo, e
batlang e le maqephe a 200 bolelele.

07:21.326 --> 07:29.433
Mme ho yona – ke e fetoletseditse ka ho kgetheha, ke ya 1978 –
mme e bolela hore dilemong tse 30 tse fetileng, ke ho re, ho

07:29.433 --> 07:36.552
tloha ka 1947 ho isa ho 1978 – ha ke bue ka kajeno, dilemong tse
30 tse fetileng – mananeo a 110 a ho fetola

07:36.552 --> 07:43.603
boemo ba lehodimo a ile a hlahisetswa
Lekgotla la Ketsamolao la US mme a boela a amohelwa.

07:43.603 --> 07:48.816
Ka 1978, Lekgotla la Ketsamolao le ile la qala
le ho tshehetsa ka ditjhelete lenaneo la

07:48.816 --> 07:53.372
dipatlisiso la naha, ke hore, le kopanyang dinaha.

07:55.392 --> 08:03.581
Ka nako eo, ho ne ho na le nyatso ea hore ho ne ho
se na molao oa naha oa USA o laolang sena sohle.

08:03.581 --> 08:10.536
O ne o tlamehile ho iqapela, mme o
ne o batla ho qala ntho e loketseng.

08:10.536 --> 08:17.709
Mme ehlile batho ba ne ba tshabile ka nako eo, hobane ba ne ba se
ba kile ba e etsa – Vietnam, mohlala – kahoo ka tlhaho ba ne ba

08:17.709 --> 08:23.658
tshaba hore sera se ka etsa ntho e tshwanang, ka lehlakoreng le
leng, kapa hore ka tshohanyetso ba ka qoswa

08:23.658 --> 08:28.827
jwalo ka setjhaba haeba ho ka ba le sefefo
kapa komello kae kae, hore batho ba ka re:

08:28.827 --> 08:33.902
"Eo e ne e le tlhaselo," mme ehlile ba ne ba
batla ho thibela seo. Ke ka lebaka leo ba

08:33.902 --> 08:37.693
ileng ba tlameha ho e laola ka molao o loketseng.

08:37.693 --> 08:49.846
Mme yaba, ka 1978 – e qalileng ka 1976 – ho
ile ha hlahiswa qeto ya ketsa-molao New York.

08:49.846 --> 08:55.907
Mokgatlo wa Matjhaba a Kopaneng o ne o le ka mora yona, e leng
tumellano ya ona e thibelang tshebediso ya ho

08:55.907 --> 09:01.882
fetola maemo a lehodimo kapa mekgwa efe kapa efe e
meng ya ho fetola tikoloho ka merero ya sesole.

09:01.882 --> 09:06.831
Le Switzerland le yona e tiisitse molao
ona, ho bolelang hore dinaha tse ngata haholo

09:06.831 --> 09:10.039
lefatsheng ka bophara di tiisitse molao ona.

09:10.039 --> 09:18.713
Switzerland 1988, ke hore, jwale e se e
kenyeditswe molaong wa mmuso, oo o ka o fumanang

09:18.713 --> 09:24.350
pokellong ya melao ya mmuso, nomoro 515.06.

09:24.350 --> 09:31.863
Molao ona ha e le hantle o utlwahala o le motle, mme jwalo ka ha
ke boletse, US e o hlahisitse pakeng tsa 1976 le 1978 ka lebaka

09:31.863 --> 09:36.037
la tshabo ya hore dira tsa yona di ka etsa ntho e tshwanang.

09:36.037 --> 09:39.167
Molao o jwalo ha o bolele hore motho o tlameha ho o mamela.

09:39.167 --> 09:42.733
E utlwahala hantle haholo, diathikele tsa pele
tse pedi tsa sehlooho le tsona di utlwahala

09:42.733 --> 09:45.159
hantle haholo, taba ya nnete ke hore e thibetsoe.

09:45.159 --> 09:53.042
Empa joale ho na le karolo ya boraro ya molao
ona, mme karolo ena ya boraro e bolela pele hore

09:53.042 --> 09:58.509
tshebediso ka merero ya kgotso, ehlile, e a dumellwa.

09:58.509 --> 10:02.084
Leha ho le jwalo, ha ho na tlhaloso ya
hore na ke eng se etsang merero ya kgotso.

10:02.084 --> 10:09.355
Mme hape ho na le karolwana ya bobedi ka hara Karolo ena ya 3, e
bolelang hore dinaha tse saenetseng di bile di

10:09.355 --> 10:16.012
ikemiseditse ho tshehetsa sena: ho kgothaletsa phapanyetsano
ya tsebo le ho kenya letsoho ka ditjhelete ho yona.

10:16.012 --> 10:23.311
Ha ho hlokahale hore ba nke karolo ka mafolofolo,
empa ba tlameha ho e tšehetsa le ho kenya letsoho.

10:23.311 --> 10:33.003
Mme hodima moo, ho na le se tiisang tsohle, e leng se bitsoang
tumellano ka Karolo ea 3, e bolelang hore ha e arabe

10:33.003 --> 10:44.216
potso ea hore na theknoloji e joalo e fetolang
tikoloho e tlola lipehelo tse sebetsang tsa molao oa machaba.

10:44.216 --> 10:51.096
E nkhopotsa hanyane ka molao o tlang
ho hlahiswa mabapi le taolo ya sewa.

10:51.096 --> 10:56.886
Mohlomong o se o ntse o tseba sena, empa rona
Ma-Swiss re se tiisitse morao koana ka 1988.

10:56.886 --> 10:59.460
Hantle-ntle hoo hoa tšosa.

10:59.460 --> 11:08.664
Jwale ke tla kgutlela United States mme ke le bontshe
tokomane e nngwe e phatlaladitsweng, e neng e le tlhahiso ho

11:08.664 --> 11:14.194
Lebotho la Moya la U.S. mabapi le ponelopele ya selemo sa 2025.

11:14.194 --> 11:26.142
Tokomane ka boeona e tsoa ka 1996, mme sehlooho sa
eona ke: "Boemo ba Leholimo e le Sehatelli sa Matla".

11:26.142 --> 11:36.404
Mme sehlooho se senyenyane ke: "Re laola
boemo ba lehodimo ho fihlela ka 2025".

11:36.404 --> 11:42.672
Qotso e khutšoanyane e tsoang tokomaneng ena: Ka lehlakoreng
le lets'ehali, mokhoa oa ho lematsa sera, 'me ka lehlakoreng le

11:42.672 --> 11:46.234
letona, mokhoa oa ho itšehetsa le ho tšehetsa balekane ba hau.

11:46.234 --> 11:52.255
Mona ke mantsoe a seng makae feela a bohlokoa: Ho ntša sera kotsi
ka pula le maqhubu a matla a leoatle, tseo

11:52.255 --> 11:57.654
hape li reretsoeng ho theola mokoallo oa
masole – ka lehlakoreng le leng, ha re ka rialo.

11:57.654 --> 12:03.988
Empa o ka boela wa baka komello, kgaello ya metsi, ho
fihlela batho ba hlokofatswa haholo hoo ba inehelang.

12:03.988 --> 12:10.575
Le ka tsosa difefo, le ka laola ionosphere – ke tla kgutlela ho
seo hamorao – e le hore sera se se ke sa

12:10.575 --> 12:16.974
kgona ho buisana ka radio, kapa hore radar ya
bona e se ke ya kgona ho bona difofane tsa bona.

12:16.974 --> 12:25.121
U ka qhala moholi le maru e le hore sera se se
ke sa ipata, kapa ua a etsa ho makatsa sera.

