וואָס ווייסט איר, טײַערע צוקוקער, וועגן וועטער־מאַניפּולאַציע?
צי ווערט די טעמע אויך אין אייער סביבה קאָנטראָווערס דיסקוטירט און אָפֿט אָפּגעװיזן ווי אַ קאָנספּיראַציע־טעאָריע?
די פֿאָלגנדיקע לעקציע פֿון אַ דאָקטאָר פֿון נאַטור־וויסנשאַפֿטן בײַם זומער־וועף 2022 אין
דאַוואָס איז זייער אינפֿאָרמאַטיוו אין דעם הינזיכט.
פֿיליפּ צעלער האָט געשטודירט פֿיזיק בײַם ETH ציריך און האָט אַ דאָקטאָראַט אין נאַטור־וויסנשאַפֿטן.
אלס אַ פֿרײַצײַט־פּיילאָט איז זעלער שוין איבער דרײַ יאָרצענדליקער נאָענט פֿאַרבונדן מיטן וועטער.
מיט דער צײַט האָט ער אַלץ מער און מער אומגעוויינטלעכע פֿענאָמענען אין הימל באַמערקט.
ער האָט אָנגעהויבן דורכפֿירן זײַנע אייגענע אויספֿאָרשונגען און פֿאָרשונג.
בײַזונדערס אויף די טעמעס פֿון SRM (סאָלאַר ראַדיאַציע מאַנאַדזשמענט), SAI (סטראַטאָספֿערישע אַעראָזאָל־אינדזשעקציע) און
HAARP (הויך־פֿרעקווענצער אַקטיווע אָראָראַל־פֿאָרשונג־פּראָיעקט).
דער פֿריִערדיקער אוניווערסיטעט־לעקטאָר זעלער האָט במשך פֿון פילע יאָרן געאַרבעט אין דעם פֿעלד פֿון פּאַטענטירן.
דערפֿאַר איז ער זייער געקענט אין דעם געביט.
דורך זײַן פאָרשונג האָט ער געפֿונען בערך 1,000 פּאַטענטן פֿאַר וועטער־מאַניפּולאַציע־טעכנאָלאָגיעס
– וואָס דאַטעירן צוריק ביז 1892.
די פאלגנדיקע פּרעזענטאַציע איז נישט געמיינט צו פאַרשאַפֿן אַלאַרם.
די מאַניפּולאַציע פֿון דער וועטער פּאַסירט סײַ מיט, סײַ אָן אונדזער וויסן.
אָבער די פאַקט־באזירטע אַנטפּלעקונג פֿון פאַקטן זאָל קעגנשטעלן יעדן אָפּלייקענונג פֿון די
געשעענישן און צושטעלן אָביעקטיוו שטאַרק אַרגומענטן.
דעריבער, ביטע טיילט דעם ווידעא מיט מענטשן וואָס זענען נישט באַקאַנט דערמיט, אָבער זוכן די אמת.
דערנאָך קומט אַ לעקציע פֿון ד״ר פֿיליפּ צעלער בײַם זומער־וועף 2022 אין דאַוואָס.
אַזוי, וואָס איז דער ענין מיט געאָ־אינזשעניריע און געזונט?
ווי איך האָב געזאָגט, וויל איך געבן אַ ניט-עקסעהאָסטיווען איבערבליק פֿון אַ פּאָר
רעגירונגס-דאָקומענטן און געזעצן וועגן פּאַטענטן.
פּאַטענטן ווערן נישט פשוט פֿאַר שפּאַס רעגיסטרירט; זיי קאָסטן אַ באַטײַטנדיקע סומע געלט.
און דו מוזסט אויך באַווייַזן אַז זיי אַרבעטן, אַנדערש וועלן זיי נישט ווערן צוגעשטעלט, און פּובליצירטע
פאָרשונג־אַרטיקלען, נישט דורך מיר אַליין, ווײַל, ווי איך האָב געזאָגט, זאָל דאָס אויך ווײַזן דעם פאָקוס אויף געזונטהייט.
ווי איך האָב געזאָגט, דאָס איז נאָר אַ איבערבליק; איך פאָרזעצן מײַן פאָרשונג כּמעט שטענדיק.
איך האָב נישט אין זינען דאָ צו געבן אַ וויסנשאַפֿטלעכע לעקציע, אין דעם זינען פֿון אַ וויסנשאַפֿטלעכער
קאָנפֿערענץ, בנוגע דער סטרוקטור און אַזוי ווײַטער, נאָר, ווי איך האָב געזאָגט, אַ איבערבליק.
און פֿאַרשטייט זיך, איך קען טעות זײַן, איך מאַך טעותן, אָדער איך קען ציטירן עפּעס וואָס איז אפֿשר נישט
גאַנץ פֿעסט; איך וויל דאָס פֿון אָנהייב אָן זאָגן.
אַזוי, וואָס פּונקט איז געאָ־אינזשעניריע?
פֿרוי ווייכעלץ האָט פריער דערמאָנט כעמטריילס. איך פּרוּוו נישט צו נוצן דעם טערמין, ווײַל ער גלייך לייגט אײַך אויס ווי אַ
קאָנספּיראַציע־טעאָרעטיקער, כאָטש דער טערמין אַליין איז געשאַפֿן געוואָרן דורך די אמעריקאנער לופט־כוחות אין
די 1970ער יאָרן. דאָס איז די שפּאַסיקע זאַך דערפֿון.
געאָ־אינזשעניריע איז זיכער דער מער נייטראַלער טערמין, און געאָ־אינזשעניריע באַטרעפֿט בעיקר וועטער־מאַניפּולאַציע, וואָס איז
טאַקע דער וויכטיקסטער אַספּעקט, דורך אַרויסלאָזן פּאַרטיקלען אין דער אַטמאָספֿער, אָבער אויך דורך אַרויסשיקן
הויך־קראַפֿטיקע עלעקטראָמאַגנעטישע וואָלן אין דער אַטמאָספֿער.
דאַן, פֿאַרשטייט זיך, ערד־פּראָבירונג, ווײַל עס גייט אַלעס וועגן ענדערן, אינזשענירן די ערד, געאָ, די ערד.
דאָס מיינט אַז זיי פּראָבירן צו געפֿינען קאַוויטיעס, אױל־אָפּזעצונגען, גאַז און אַזוי ווײַטער.
און איר קענט טאַקע, איך האָב כּמעט נישט געגלייבט עס אין אָנהייב, איר קענט טאַקע קינסטלעך אויסלייזן ערדבּאַבעס מיט די אַקטיוויטעטן.
און לעסאָף קענט איר אויך מאַניפּולירן דעם ערדס מאַגנעטישן פעלד, בעיקר מיט די אויבן דערמאָנטע עלעקטראָמאַגנעטישע שטראַלן.
פֿאַר וואָס טוט מען בכלל געאָ־אינזשעניריע?
דאָס גייט טאַקע צוריק צו דער גאַנצער קאַלטער מלחמה, וואָס האָט אָנגעהויבן גלייך נאָך דער צווייטער וועלט־מלחמה.
טאַקע, עס האָט זיך אָנגעהויבן פריער, לפּחות מיט פּרוּוון צו השפּיען אויף דעם וועטער. אָבער גרויס־שטאַפּלדיקע געאָ־אינזשעניריע
האָט זיך טאַקע אָנגעהויבן נאָך דער צווייטער וועלט־מלחמה.
און איך וואָלט געוואָלט ציטירן דעם פֿריִערדיקן אַמעריקאַנער פּרעזידענט לינדאָן ב. דזשאָנסאָן דאָ. אין אַ
קאָנפֿערענץ אין 1962 האָט ער געזאָגט, און איך ציטיר: "ווער קאָנטראָלירט דעם וועטער, קאָנטראָלירט די וועלט."
און דאָס זענען די אַספּיראַציעס פֿון די סופּערמאַכטן, אָנגעפֿירט דורך די פֿאַראייניקטע שטאַטן.
אגב, די רייד איז בנימצא אויף יוטוב, וווּ איר קענט זי געפֿינען און הערן די אָריגינעלע ווערטער.