12:25.121 --> 12:31.228
Mme o ka boela wa tseba hore na sera
se sebedisa mekgwa e jwalo kapa tjhe.

12:31.228 --> 12:34.080
Mme mekgwa ya bona ka boyona e batla e le hantle se fapaneng.

12:34.080 --> 12:43.048
E, kahoo haeba o na le tsamaiso e kholo ya dipalangwang, o etsa
bonnete ba hore ha ho na pula, hore ditsela di omme, hore ha ho

12:43.048 --> 12:53.609
na difefo, le hore ionosphere e lokisitswe hantle haeba o hloka
matshwao a radar le dikgokahano tse ntle tsa seea-le-moea, jj.

12:53.609 --> 13:02.483
Tokomane ena – ke eona tokomane eona eo – e boetse e bolela, e le
kakaretso, hore hang ha maemo a lokile, re tlameha hape ho ba

13:02.483 --> 13:11.497
maemong a ho ka hasanya lerole la mashala – tokomane ena e bolela
ka ho hlaka lerole la mashala, haholoholo lerole le lerootho la

13:11.497 --> 13:17.436
mashala – sebakeng se batloang, ke hore,
sebakeng sa sera, ka mokhoa o laolehileng, o

13:17.436 --> 13:22.080
bolokehileng, o sa jeng chelete e ngata le o tšepahalang.

13:22.080 --> 13:33.568
Mekhoa e ile ea hlahlojoa, 'me ho boletsoe hore mekhoa e mengata
haholo ea ho fafatsa e se e ithutoe. Tokomane ena ke ea 1996.

13:33.568 --> 13:40.342
Mokhoa o sireletsehileng ka ho fetisisa le o baballang
litšenyehelo ke mofuta oa afterburner o sebelisoang lienjineng

13:40.342 --> 13:45.669
tsa jete, eo ha e le hantle e leng sesebelisoa
sa ho fafatsa se hoketsoeng ka mora enjene ho

13:45.669 --> 13:50.680
kenya lerole lena la khabone ka har'a moea o tsoang.

13:50.680 --> 13:59.387
Mme ha sefofane se ntse se fofa sebakeng sena,
se ka kenngwa tshebetsong kapa sa tima hape.

13:59.387 --> 14:06.416
Hobaneng lerōle la mashala? Hoo hoa thahasellisa. Ho
na le tokomane e 'ngoe e ileng ea phatlalatsoa

14:06.416 --> 14:10.700
hamorao tlas'a Molao oa Tokoloho ea Tlhahisoleseling, FOIA.

14:10.700 --> 14:14.649
Ena e ne e le tokomane ea lekunutu, ea sephiri.

14:14.649 --> 14:22.160
Sena se tswa Laboratoring ya Philips
ya Lefapha le Phahameng la Geophysics.

14:22.160 --> 14:27.430
Ehlile, ba 'nile ba lula ba
eletsa mmuso oa Amerika le sesole, jj.

14:27.430 --> 14:35.646
E hlalosa mokhoa oa ho eketsa pula, ho fokotsa pula, ho eketsa
maru a cirrus – maru a kang lesira ao joale re nang

14:35.646 --> 14:43.282
le ona ka linako tsohle, ao e seng a tlhaho, empa re
ntse re na le ona – kapa mokhoa oa ho tlosa moholi.

14:43.282 --> 14:50.829
Mme taba yohle – ha e le hantle ke kgaolo ya bone feela, ke
e ntshitse ka thoko – mme ho hlakile hore e bua ka mashala a

14:50.829 --> 14:56.375
matsho, le phetoho ya boemo ba lehodimo ka mashala a matsho.

14:56.375 --> 15:00.535
Ke tla tlola seo. Ho na le litokomane tse ngata-ngata tse joalo.

15:00.535 --> 15:07.067
Ho a tshosa ho bona dibetsa tsohle
tse ntse di etswa diphuputso le diteko.

15:07.067 --> 15:13.496
Nka rata ho qotsa ka bokgutshwane bukeng, buka e kgahlang
haholo. Ke fumane ya pele lebenkeleng la dibuka tsa kgale.

15:13.496 --> 15:21.126
Buka ena e bitsoa "Unless Peace Comes", e leng seo re se tšepang.

15:21.126 --> 15:27.188
E hlophisitsoe ke Nigel Calder ka
1968, kahoo e se e na le lilemo tse ngata.

15:27.188 --> 15:37.225
Mme Nigel Calder enwa e ne e le moqolotsi wa ditaba tsa
mahlale ya nang le tshusumetso e kgolo le ya tummeng haholo.

15:37.225 --> 15:46.597
Mme a kopa baeletsi ba ka sehloohong ba sesole le borasaense ba
maemo a hodimo hore e mong le e mong a ngole kgaolo

15:46.597 --> 15:55.473
bakeng sa buka ena, e buang ka mosebetsi wa bona,
kamoo ba eletsang mmuso le dipatlisiso tseo ba di etsang.

15:55.473 --> 16:00.533
Mme kgaolo e hlanyang kapa e thabisang ka ho
fetisisa bukeng ena, e nang le dikgaolo

16:00.533 --> 16:03.755
tse 17, e bitswa: "Kamoo re senyang tikoloho".

16:03.755 --> 16:11.771
Seo ke sehlooho sa kgaolo, mme kgaolo ena e ngotswe ke Moprofesa
Gordon MacDonald, ya seng a hlokahetse, eo e neng

16:11.771 --> 16:19.004
e le hlooho ya lefapha la geophysics le planetary
physics Univesithing ya California e Los Angeles.

16:19.004 --> 16:27.631
Mme e ne e le setho sa basebeletsi ba baeletsang Mopresidente
Lyndon Johnson, eo ke seng ke qotsitse polelo ya hae pejana.

16:27.631 --> 16:34.594
Karolo e qotsitsoeng kgaolong ena, e leng e
tshosang ha e baloa. O ngola ka dipatlisiso

16:34.594 --> 16:38.556
tse neng di ntse di etswa ka selemo sa 1968.

16:38.556 --> 16:46.497
Maru a batang a ka etswa ka ho bopa makasekete a
leqhoa, athe maru a futhumetseng a ka etswa ka ho holisa

16:46.497 --> 16:50.809
ka boqapi marotholi a seng a le teng ka dikarolwana.

16:50.809 --> 16:58.072
Ho a khonahala ho etsa maru a omileng a sa tliseng pula, ao re
seng re a bone khafetsa haufinyane. Maru a

16:58.072 --> 17:05.683
potileng sefefo sa lehadima a ka holisoa ka boomo e le
ho fetola, ho matlafatsa kapa ho fokolisa sefefo.

17:05.683 --> 17:10.914
Ho ka akheloa foil ea tšepe kapa likaroloana
tsa tšepe ho hlahisa lehloa le leholoanyane;

17:10.914 --> 17:13.760
mehleng ea hae, e ne e ntse e le foil ea tšepe.

17:13.760 --> 17:19.806
Ka hona, lehalima le hlahang ntle le hore ho be pula kapa sefefo.

17:19.806 --> 17:21.726
Re tseba seo hantle haholo.

17:21.726 --> 17:28.727
U ka etsa meqhwa, u ka thibela bokaholimo ba
metsi ho fetoha mouoane ka mealo ea polima e le

17:28.727 --> 17:32.405
hore maru a se be teng, leha mocheso o nyoloha.

17:32.405 --> 17:35.717
Ha e le hantle, metsi a mangata a ne a tla fela ka mouwane.

17:35.717 --> 17:40.174
Ho a khoneha ho fetola tlelaemete ea lefatše, 'me
o ngola hore sena se etsahala ka tlhaho leha ho

17:40.174 --> 17:42.927
le joalo, kahoo ho bonolo ho pata mesebetsi ena.