אין דער פאַרגאַנגענהייט – די שפּאַסיקע זאַך איז אַז מענטשן שטענדיק באַשטייטן אַז געאָ־אינזשעניריע בכלל
ווערט נישט דורכגעפֿירט – אָבער אין דער פאַרגאַנגענהייט זענען געווען אַ סך פּראָיעקטן ווי דאָס.
איך וואָלט געוואָלט דערמאָנען אַ פּאָר זייער באַרימטע פּערזענלעכקייטן וואָס ווערן איצט אויך עפנטלעך אָנערקענט.
דער קומולוס־פּראָיעקט, וואָס האָט געפֿירט צו אַ גרויסער פֿלאָד־קאַטאַסטראָפֿע אין דעם פֿאַראייניקטן קעניגרײַך
אין 1952, ווען מען האָט געזייט וואָלקנס כּדי זיי קינסטלעך צו שאַפֿן און גורם זײַן אַז זיי זאָלן רעגענען.
עס איז געווען אַ זייער דראַמאַטישע פֿלאָד־קאַטאַסטראָפֿע, מיט 34 מענטשן אומגעקומען און אַ סך הייזער אַוועקגעשוועבט, אאז״וו.
עס זענען, כמובן, אפילו ערגערע קאַטאַסטראָפֿעס, אָבער אין דעם פאַל איז דער קשר געווען גלייך קלאָר.
עס איז דאַן פֿאַר פילע יאָרן שטיל געהאַלטן געוואָרן, כמובן, ביז עס סוף־כּל־סוף איז אַרויסגעקומען.
דערנאָך איז געווען פּראָיעקט סטאָרמפֿורי, וואָס האָט געלאָפֿן פֿון 1962 ביז 1971. דער ציל איז געווען צו
השפּיען אויף הוריקאַנז דורך אַזוי גערופֿענע זעדירונג, דאָס הייסט די אַרויסלאָזונג פֿון פּאַרטיקלען.
הײַנט ווערט דאָס פיל מער פּראָפֿעסיאָנעל געטאָן ווי עס איז געווען דעמאָלט.
אין יענער צײַט איז עס געווען נאָר אַ פּרויעקט, נאָך אין דער פאָרשונג־פֿאַזע.
און דאַן, ווי רוב מענטשן מסתּמא ווייסן, איז געווען דער פּראָיעקט פּאָפּײַ, וווּ מען האָט בײַ דער וויעטנאַם־מלחמה באַוווּסט
אָנגערופֿן שווערע רעגן, כּדי צו פֿאַרזאַמערן די פֿאַרזאָרגונגס־וועגן פֿון די
וויעטקאָנג און צו פֿאַרהיטן זייער באַניץ.
און לעצטנס וויל איך אײַך אויך דערמאָנען, אַז עס זענען שוין געווען איבער צוויי טויזנט נוקלעאַר־באָמבע־טעסטן.
פארוואס איז עס נייטיק אַזאַ חורבן־ברענגנדיקע און סביבה־שעדיקע באָמבע אַזוי אָפֿט צו פּרוּוון?
איך מיין, אויב דו ווילסט זיי בויען, און איך האָב שוין מיינע צווייפֿל דערוועגן, דאַן צוויי אָדער
דריי טעסטן זענען גענוג צו געפֿינען ווי זיי אַרבעטן.
און איר קענט עס נאָך הײַנט דערקענען, אין וואַסער, אין ערד און אין דער אַטמאָספֿער, אַלע די ראַדיאָאַקטיוויטעט.
עס זענען צענדליקער, אויב נישט הונדערטער, אָפיציעלע דאָקומענטן, פֿון וועלכע עטלעכע זענען שטענדיק געווען פּובליק צוטריטלעך, בשעת
אַנדערע זענען שפּעטער דעקלאַסיפֿיצירט געוואָרן, בעיקר אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן, וווּ מען קען
טאַקע פאַרברענגען שעה צו פאָרשן און אַראָפּלאָדן.
איך וואָלט געוואָלט קורץ ווײַזן איינער פֿון זיי דאָ, נעמלעך אַ פֿאָרשלאָג פֿאַר וועטער־מאָדיפֿיקאַציע
וואָס ליגט איצט פֿאַרן אַמעריקאַנער קאָנגרעס.
עס איז אַ זייער פולשטענדיקער דאָקומענט, כּמעט 200 זײַטן לאַנג.
און דאָרט – איך האָב עס ספּעציעל איבערגעזעצט, עס איז פֿון 1978 – און עס זאָגט אַז אין די לעצטע 30 יאָר, דאָס הייסט פֿון 1947 ביז
1978 – איך רעד נישט וועגן הײַנט, נאָר וועגן די לעצטע 30 יאָר – 110 פּראָגראַמען פֿאַר וועטער־מאַניפּולאַציע זענען פאָרגעלייגט
געוואָרן דעם אמעריקאַנער קאָנגרעס און אויך באוויליקט.
אין 1978 האָט דער קאָנגרעס אָנגעהויבן און פינאַנצירט אַ נאַציאָנאַלע, דאָס הייסט איבער־שטאַטישע, פאָרשונג־פּראָגראַם.
אין יענער צײַט איז געווען קריטיק, אַז אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן איז נישט געווען קיין נאַציאָנאַלער געזעץ צו רעגולירן דאָס אַלץ.
דו האָסט געמוזט אימפּראָוויזירן און האָסט געוואָלט עפּעס פּאַסיק אָנהייבן.
און נאַטירלעך האָבן מענטשן דעמאָלט מורא געהאַט, ווײַל דאָס איז שוין געשען – למשל אין ווייטנאַם – אַזוי האָבן זיי מורא געהאַט,
אַז דער פײַנט קען טאָן דאָס זעלבע, אָדער אַז די נאַציאָן וועט פּלוצלינג באַשולדיקט ווערן אויב עס וואָלט געווען אַ
שטורעם אָדער אַ טריקעניש ערגעץ, און מענטשן וואָלטן געזאָגט:
"דאָס איז געווען אַ אַטאַק," און זיכער האָבן זיי געוואָלט דאָס פֿאַרמיידן. דערפֿאַר האָבן זיי געמוזט עס לויטן געזעץ רעגולירן.
און דאַן, אין 1978 – איניציִיִרט שוין אין 1976 – איז אין ניו־יאָרק אַרײַנגעפֿירט געוואָרן אַ לעגיסלאַטיווע רעזאָלוציע.
די פֿאַראייניקטע נאַציאָנען האָבן דאָס געשטיצט, דאָס הייסט דער אָפּמאַך פֿון די פֿאַראייניקטע נאַציאָנען וואָס פֿאַרווערט
די באַניצונג פֿון וועטער־מאַניפּולאַציע אָדער סײַ־וועלכע אַנדערע טעכניקן וואָס ענדערן די סבֿיבֿה פֿאַר מיליטערישע צוועקן.
און שווייץ האָט אויך ראַטיפֿיצירט דעם געזעץ, וואָס מיינט אַז אַ גרויסע צאָל לענדער אַרום דער וועלט האָבן ראַטיפֿיצירט דעם געזעץ.
שווייץ 1988, דאָס הייסט, עס איז איצט אַרײַנגענומען אין פֿעדעראַלן געזעץ, וואָס איר קענט אויפֿזוכן
אין דער פֿעדעראַלער געזעץ־זאַמלונג, נומער 515.06.
דאָס געזעץ קלינגט טאַקע גוט, און ווי איך האָב געזאָגט, האָבן די פֿאַראייניקטע שטאַטן עס אַרײַנגעפֿירט צווישן
1976 און 1978 פּונקט ווײַל זיי האָבן מורא געהאַט אַז זייערע שׂונאים קען טאָן דאָס זעלבע.
אַ געזעץ אַזוי מיינט נישט אַז מען מוז זיך דערצו האַלטן.
עס קלינגט זייער גוט, די ערשטע צוויי הויפּט־אַרטיקלען קלינגען אויך זייער גוט; עס גייט טאַקע וועגן דעם פאקט אַז דאָס איז פאַרבאָטן.
אָבער דאַן איז דאָ דער דריטער אַרטיקל פֿון דעם געזעץ, און דער דריטער אַרטיקל באַשטימט קודם־כּל אַז
דער באַניץ פֿאַר פרידלעכע צילן איז, כמובן, ערלויבט.