17:42.927 --> 17:47.013
Ha ho motho ya tla hlokomela hore na ke
tlhaho kapa hore ho na le motho ya e laolang.

17:47.013 --> 17:49.908
Ha se hoo feela, ke na le leqephe la bobedi.

17:49.908 --> 17:53.529
Ho a khoneha ho etsa masoba a ozone.

17:53.529 --> 17:57.721
1968, feela ho hlahloba lipalo.

17:57.721 --> 18:05.438
Ho na le mokhoa o makatsang o ka sebelisoang ho
etsa ho qhoma ha athomo, e leng teko ea

18:05.438 --> 18:10.538
nyutlelie e etsetsoang ka tlas'a leqhoa la Antarctica.

18:10.538 --> 18:16.425
Letlapa la leqhoa la Antarctica le ka bang lik'hilomithara
tse 100 botenya, e leng bongata bo hlollang ba leqhoa.

18:16.425 --> 18:23.009
Ebe ho hlahisoa lera la metsi ke mocheso o ka tlas'a
lera lena la leqhoa, 'me karolo e kholo ea leqhoa lena e

18:23.009 --> 18:27.335
tla thella ka leoatleng joalokaha eka e holim'a thelliso.

18:27.335 --> 18:32.148
Sena se ka baka mehla ea leqhoa lefatšeng ka bophara.

18:32.148 --> 18:39.266
Ho batla ho le bonolo. U ka phatlola likarolo
tsa lebopo la leoatle 'me li tla baka tsunami.

18:39.266 --> 18:45.168
Ha ke tsebe hore na ke mang ea neng a
tseba hore na tsunami ke eng ka 1968.

18:45.168 --> 18:50.058
Ke tlameha ho lumela hore ke tsebile sena feela ho
tloha ka 2006, leha ke ne ke ithutetse fisiksi pele ho moo.

18:50.058 --> 18:57.060
Empa ke ne ke sa tloaelana le li-tsunami. Lichitja tsa
lefatše li ka bakoa ke ho tsosa lera la metsi le

18:57.060 --> 19:00.960
botebong ba lik'hilomithara tse ka bang 10 ka tlas'a lefatše.

19:00.960 --> 19:05.762
E haufi haholo le seo ho thoeng ke ntlha e
meraro. Ha ke batle ho kena ka botebo mabapi le mefuta

19:05.762 --> 19:09.275
ea metsi hona joale, ka lebaka la khaello ea nako.

19:09.275 --> 19:17.466
Haufi le ntlha e tharo ho bolela moo metsi a leng
maphitlelelo ka ho fetisisa, moo a ka fetohang kapele

19:17.466 --> 19:21.587
ho ba metsi a batang ho feta tekano kapa moea, jj.

19:21.587 --> 19:29.636
Ha o utlwa hore tshitsipano ya lefatshe e bile botebong ba
dikilomitara tse 10, o lokela ho dula o le mamela haholo.

19:29.636 --> 19:34.020
Ho a kgahla ho hlokomela hore dikoduwa tsohle
tse kgolo, jwalo ka Fukushima, di bile le

19:34.020 --> 19:38.226
setsi sa tsona se botebong ba dikilomitara tse 10.

19:38.226 --> 19:42.803
Ha ke kgone ho paka letho, empa ke ketsahalo e makatsang.

19:42.803 --> 19:45.910
O ka khelosetsa phallo ea metsi.

19:45.910 --> 19:50.152
Ke tla le bontša seo ka bokhutšoanyane hamorao. Bakeng sa ba sa
tsebeng hore na jet stream ke eng: ke meea

19:50.152 --> 19:53.751
e matla haholo e bilikang lefatše e leng
bophahamong ba lik'hilomithara tse ka bang 10.

19:53.751 --> 19:57.478
Le ka baka meqhama. Ke nahana hore ke
se ke buile seo leqepheng le fetileng.

19:57.478 --> 20:03.092
Mme ntlha ya sehlooho ya kgaolo ena ya buka
ya Moprofesa MacDonald ke hore motho a ka

20:03.092 --> 20:06.671
lemoha le ho sebedisa ho se tsitsang ha Lefatshe.

20:06.671 --> 20:13.246
Kahoo, ha e le hantle, ha ntho e lula e le
mothating, o hloka feela matla a manyenyane ho e

20:13.246 --> 20:18.210
sekamisetsa ka lehlakoreng le leng kapa le leng.

20:18.210 --> 20:27.768
Mme qetellong, o boetse o bua ka taolo ya kelello. Hore maqhubu
a motlakase-mabone a ka sebediswa ho laola dikelello tsa batho.

20:27.768 --> 20:34.141
Ke dumela hore hape ho ntse ho bonahala ka ho eketsehileng hore
sena se hlile se batlisitswe ka botebo ka dilemo tse mashome.

20:34.141 --> 20:36.720
Hape ho na le li-patent tse ngata mabapi le sena.

20:36.720 --> 20:40.313
Ho a tšosa ho bona sohle se seng se entsoe.

20:40.313 --> 20:43.401
Haholo-holo, mohlala, lenaneong la MK-ULTRA, jj.

20:43.401 --> 20:49.385
E boetse e sebedisetswa merero e metle. Sena
se lekanywa ka di-EEG – electroencephalograms.

20:49.385 --> 20:52.461
U lekanya hore na ke maqhubu afe a
boko a teng le hore na a maemong afe.

20:52.461 --> 20:59.221
Mme ka mora moo, o ka e bapala hape mme
wa beha batho maemong a itseng haholo.

20:59.221 --> 21:02.587
Nke ke kene ka botebo, hape ke ka lebaka la nako feela.

21:02.587 --> 21:06.681
Ke ntho e kholo haholo, ha ke kgone ho e bula kaofela.

21:06.681 --> 21:15.915
Ka 1999, Lekgotla la Europe le ile la kopanya tlaleho ya maqephe
a ka bang 35. Khomishene e kgethehileng ya Lekgotla la Europe.

21:15.915 --> 21:21.008
Sena se ama morero o bitswang HAARP. Ka di-A tse pedi.

21:21.008 --> 21:28.540
Sena se emetse "High Frequency
Active Auroral Research Programme".

21:28.540 --> 21:36.119
Seo se emetse High Frequency Active Auroral
Research, e leng lenaneo la diphuputso ka mabone a leboya.

21:36.119 --> 21:41.951
Sena se etsahala Alaska. Hona joale ho na le
liteishene tse kang tsena hoo e ka bang lefatšeng ka bophara.

21:41.951 --> 21:45.848
Ehlile, tsena kaofela ke diteishene
tsa dipatlisiso "ka hara di-quote".

21:45.848 --> 21:49.806
Ke tla kgutlela ho seo seo e leng sona hamorao.

21:49.806 --> 21:53.827
E mabapi le litsamaiso tsa ho laola ionosfere.

21:53.827 --> 21:58.587
Ionosfere ke karolo e phahameng haholo ea sepakapaka sa rona.

21:58.587 --> 22:01.029
Ho tloha ho lik'hilomithara tse ka bang 80 ho ea holimo.

22:01.029 --> 22:10.809
Ea ioniseha hobane re lula re e-na le li-charge tsa motlakase
moo tse ionisehang ke moea oa letsatsi ebe li kheloa tseleng.

22:10.809 --> 22:15.115
Hona holimo, motlakase o phalla kamehla ka hara plasma ena.

22:15.115 --> 22:20.910
Hona holimo moo, ho na le motlakase, mme
ehlile ho bonolo haholo ho laola lintho moo.

22:20.910 --> 22:31.186
Lekgotla la Europe kapa Khomishene e ngola hore ke karolo ya
dibetsa tsa motlakase-mabone mme e baka tshoso e kotsi haholo

22:31.186 --> 22:40.282
tikolohong yohle, mme ehlile, le bophelong ba batho,
hobane morero ona o ikemiseditse ho phunyeletsa ka hara

22:40.282 --> 22:45.079
sebaka sa matla se tsitsipanyang haholo sa biosphere yohle.

22:45.079 --> 22:48.341
Kahoo eseng feela ionosphere-eng, empa le mona tlase.

22:48.341 --> 22:54.258
Ke ketso e kotsi haholo.

22:54.258 --> 23:00.939
Hona joale ho na le diphasisi tse ngata tsa
maqhubu a seea-le-moea tse jwalo, mme ka nnete

23:00.939 --> 23:05.425
di na le tshusumetso bophelong ba rona bohle.

23:05.425 --> 23:12.645
Jwale ke fihla morerong ona wa HAARP, kapa ho
e-na le hoo, tokelong ya ona ya motheo ya molao.

23:12.645 --> 23:15.889
E ile ya fuwa ka 1987.

23:15.889 --> 23:22.440
Ho ngotswe mona hore sehlooho ke: "Phetolo
sebakeng sa sepakapaka, ionosphere kapa magnetosphere".

23:22.440 --> 23:25.978
Magnetosphere e phahame le ho feta ionosphere.

23:25.978 --> 23:30.374
Ionosfere ke lebanta la rona la tšireletso la makenete, le
hokahaneng ka kotloloho le tšimo ea

23:30.374 --> 23:34.884
makenete ea Lefatše, e potolohang lefatše ka
bophara ka sebopeho se batlang se le sa torose.

23:34.884 --> 23:40.693
Ntlheng ena, jwalo ka ha ke boletse qalong, ho a
kgonahala ho laola masimo a makenete a Lefatshe.

23:40.693 --> 23:43.956
Phatlalatso ea molao oa boqapi e
bolela hore plasma e ka futhumatsoa.

23:43.956 --> 23:49.647
Sena se e phahamisetsa hodimo, se
etsa sekheo moo e phahamisitseng teng.

23:49.647 --> 23:53.912
Ha ke futhumatsa moea 'me o phahama,
ke ba le khatello e tlase ka tlase.

23:53.912 --> 23:58.865
Sena se baka motsamao o rapameng, ke hore, moea.

23:58.865 --> 24:06.241
Ke ka sebedisa kgaso ena ya motlakase le makenete
ho ferekanya, ho kgelosa kapa hona ho senya rokete.

24:06.241 --> 24:14.147
Ke sistimi ea libetsa. Ke lenaneo leo la Star Wars
le neng le phahamisitsoe ke US lilemong tsa bo-1990.

24:14.147 --> 24:21.648
Phatlalatso e tšoanang ea boqapi e boetse e bolela
hore tekanyo ea ozone kapa ea naetrojene e ka fetoloa.

24:21.648 --> 24:26.470
O ka fetola khonkhomoso ea khabone
daeokosaete. Khabone monoksaete – e kotsi le ho feta.

24:26.470 --> 24:33.952
Li-oxide tsa naetrojene le lintho tse ling li ka
matlafatsoa kapa tsa fokotsoa matla ho laola phallo ea tikoloho.

24:33.952 --> 24:39.681
E boetse e bolela hore matla a makenete a
Lefatše a ka fokotsoa kapa a tima ka ho feletseng.

24:39.681 --> 24:42.746
Sepheo, ehlile, ke ho khelosa metsu, empa ha se hoo feela.

24:42.746 --> 24:51.848
Mme se hlollang ka nnete ke hore o ka laola dikarolwana tsena tsa
plasma tse hodimo sepakapakeng hore di etse lense,

24:51.848 --> 25:00.330
lense ya mahlo, mme sena se o dumella ho tsepamisa
kganya ya letsatsi sebakeng se le seng lefatsheng.

25:00.330 --> 25:05.523
Bongata ba lona bo kanna ba be bo lekile
ho hotetsa tinder ka khalase e holisang.

25:05.523 --> 25:10.188
Ke ne ke etsa seo haholo ha ke sa le
ngoana. E ka etswa ka tekanyo e kgolo.

25:10.188 --> 25:17.101
Mantsoe a sehlooho: mello ea merung kapa
mello e meng kapa mathata a mocheso, jj.

25:17.101 --> 25:21.297
Sena ke kamoo moru oa pele oa
li-antenna Alaska o shebahalang kateng.

25:21.297 --> 25:27.722
Tsena ke li-antena tse tšelanang, ke hore,
li-antena tse tloaelehileng tsa seea-le-moea.

25:27.722 --> 25:35.567
Li-antenna tsena li ka hlahisa maqhubu
ho tloha ho 30 kHz ho isa ho 300 MHz.

25:35.567 --> 25:40.680
Tsena ke maqhubu a seea-le-moea a tloaelehileng.
Seo ke se hlalositseng pejana se shebahala tjena.

25:40.680 --> 25:45.225
Karolo e kaholimo ea moea e
sutumetsoa ho fihla bophahamong ba ionosphere.

25:45.225 --> 25:55.013
Sena se bopa khatello e fokolang. Ebe ho ba le
motsamao o bataletseng le motsamao o tsamaellanang oa moea.

25:55.013 --> 26:05.633
Ha o fetola maqhubu ao ke buileng ka ona pejana ho tloha ho
HAARP ho ea ho bolelele ba leqhubu, 'me o sheba leqhubu la

26:05.633 --> 26:11.589
pelo, o fumana bolelele ba maqhubu a pakeng tsa 10 m le 15 km.

26:11.589 --> 26:19.506
Mokoti oa leqhubu, e leng mpa ea lona, ke halofo ea seo, ke hore,
5 m ho isa ho 7.5 km. Ha u bona mekhoa ena ea maru, u tlameha ho

26:19.506 --> 26:25.596
ipotsa hore na ke maqhubu a emeng a tsoang phuleng ea foehn,
haeba u a bona Sebakeng se Phahameng sa

26:25.596 --> 26:32.168
Switzerland kapa esita le ka boroa ho Jeremane, kapa hore
na ho na le sesosa se seng se ka morao ho 'ona.

26:32.168 --> 26:36.399
Ho 'na, e shebahala hantle jwalo.

26:36.399 --> 26:41.191
Sena le sona se tsoa tlalehong ea lipatlisiso
ka HAARP, e hlalosang kamoo maqhubu a

26:41.191 --> 26:44.772
seea-le-moea a ka bonahatsoang ho tsoa ho ionosphere.

26:44.772 --> 26:48.982
Hobane e tsamaisa motlakase, e ka sebediswa jwalo
ka seipone mme e ka fana ka tlhokomelo ya radar

26:48.982 --> 26:51.406
le dikgokahano tsa seea-le-moea tse betere haholo.

26:51.406 --> 26:54.228
Mona hape ke qotso e tsoang pampiring ea lipatlisiso.

26:54.228 --> 27:00.528
Mona o ka bona hore ho na le
mekhahlelo e fapaneng e tsamaisang motlakase.

27:00.528 --> 27:03.506
Ka tlhaho, ke ionosphere feela e tsamaisang motlakase.

27:03.506 --> 27:07.215
Mona tlase, o ntse o na le mekhahlelo e
fetisang motlakase. O e fihlella joang?

27:07.215 --> 27:12.560
Ka ho lokolla likaroloana tse
tsamaisang motlakase tlase haholoereng.