אָבער עס איז נישטאָ קיין דעפֿיניציע וואָס באַשטימט וואָס זענען פֿרידלעכע צוועקן.
און דאַן איז דאָ אַ צווייטער אונטער־אַרטיקל אין דעם אַרטיקל 3, וואָס זאָגט אַז די קאָנטראַקטירנדיקע שטאַטן אפילו
פֿאַרפּליכטן זיך צו שטיצן דאָס: צו פֿאָדערן דעם אויסטויש פֿון וויסן און פינאַנציעל דערצו בײַשטײַערן.
זיי דאַרפֿן נישט אַקטיוו אָנטיילנעמען, אָבער זיי מוזן עס שטיצן און בײַשטײַערן.
און דאַן איז דאָ דער גלאַזור אויף דער טאָרט, נעמלעך אַ אַזוי גערופענער אָפּמאַך וועגן אַרטיקל 3, וואָס זאָגט אַז ער באַהאַנדלט
נישט די פֿראַגע צי אַזאַ טעכנאָלאָגיע וואָס ענדערט די סביבה פֿאַרברעכט די צוגעװענדטע
באַשטימונגען פֿון אינטערנאַציאָנאַלן געזעץ.
עס דערמאָנט מיך אַ ביסל אויף אַ געזעץ וואָס וועט ווערן אַרײַנגעפֿירט וועגן פּאַנדעמיע־קאָנטראָל.
איר קענט שוין וויסן דאָס, אָבער מיר שווייצער האָבן עס באַשטעטיקט אין 1988.
דאָס איז טאַקע שרעקלעך.
איך וועל איצט צוריקגיין קיין די פארייניקטע שטאַטן און אייך ווײַזן נאָך אַ דאָקומענט וואָס איז ארויסגעגעבן
געוואָרן, וואָס איז געווען אַ פאָרשלאָג צו דער אמעריקאַנער לופטשטראקע וועגן דער אויסבליק פֿאַר יאָר 2025.
דער דאָקומענט אַליין שטאַמט פֿון 1996, און זײַן טיטל איז: "וועטער ווי אַ קראַפֿט־פֿאַרמערער".
און דער אונטערטיטל איז: "מיר באַזיצן דעם וועטער ביז 2025".
אַ קורצער אויסצוג פֿון דעם דאָקומענט: אויף דער לינקער זײַט, ווי אַזוי צו שאַטן דעם שׂונא, און אויף דער
רעכטער זײַט, ווי אַזוי צו שטיצן זיך און אײַערע פּאַרטנערס.
דאָ זענען נאָר אַ פּאָר שליסל־ווערטער: שאָדן דעם פייַנט מיט רעגן און געפלעצטע וואַלן, וואָס זענען אויך געצילט צו נידערן די מוראַל
פֿון די זאָלדאַטן – אויף דער אַנדערער זײַט, אַזוי צו זאָגן.
אָבער דו קענסט אויך פּראָוואָקירן אַ טריקעניש, אַ וואַסער־מאַנגעל, ביז מענטשן ווערן אַזוי שלעכט אַז זיי געבן זיך אָפּ.
איר קענט פּראָוואָקירן שטורעמען, איר קענט מאַניפּולירן די יאָנאָספֿערע – איך וועל שפּעטער צוריקקומען צו דעם – אַזוי
אַז דער פײַנט קען ניט מער אויפֿשטעלן ראַדיאָ־קאָנטאַקט, אָדער אַז זייער ראַדאַר קען ניט מער דעטעקטירן זייער אייגענע פליגער.
דו קענסט אָדער פֿאַרשפּרייטן נעפּל און וואָלקנס, אַזוי אַז דער פײַנט זיך ניט קען באַהאַלטן,
אָדער דו קענסט זיי שאַפֿן צו איבערראַשן דעם פײַנט.
און דו קענסט אויך זאָגן צי דער שונא זיך אַליין ניצט אַזעלכע טעכניקן אָדער נישט.
און זייערע אייגענע פּראַקטיקן זענען כּמעט גאָר דער קעגן.