27:12.560 --> 27:19.225
Li thusa haholo ho fihlella
litlamorao tse itseng ka maqhubu ana a HAARP.

27:25.503 --> 27:29.217
Jwale ke fihla hantle ho dikarolwana tsena tse sebediswang teng.

27:29.217 --> 27:35.476
Ke tla o tlisetsa patent e 'ngoe. Ke
patent ea khale haholo, e fanoeng ka 1966.

27:35.476 --> 27:40.797
Ka ho kgetheha, ho Sesole sa Metsing sa US, ho bolelang
hore e seng ho khamphani ya poraefete, empa ho mmuso.

27:40.797 --> 27:47.545
Nka rata ho bolela hore ka nako eo, tlas'a
molao oa patent oa Amerika, patent e ne e ka

27:47.545 --> 27:51.230
bolokoa ka nako e sa feteng lilemo tse 17.

27:51.230 --> 27:55.854
Empa seo se bitsa chelete e ngata. Ha tokelo ea
molao e ntse e tsofala, ho hlokahala hore u

27:55.854 --> 27:58.768
lefe chelete e ngata ho boloka tšireletso ea eona.

27:58.768 --> 28:02.256
Kahoo e ile ya lefuwa dilemo tsohle tse 17.

28:02.256 --> 28:07.375
Phatlalatso ena ea molao oa boqapi, leha e le ea khale haholo, ke
e fumana e le ea bohlokoa haholo. E eme e le mohlala oa

28:07.375 --> 28:11.563
liphatlalatso tse ngata tsa molao oa boqapi, tse
mashome kapa esita le tse makholo, tsa motsoako oa

28:11.563 --> 28:13.873
tšepe bakeng sa ho hlahisa mosi o monyang mongobo.

28:13.873 --> 28:17.536
Kahoo mosi o hohela metsi, o hohela mouoane oa metsi.

28:17.536 --> 28:24.560
Mme ho ngotswe moo hore o hloka motswako wa
tshepe, mme o na le tse latelang, mamela hantle:

28:24.560 --> 28:29.590
Lik'haboneite tsa lithiame, sodiame, potasiamo,
sesiamo, rubidiame, kalasiamo, makenesiamo,

28:29.590 --> 28:32.735
strontiamo le bariamo, hammoho le metsoako ea tsona.

28:32.735 --> 28:39.697
Ho feta moo, limetale tse bobebe tse kang aluminium,
magnesium, zinc kapa zirconium, kapa metsoako ea tsona.

28:39.697 --> 28:45.383
Ho feta moo, sesebediswa sa oksideising se sa tswang
ditsweng tsa tlhaho jwalo ka dinitrate, diperchlorate,

28:45.383 --> 28:48.700
sodium, lithium, potassium, calcium, barium le strontium.

28:48.700 --> 28:56.169
Mme hape ho na le motswako wa polyhalogen, oo ke tlo o kgutlela
ho ona hamorao, jwalo ka hexachloroethane kapa octachloropropane,

28:56.169 --> 29:03.600
o ileng wa fuwa tokelo ya molao, ya amohelwa le
ho bolokwa ka dilemo tse 17 ke Lebotho la Metsing la US.

29:03.600 --> 29:09.671
Phatlalatso e 'ngoe e tšoanang ea tokelo ea molao e
bolela hore likaroloana tsa Welsbach tsa

29:09.671 --> 29:13.120
stratospheric li ka lokolloa ho fokotsa ho futhumala ha lefatše.

29:13.120 --> 29:17.894
Ba ile ba kena morerong oa phetoho ea tlelaemete ka 1991.

29:17.894 --> 29:20.683
Welsbach e ne e le mofuputsi, ke ka
hona ho bitsoang likaroloana tsa Welsbach.

29:20.683 --> 29:23.500
Ke e mong oa batho ba ileng ba tla ka mohopolo ona.

29:23.500 --> 29:31.655
Ke bontša sena feela hobane ho ngotsoe mona hore aluminium
oxide kapa thorium oxide ke tsona tse loketseng ka ho fetisisa.

29:31.655 --> 29:38.443
Aluminiamo e se e boletsoe kajeno e le e 'ngoe ea lintho
tse tloaelehileng ka ho fetisisa tse silafatsang moea.

29:38.443 --> 29:43.537
Ho na le li-patent tse ngata, ho kenyeletsa le
e 'ngoe e bolelang hore likaroloana tse kang

29:43.537 --> 29:46.891
lehlabathe li ka isoa sepakapakeng se kaholimo.

29:46.891 --> 29:55.639
Ho batla ho le bonolo ho fetola sefofane sa Boeing 737 hore se
nke lithane tse 25 tsa thepa boholong ba limithara tse 18,000.

29:55.639 --> 30:01.419
Phatlalatso ena ea molao oa boqapi e fanoe ka
2018. E boetse e bolela hore likaroloana li lula

30:01.419 --> 30:06.705
holimo sepakapakeng ka lilemo tse ka bang peli.

30:06.705 --> 30:13.568
Ke tla u bontša ntho e 'ngoe hape, ke tšepa hore ha e
tenehe haholo. Ena ke patent e tsoang ho GelTech Solutions.

30:13.568 --> 30:20.929
Ho na le livideo tse se nang palo tsa YouTube
mabapi le taba ena. Li bitsoa "Ho Lelekisa Likhohola".

30:20.929 --> 30:26.961
Ba ile ba nka filimi ba le ka lifofaneng, ba bontša kamoo ba
matlafatsang kapa ba fokotsang matla a lifefo tsa moea tse matla.

30:26.961 --> 30:34.533
Ba qapile ntho e hlollang kannete, polymer, e leng
motsoako oa polasetiki. E fafatsoa hore e be

30:34.533 --> 30:39.222
leru, leru lea pshella, ebe ho oa jeloehoa leholimong.

30:39.222 --> 30:43.803
Ena ke tsela e nngwe ya ho thibela pula.

30:43.803 --> 30:50.311
Mme hape ho na le taba ya bophelo bo botle.
Tokelo e nngwe ya molao e batlang e le ntjha e ile

30:50.311 --> 30:53.901
ya fanwa ka 2015 ho feme ya babuelli ba molao.

30:53.901 --> 30:59.985
Hangata ena ke sesupo sa hore baqapi kapa
beng ba nnete ba lakatsa ho se tsebahale.

30:59.985 --> 31:08.842
Ho ngotswe mona hore ena ke mokgwa wa ho fafatsa
menoang e kotsi ka difofane tse sa kgannweng ke batho.

31:08.842 --> 31:15.881
Ha o sheba ditshwantsho tsa dipatente, o kanna wa se di bone
hantle mona, kahoo ke di atamiseditse. Ha ke a

31:15.881 --> 31:24.473
ka ka kenya seo moo, ke setshwantsho sa
patente se nang le lehata ka hara mojaro wa drone.

31:24.473 --> 31:29.931
Se etsahalang kannete moo se ntse se utluoa le ho
baloa haholo mecheng ea phatlalatso e tsebahalang.

31:29.931 --> 31:34.964
Empa ba dula ba re ho ke ke ha etswa, re lokela, re lokela,
ho hlokeha ka potlako ka lebaka la phetoho ya tlelaemete.

31:34.964 --> 31:43.620
Hoo ke qhekanyetsi e fetang ea Corona, empa
ha ke na nako ea ho kena ho seo hona joale.

31:43.620 --> 31:50.623
Leha ho le joalo, ho na le buka e thahasellisang haholo ea
Moprofesa David Keith. Ha ke khothaletse hore e rekoe, empa haeba

31:50.623 --> 31:54.206
mang kapa mang a thahasella, nka fana ka likaroloana tsa eona.

31:54.206 --> 31:59.039
Ke e fumane, "Lebaka la ho Sebetsa ka Boenjiniere ba
Tlelaemete", kahoo re tlameha ho etsa boenjiniere ba tlelaemete.

31:59.039 --> 32:06.022
Ka pono ea ka, hajoale ke mofuputsi ea ka sehloohong oa
geoengineering, eo ehlile a lulang a re e ke ke ea etsoa.

32:06.022 --> 32:11.120
Re tseba hantle hore na ho etswa jwang, empa ha ho
etswe. O re kaofela ke batho ba dumelang mererong ya sephiri.

32:11.120 --> 32:17.508
O hlalosa ka botlalo kamoo a batlang ho kopanya likarolwana tse
nyenyane haholo tsa nanometara tse 5 tsa aluminium oxide,

32:17.508 --> 32:23.633
nanometara tse 30 tsa tšepe, ke hore, aluminium e hloekileng, ebe
o eketsa tse ling tsa nanometara tse 15 tsa barium

32:23.633 --> 32:31.179
titanate, jwaloka sanewitjhi, hobane di ka bonahatsa lesedi la
letsatsi ka bokgabane bo boholo hore le kgutlele sepakapakeng.

32:31.179 --> 32:37.436
Ebe ho na le buka e 'ngoe, eo mohlomong o kileng oa utloa
ka eona, e bitsoang How to Avoid a Climate Disaster, e

32:37.436 --> 32:41.758
ngotsoeng ke Bill Gates. Ruri ha ke khothaletse hore e rekoe.

32:41.758 --> 32:48.336
E bolela feela hore ena ke letsete le putsang haholo.

32:48.336 --> 32:55.293
Ha ke sa tla bua letho le leng ka seo. Jwale ke tla tshela ho
diphello tsa bophelo bo botle, hobane ke yona taba ya sehlooho.

32:55.293 --> 33:01.342
Kahoo, molora oa sefofane. Ke ne ke se ke
bontšitse litokomane tse neng li bua ka lerōle la mashala.

33:01.342 --> 33:04.343
Lerōle la molora e le kotsi ea mofetše oa matšoafo.

33:04.343 --> 33:09.910
Ena ke sengolwa sa tlhahlobo, ke hore,
sengolwa se akaretsang dipatlisiso tse ngata.

33:09.910 --> 33:14.110
E phatlalalitsoe ho Journal of
Advances in Medicine and Medical Research.

33:14.110 --> 33:22.859
Ho pakiloe hore li-silicates tsa aluminium, oxide ea tšepe,
magnetite, li-radionuclides, ke hore, li-nuclides tse kotsi,

33:22.859 --> 33:32.191
esita le li-emitters tsa alpha, tse kotsi ka ho fetisisa ha li
hōlile, silicon (silicon e hloekileng ha e phele hantle), arsenic

33:32.191 --> 33:40.868
(eo hape e tsejoang e le chefo), cadmium le chromium, tse ka
bonolo ho eketsa kotsi ea mofetše oa matšoafo kapa ho baka

33:40.868 --> 33:51.101
khatello ea lisele ea oxidative, cytotoxicity (chefo ea lisele)
le genotoxicity, ho bolelang hore li boetse li fetola genome.

33:51.101 --> 33:54.921
Asbestos e a khahla; bohle baa tseba hore ke ntho e chefo haholo.

33:54.921 --> 34:01.853
Ke silikeiti e nang le lifibra e boetse e na le oksaete e ngata
ea tšepe ka sebopeho seo ho thoeng se fumaneha

34:01.853 --> 34:09.568
habonolo 'meleng. Kaofela rea tseba hore na
sena se bakile mafu a matla a mofetše oa matšoafo.

34:09.568 --> 34:16.591
Ho feta moo, phuputso ea tlhahlobo ea 2019, le eona e tsoang ho
Journal of Advances in Medicine and Medical Research, e fumane

34:16.591 --> 34:24.067
hore ho pepesehela likaroloana tse nyenyane haholo tsa oxide ea
tšepe ho baka lefu la pelo, hape ka lebaka la khatello ea okside.

34:24.067 --> 34:33.091
Sengolwa sena se bolela hore ho pepesehela
oxide ya tshepe le hona ho ka baka lefu la pelo.

34:33.091 --> 34:42.553
Bangoli ba phuputso ena, e leng Marvin Herndon, ya ntseng a
sebetsa ka thata tabeng ena mmoho le basebetsimmoho le yena, ba

34:42.553 --> 34:50.212
boetse ba ngola sengolweng sena hore ho bohlokwa ho emisa
geoengineering ka ho lokolla di-aerosol, haholoholo

34:50.212 --> 34:58.102
molora o fofang, e leng lerole le lerootho haholo
la molora, e le ho qoba ho senya biosphere kaofela.

34:58.102 --> 35:04.924
Ka tsela, sena ke se seng sa ditshwantsho tse fokolang
tseo e seng tsa ka; se nkuwe ke Lilian Anselmetti wa Aufrecht

35:04.924 --> 35:08.348
Bern. Diteboho tse ngata ka ho se etsa hore se fumanehe.

35:08.348 --> 35:14.444
Ke nahana hore mefuta ea maru eo a e
boneng sebakeng sa Bern ea makatsa.

35:14.444 --> 35:23.398
Phuputso e nngwe ya 2017 e bolela hore tshilafalo ya mekgwa ya
tlhaho ka mekhuri e ntse e eketseha ka tsela e tsotehang, le

35:23.398 --> 35:28.947
hore sena le sona e tlameha ho ba phello ya ho fetola tlelaemete.

35:28.947 --> 35:35.744
Sena se phatlalalitsoe ho Journal of
Geography, Environment and Earth Science International.

35:35.744 --> 35:37.636
E ne e le phuputso, eseng tlhahlobo.

35:37.636 --> 35:43.994
Metsi a pula le lehloa li ile tsa lekanyetsoa ho sebelisoa
mass spectrometry. Ho ile ha lekanyetsoa boemo bo phahameng

35:43.994 --> 35:48.504
haholo ba mekhuri ba li-microgram tse peli ka gram e le 'ngoe.

35:48.504 --> 35:54.620
Le hoja tšebeliso ea loto le mekhuri e
fokotsehile haholo lilemong tse 20 tse fetileng ka lebaka

35:54.620 --> 35:58.609
la molao oa RoHS, tšilafalo ena e ntse e eketseha.

35:58.609 --> 36:02.916
Sena se boetse se baka likotsi tsa bophelo bo botle
tse amanang le methapo ea boko le 'mele, pelo le

36:02.916 --> 36:05.438
methapo ea eona, le litho tsa ho ikatisa le tsa moroto.

36:05.438 --> 36:12.705
E ka baka ho hloka thari, ea ama sesole sa
'mele sa ho itšireletsa mafung hape ea senya DNA.

36:12.705 --> 36:20.872
Phuputso e 'ngoe eo nka ratang ho e bolela, e tsoang ho
Advances in Social Sciences Research Journal, e mabapi le

36:20.872 --> 36:25.378
lifate tsa giant sequoia tse California, meru ena ea redwood.

36:25.378 --> 36:31.843
Tse ling tsa tsona li na le lilemo tse fetang 3,000. Li bile
teng nakong ea tlelaemete e futhumetseng haholo ho feta eo re

36:31.843 --> 36:36.550
reng re na le eona kajeno kapa eo re hlileng re nang le eona.