יאָ, אַזוי אויב איר האָט אַ גרויסע טראַנספּאָרט־אָפּעראַציע, זאָרגט איר אַז עס רעגנט נישט, אַז די וועגן זענען טרוקן, אַז עס
זענען נישט קיין שטורעמען, און אַז די יאָנאָספֿערע איז אָפּטימיזירט אויב איר דאַרפֿט
ראַדאַר־סיגנאַלן און גוטע ראַדיאָ־פֿאַרבינדונגען, אאַז״וו.
דער דאָקומענט – עס איז נאָך דער זעלבער דאָקומענט – זאָגט אויך, ווי אַ צוזאַמענפֿאַסונג, אַז ווען די באַדינגונגען זענען ריכטיק,
מוזן מיר אויך זײַן אין דער שטעלונג צו פֿאַרשפּרייטן קאָול־שטויב – דער דאָקומענט דערקלערט קלאָר קאָול־שטויב, ספּעציפֿיש פֿײַן
קאָול־שטויב – אין דעם געוואָלטן געגנט, דאָס הייסט דעם פײַנטלעכן געגנט, אויף אַ קאָנטראָלירטן,
זיכערן, קאָסטן־עפעקטיוון און פאַרלאָזלעכן אופֿן.
די מעטאָדן זענען אָפּגעשאַצט געוואָרן, און עס שטייט אַז אומצאָליקע שפּריי־טעכניקן זענען שוין
שטודירט געוואָרן. דער דאָקומענט איז פֿון 1996.
דער זיכערסטער און מערסט קאָסטן־עפעקטיוו מעטאָד איז אַ מין נאָך־ברענער וואָס ווערט גענוצט אין דזשעט־מאָטאָרן, וואָס
איז למעשה אַ שפּריץ־אַפּאַראַט צוגעבונדן הינטערן מאָטאָר צו אַרײַנברענגען דעם קאַרבאָן־שטויב אין דעם אויספּאָסט־דזשעט.
און בשעת דער פליגער פליעט דורך דעם געגנט, ווערט ער אַקטיווירט אָדער קען אויך ווידער דעאַקטיווירט ווערן.
פארוואס קאָלע־שטויב? דאָס איז אינטערעסאַנט. עס איז נאָך אַ דאָקומענט וואָס איז שפּעטער ארויסגעגעבן געוואָרן
לויטן געזעץ פֿון פֿרײַהייט פֿון אינפֿאָרמאַציע (FOIA).
דאָס איז געווען אַ קאָנפֿידענציעלער, געהיימער דאָקומענט.
דאָס קומט פֿון דער פֿיליפּס־לאַבאָראַטאָריע פֿון דער עלטערער אָפּטיילונג פֿון געאָפֿיזיק.
זיי האָבן, פֿאַרשטייט זיך, שטענדיק געגעבן עצות דער אמעריקאַנער רעגירונג און דער אַרמיי, אאז״וו.
עס דערקלערט ווי צו פֿאַרגרעסערן רעגן, ווי צו רעדוצירן רעגן, ווי צו פֿאַרגרעסערן ציררוס־וואָלקנס – די שלייער־ווייזיקע וואָלקנס
וואָס מיר איצט שטענדיק האָבן, וואָס זענען נישט נאַטירלעך, אָבער מיר האָבן זיי נאָך אלץ – אָדער ווי צו אָפּטרײַבן נעפּל.
און די גאַנצע זאַך – דאָס איז למעשה נאָר קאַפּיטל פֿיר, איך האָב עס באַזונדער אַרויסגענומען – און עס שטייט קלאָר אַז עס גייט וועגן
שוואַרצער קאָול און וועטער־מאָדיפיקאַציע מיט שוואַרצער קאָול.
איך וועל דאָס אויסלאָזן. עס זענען אַ סך אַ סך דאָקומענטן ווי דאָס.
עס איז שרעקלעך צו זען אַלע די וואַפֿן וואָס ווערן פאָרשט און פּרובירט.
איך וואָלט געוואָלט קורץ ציטירן פֿון אַ בוך, אַ זייער שפּאַנענדיק בוך. איך האָב געפֿונען
דעם אָריגינאַל אין אַ אַנטיקװאַרישן ביכערקראָם.
דאָס בוך הייסט "אויב פרידן קומט נישט", וואָס איז כמובן דאָס וואָס מיר האָפֿן.
עס איז רעדאַקטירט געוואָרן דורך ניידזשל קאַלדע אין 1968, אַזוי עס איז שוין אַרום פֿאַר אַ גוטע צאָל יאָרן.
און דער ניידזשל קאַלדער איז געווען אַ זייער אינפלואַנטער און באַרימטער וויסנשאַפֿטלעכער זשורנאַליסט.
און ער האָט געבעטן די הויפּט מיליטערישע ראַטגעבער און די שפּיץ־וויסנשאַפֿטלער, אַז יעדער זאָל בײַשטײַערן אַ
קאַפּיטל אין דעם בוך וועגן זייער אַרבעט, ווי זיי ראַטן די רעגירונג און וואָס פֿאַר פאָרשונגען זיי דורכפֿירן.
און דער משוגענער אָדער מערסט שפּאַנענדיקער קאַפּיטל אין דעם בוך, וואָס האָט 17 קאַפּיטלעך, הייסט: "ווי מיר צעשטערן די סביבה".
דאָס איז דער טיטל פֿון דעם קאַפּיטל, און דאָס קאַפּיטל איז געשריבן געוואָרן פֿון פּראָפֿעסאָר גאָרדאָן מאַקדאָנאַלד, וואָס
איז שוין נישט לעבן, און וואָס איז געווען דער הויפּט פֿון געאָפֿיזיק און פּלאַנעטאַרער פֿיזיק בײַ דער
אוניווערסיטעט פֿון קאַליפאָרניע אין לאָס־אַנדזשעלעס.
און ער איז געווען אַ מיטגליד פֿון דער ראַטגעבער־שטאַב פֿון פּרעזידענט לינדאָן דזשאָנסאָן, וועמען איך האָב שוין פריער ציטירט.
אויסצוג פֿון דעם קאַפּיטל, וואָס איז אַ שרעקלעכע לייענונג. ער שרייבט וועגן דער
פאָרשונג וואָס איז דורכגעפֿירט געוואָרן אין 1968.
קאַלטע וואָלקנס קענען ווערן געשאַפֿן דורך פאָרמירן אײַז־קריסטאַלן, בשעת וואַרעמע וואָלקנס קענען ווערן געשאַפֿן דורך
קינסטלעך פֿאַרגרעסערן די עקזיסטירנדיקע טראָפּלעך מיט פּאַרטיקלען.
עס איז מעגלעך צו שאַפֿן טרוקענע וואָלקנס וואָס ניט פּראָדוצירן רעגן, וואָס מיר האָבן לעצטנס זייער אָפֿט געזען. די וואָלקנס
אַרום אַ דונער־שטורעם קענען ווערן באַוווּסט פֿאַרגרעסערט, כדי צו טוישן, צו פֿאַרשטאַרקן אָדער צו שוואַכן דעם שטורעם.
מעטאַל־פֿאָיל אָדער מעטאַל־פּאַרטיקלען קענען ווערן אַראָפּגעלאָזן צו שאַפֿן מער בליץ; אין דער
פאַרגאַנגענהייט האָט מען גענוצט מעטאַל־פֿאָיל.
אַזוי בליץ וואָס פּאַסירט אָן אַז עס טאַקע רעגנט אָדער שטורמט.
מיר ווייסן דאָס צו גוט.
איר קענט שאַפֿן שטורעמװינטן, איר קענט פאַרמיידן אַז די וואַסער־אויבערפֿלאַכן זיך אויסדאַמפּן מיט
פּאָלימער־שיכטן, אַזוי אַז עס זײַנען נישט קיין וואָלקנס, אפילו ווען די טעמפּעראַטור שטייגט.
טאַקע, מער וואַסער וואָלט זיך אויפֿגעדאַמפּט.
עס איז מעגלעך צו טוישן דעם גלאבאלן קלימאַט, און ער שרייבט אַז דאָס פּאַסירט נאַטירלעך אַזוי אָדער
אַזוי, אַזוי איז עס גרינג צו פאַרבאָרגן די אַקטיוויטעטן.