36:36.550 --> 36:45.511
Ba bile le mehla e sa tloaelehang ea komello, ea pula e ngata,
le ea serame. Ba ntse ba phela, 'me joale kaofela baa shoa.

36:45.511 --> 36:53.791
Tlhahlobo e tebileng ea sena e bontša hore
komello ena ea maiketsetso e bakiloe ke

36:53.791 --> 36:59.106
lilemo tse mashome tsa geoengineering California.

36:59.106 --> 37:07.374
Ho hlakile hore di-nanoparticle tse kotsi di baka hore difate di
shwe. Ke haholoholo aluminium e ka hara di-nanoparticle

37:07.374 --> 37:15.931
tsena e etsang hore difate di kwale di-stomata tsa tsona, ke
hore, diphatlha tse ka hara dinalete kapa mahlaku a tsona.

37:15.931 --> 37:21.699
Ebe ha ba sa na phapanyetsano ea
mongobo 'me ha ba sa khona ho monya CO2.

37:21.699 --> 37:28.165
Ha e le hantle, CO2 ke khase ea bophelo ka ho fetisisa.
Ho ne ho ke ke ha e-ba le limela tse tala ntle le CO2.

37:28.165 --> 37:35.974
Ho bile le phuputso ea haufinyane ea NASA e bontšang hore Lefatše
le fetohile le tala ho feta lilemong tse 15 tse fetileng. Ba

37:35.974 --> 37:39.324
ngola hore mohlomong sena se bakoa ke keketseho ea maemo a CO2.

37:39.324 --> 37:42.715
Ho fosahetse eng ka seo? Empa ke feela poleloana e tlase.

37:42.715 --> 37:48.168
Ntlha ea bohlokoa haholo ke lesoba
la ozone, le ntseng le hola le hola.

37:48.168 --> 37:52.630
Ha o sa utlwa letho ka tsona hape. Di-CFC
di ile tsa thibelwa dilemong tsa bo-1980.

37:52.630 --> 37:57.373
Hona joale ha ho letho le ka re tšoenya hape. Kahoo ha
ba sa re lesoba la ozone le ntse le hola le ho hola.

37:57.373 --> 37:59.813
Jwale re se re tseba hore na e ka hodiswa jwang.

37:59.813 --> 38:08.063
Mmuso wa US o se o ipoletse sena ditokomaneng tse ngata.

38:08.063 --> 38:13.569
Lesoba lena la ozone le bolela hore re ka lekanya
mahlaseli a UVB le UVC bokaholimong ba Lefatše.

38:13.569 --> 38:20.303
Le saense e amohelehang e lumela hore re na le maemo a phahameng
haholo a mahlaseli a UVB le UVC. Ana ke mahlaseli a

38:20.303 --> 38:26.366
kotsi a UV, a nang le bolelele ba maqhubu bo
tlohang ho li-nanometre tse 100 ho isa ho tse ka bang 400.

38:26.366 --> 38:31.200
Ke mahlaseli a UV a kotsi haholo. Re ne re se na
ona bokaholimong ba Lefatše nakong e fetileng.

38:31.200 --> 38:34.549
Seo se a re oela ho tloha leholimong ka lesoba la ozone.

38:34.549 --> 38:39.255
Sena, ehlile, se kotsi ka ho tšoana ho rona
batho joalo ka ha se le ho lifate tsena tsa sequoia.

38:39.255 --> 38:45.703
Ke tla tlola lithuto tse 'maloa tse
latelang hobane kaofela li bua ntho e le 'ngoe.

38:45.703 --> 38:54.641
Seo sena sohle se se bakang. Lefu le tšabehang la
linotši, lefu la likokoanyana, le mathata ohle a bolele.

38:54.641 --> 39:00.969
Litholoana tsena tse chefo tsa bolele, ha e le hantle li
hlaha hobane plankton e shoela. Ka lebaka la tšilafalo ena

39:00.969 --> 39:06.323
eohle ea likaroloana tse nyenyane haholo le le sekoti sa ozone.

39:06.323 --> 39:10.941
Palo ea linonyana e ntse e fokotseha, le ka
tsela e sa tobang, hobane likokoanyana li

39:10.941 --> 39:13.621
ntse li nyamela, joalo ka litoeba tsa bosiu.

39:13.621 --> 39:19.776
Tsena kaofela ke lithuto tseo ke li balileng. Li
tšosa kannete mabapi le tšusumetso eo sena se nang le

39:19.776 --> 39:24.655
eona tikolohong kaofela, eseng feela bophelong ba rona.

39:26.179 --> 39:32.041
Sena se ka ba sesosa sa bohlokoa sa mesi ena kaofela ea
likaroloana. Ho fihlela kajeno, ha ke khone ho

39:32.041 --> 39:38.265
bolela hore na ke lifofane feela, joalokaha ho
hlalositsoe patenteng, tse fetoloang hore li fafatse feela.

39:38.265 --> 39:44.462
B-77 e nang le litanka tsa lithane tse 25. Kapa na sefofane se
seng le se seng sa bapalami le sona se fafatsa? Ha ke na bonnete.

39:44.462 --> 39:48.816
Ke belaela, empa ena ke khakanyo feela,
hore ka bobedi di etswa ka nako e le nngwe.

39:48.816 --> 40:02.943
Mafura a hajwale a NATO, Jet Propulsive 8
(JP8), a na le dihlatswi tse kotsi tse ngata haholo.

40:02.943 --> 40:07.906
NATO ha e bolelle dinaha tseo e leng ditho tsa
yona hore na ditlatsetso tsena kaofela ke eng.

40:07.906 --> 40:12.440
Li fana ka tšireletso khahlanong le serame se
batang haholo, tšireletso khahlanong le ho

40:12.440 --> 40:15.489
phatloha, maemo a matle a polokelo le mamello ea mocheso.

40:15.489 --> 40:23.051
E ka sebediswa dibakeng tsa Arctic hantle feela jwalo ka
lehoatata. E ka sebediswa hape ho fana ka matla ho setofo sa

40:23.051 --> 40:27.552
kamping, sekepe kapa sefofane. Seo se hloka metswako e sa feleng.

40:27.552 --> 40:33.455
Ho na le phuputso e ntle haholo e entsweng ke
Marion Hahn. E ka fumaneha hape inthaneteng.

40:33.455 --> 40:39.456
O ile a kula ka lebaka la hore o ne a dula haufi
le setsi sa sesole sa sefofane. A ka bontsha ka

40:39.456 --> 40:43.639
ho hlaka hore o lokela ho beha molato ona ho JP8.

40:43.639 --> 40:52.254
Mona o ka bona hore ke fumane mangolo a mangata a
diphuputso tsa sesole a tswang ho Lebotho la Moya la US.

40:52.254 --> 41:06.348
Mona ke mohlala oa pampiri ea lipatlisiso. Ke lumela
hore e tsoa lilemong tsa bo-1990 kapa tsa bo-2000.

41:06.348 --> 41:15.218
Leha ho le joalo, mafura a ile a hlahlojoa mona ka hare ho
Lebotho la Moeeng la US. Aluminium, barium, beryllium, loto,

41:15.218 --> 41:21.926
cadmium, chromium, cobalt, tšepe, koporo,
molybdenum, sodium, nickel, strontium, titanium,

41:21.926 --> 41:26.581
vanadium, zinc le tin li ile tsa fumanoa ho JP8 ena.

41:26.581 --> 41:34.341
Mme he, ehlile, ho na le dioksite tsa tshepe tsena kaofela,
hammoho le di-polycyclic aromatic hydrocarbon tse

41:34.341 --> 41:43.883
kang naphthalene le alkyl-substituted naphthalene –
kaofela e le dioketswa tse phelisang hantle haholo.

41:43.883 --> 41:51.883
Mme ha o e sheba hona jwale, mafura ana a NATO ke
mafura a sesole. Ho na le tsamaiso ya diphaepe tsa

41:51.883 --> 41:56.975
mafura Europe, mme setshwantsho sena se tswa ho Wikipedia.

41:56.975 --> 42:00.250
Sohle seo ke se ngotseng mona se tswa ho
Wikipedia. Ha ke atise ho qotsa Wikipedia hobane

42:00.250 --> 42:02.103
boholo ba yona ha se nnete leha ho le jwalo.

42:02.103 --> 42:08.417
Empa setšoantšo sena ke sa lilemo tsa bo-1970.
Ho thahasellisang ke hore ha ba so se ntlafatse.

42:08.417 --> 42:13.546
Mme mona o ka bona tsamaiso ena ya diphaepe ho
phatlalla le Yuropa. Switzerland ha e so kenyeletswe mona.

42:13.546 --> 42:22.455
Empa sengolwa sa Wikipedia se bolela hore esale ka
2009, 90% ya mafura a tsamaisitsweng e ne e

42:22.455 --> 42:28.155
rekisetswa bareki ba baahi – e leng mafura a difofane.

42:28.155 --> 42:34.890
Mme hara bareki ba baholo ka ho fetisisa ba sechaba ke
boemafofane ba Frankfurt, Cologne, Bonn, Zurich le Munich.

42:34.890 --> 42:42.036
Peterole ea NATO bakeng sa lifofane tsa sechaba.
Ka 2016, dimithara tse sekete tse dimilione tse

42:42.036 --> 42:48.542
12 di ile tsa rekisetswa bareki ba sechaba Europe.

42:48.542 --> 42:52.096
Ke boletse pejana hore le mecha ea phatlalatso e ka
sehloohong e ntse e phatlalatsa lingoloa tse ngata le ho feta

42:52.096 --> 42:53.957
ka taba ena, empa ebe e re, ee, seo se ke ke ha ba 'nete.

42:53.957 --> 42:59.181
Sengolwa se seng se neng se hasane ka hohle mecheng ya
phatlalatso e tsebahalang dibekeng tse pedi tse fetileng. Hohle,

42:59.181 --> 43:02.745
ho kenyeletsa SRF, Watson, dinaheng tse buang Senyesemane, jj.

43:02.745 --> 43:06.837
Ho ile ha thwe metsi a pula a na le boleng bo botle
ba metsi a ho nwa ho feta kae kapa kae lefatsheng.

43:06.837 --> 43:12.398
Leha e le Antarctica kapa dithabeng tse phahameng tsa
Tibet, e ntse e le makgetlo a 14 ho feta moedi o

43:12.398 --> 43:16.588
behilweng ke Mokgatlo wa Tshireletso ya Tikoloho wa Amerika.

43:16.588 --> 43:21.632
Ka hodima tsohle, e ama seo ho thoeng ke PFAS le PFOA.

43:21.632 --> 43:30.478
Tsena ke li-hydrocarbon tsa poly- le perfluorinated, ke hore,
li-hydrocarbon tse nang le fluoride. Li fumaneha ho – mme sena se

43:30.478 --> 43:39.488
boletsoe ke mecha ea phatlalatso e tloaelehileng – litlolo tsa
sefahleho, li-shampoo, liphutheloana le lihlahisoa tsa tlhoekiso.

43:39.488 --> 43:45.547
Kahoo hona joale re qoswa hape. Empa phuputso ena hantle-ntle
e entsoeng ke Lebotho la Sefofane e boletse hore ho na le

43:45.547 --> 43:49.274
metsoako e nang le fluorine ka hare, ebile ka bongata bo boholo.

43:49.274 --> 43:54.408
Kahoo, ntho e mpe ka ho fetisisa ka
metsoako ena e nang le fluorine e tsoa holimo.

43:54.408 --> 43:57.349
Ena ke phuputso ea pele e neng e
qotsitsoe mecheng ea phatlalatso e ka sehloohong.

43:57.349 --> 44:00.140
Kamehla ke batla diphuputso tsa pele.

44:00.140 --> 44:02.120
Ke batla ho bala seo bafuputsi ba se entseng moo.

44:02.120 --> 44:06.425
Hape hoa thahasellisa hore
Tagesanzeiger e qotsitse mofuputsi oa Denmark.

44:06.425 --> 44:09.904
Le Martin Scheringer, eo hape a
tswang ETH Zurich, o kenetse le yena.

44:09.904 --> 44:19.196
Joale mohlomong nka ikopanya le yena mme ka botsa hore
na le bona ba ile ba shebana le dintlha tsa tikoloho.

44:19.196 --> 44:24.374
Ke ile ka etsa lipatlisiso tse ling hape mme ka fumana buka e
bitsoang Makhemikhale a sa Feleng, e buang

44:24.374 --> 44:29.001
ka lik'hemikhale tse sa bolaeng 'me li lula
potolohong ea Lefatše nako e telele haholo.

44:29.001 --> 44:38.310
Sena se ama haholo-holo PFOA le PFAS, ke hore,
li-hydrocarbon tsa perfluorinated le polyfluorinated.

44:38.310 --> 44:44.671
Ho bolelwa hore ke tse nne feela tse tsejwang kannete mme
di se di batlisitswe mabapi le kotsi le chefo ya tsona. Mme

44:44.671 --> 44:48.406
ke tsona feela tse nne tsena tse ka fumanwang ka botshepehi.

44:48.406 --> 44:52.290
Leha ho le jwalo, ho na le dithethefatsi
tse 6,500 tse ngodisitsweng feela, mme

44:52.290 --> 44:57.127
mohlomong ho na le tse fetang 10,000 tsa tsona.

44:57.127 --> 45:02.231
Ke bona Alex a eme moo, kahoo ke
tla tlohela tse salang hona joale.

45:02.231 --> 45:09.249
Nka be ke ratile ho bolela ka bokgutshwane hore mahlaseli a
sa kotsafatseng le masimo a motlakase le makenete le ona a

45:09.249 --> 45:12.842
ka baka dikgao tsa lefutso, leha e le ka tsela e sa tobang.

45:12.842 --> 45:17.737
Empa kea tseba hore ho na le sebui se seng se
tlang, kahoo nka tlola sena ke se na molato.

45:17.737 --> 45:24.338
Ha se feela lintho tseo tse fafalitsoeng moo holimo
tse kotsi bakeng sa bophelo bo botle, empa hape le

45:24.338 --> 45:28.359
maqhubu ohle a seea-le-moea le a microwave a re ntšetsang.

45:28.359 --> 45:31.576
Mme ke bua feela ka taba ena ya ho
fetola boemo ba lehodimo hona jwale.

45:31.576 --> 45:37.026
Hajoale, ke tlo tlohela 5G esita
le 4G, 3G, jj. kantle ho taba ena.

45:37.026 --> 45:41.467
E, qetellong, mona ke litšoantšo tse ling tseo
ke iketselitseng tsona ka Hlakubele le Mmesa.

45:41.467 --> 45:44.859
Ha o e bone hantle haholo ho projekthara.

45:44.859 --> 45:48.601
Kaha e hlile e lithabeng, e shebahala
joaloka mosi o aparetseng Los Angeles.

45:48.601 --> 45:51.717
Seo ha se ka ke sa ba sa tlhaho. Mme ke qetile ka sona.

45:51.717 --> 45:56.579
Ke tlohetse lintho tse 'maloa. Ke tšepa ha kea
le imela. Kea leboha haholo ka ho mamela ha lona.