קיינער וועט נישט באַמערקן צי עס איז נאַטירלעך אָדער צי עמעצער שטייט דער הינטער.
דאָס איז נאָך נישט אַלץ, איך האָב אַ צווייטע זײַט.
עס איז מעגלעך צו שאַפֿן אָזאָן־לאָכער.
1968, נאָר צו קאָנטראָלירן די מתמטיק.
עס איז אַ באַמערקנסווערטע טעכניק וואָס מען קען נוצן צו דורכפֿירן אַ אַטאָמישע דעטאָנאַציע, אַ
אונטערערדישע נוקלעאַר־טעסט אונטערן אַנטאַרקטישן אײַס־שיט.
דער אַנטאַרקטישער אײַזשײַד איז בערך 100 קילאָמעטער דיק, וואָס איז אַ אומגלויבלעכע כּמות אײַז.
דערנאָך ווערט דורך די היץ אונטער דעם אײַזשיכט אַ וואַסער־פֿילם געשאַפֿן, און אַ גרויסער טייל פֿון דעם
אײַז וועט אַראָפּגליטשן אין ים ווי אויף אַ גליטש.
דאָס קען אויסלייזן אַ גלאבאַלע אײַס־תּקופֿה.
עס איז יחסֿהדיק פּשוט. דו קענסט אויפֿרײַסן ברעג־שטריפֿן, און זיי וועלן אַרויסרופן אַ צונאַמי.
איך ווייס נישט ווער האָט געוויסט וואָס אַ צונאַמי איז געווען אין 1968.
איך מוז מודה זײַן אַז איך ווייס דאָס נאָר זינט 2006, כאָטש איך האָב פֿריִער געלערנט פֿיזיק.
אבער איך בין נישט געווען באַקאַנט מיט צונאַמיס. ערדבײַבענישן קענען ווערן געשאַפֿן דורך אַקטיווירונג פֿון דער
וואַסערשיכטע, וואָס ליגט בערך צען קילאָמעטער טיף אונטער דער ערד.
עס איז זייער נאָענט צום אַזוי גערופענעם דרײַפּונקט. איך וויל איצט נישט אַרײַנגיין אין דעטאַיל
וועגן די צושטאַנדן פֿון וואַסער, נאָר צוליב צײַט.
נאָענט צום דרײַפֿאַכיקן פּונקט מיינט דער אָרט וווּ דאָס וואַסער איז די געדיכטסטע, וווּ עס קען זיך יחס־ווייז געשווינד
איבערגיין אין סופּערקילט וואַסער אָדער דאַמפּף־פֿאָרעם, אאז״ו.
ווען איר הערט אַז אַ ערדבײַב האָט געהאַט זײַן עפּיצענטער אין אַ טיפֿקייט פֿון 10 קילאָמעטער,
זאָלט איר שטענדיק אויפֿהערן אויף אײַערע אויערן.
עס איז אינטערעסאַנט צו באַמערקן אַז אַלע גרויסע קאַטאַסטראָפֿעס, ווי פֿוקושימאַ, האָבן געהאַט אַן עפּיצענטער צען קילאָמעטער טיף.
איך קען גאָרנישט באַווייַזן, אָבער דאָס איז אַ אינטערעסאַנטער צופאַל.
דו קענסט דעם דזשעט־שטראם אָפּווייַזן.
איך וועל דיר דאָס שפּעטער קורץ ווײַזן. פֿאַר די וואָס ווייסן נישט וואָס דער דזשעט־שטראם איז: דאָס זענען שטאַרק ווינטן
אין אַ הייך פֿון בערך צען קילאָמעטער וואָס אַרומקרײַזן די ערד.
איר קענט טאָרנאַדאָס אויסלאָזן. איך מיין אַז איך האָב דאָס שוין דערמאָנט אויף דער פֿריִערדיקער זײַט.
און דער עיקר פֿון דעם קאַפּיטל אין פּראָפֿעסאָר מאַקדאָנאַלדס בוך איז, אַז מען קען
דערקענען און אויסנוצן די אומשטענדיקייטן אין דער ערד.
אַזוי, בעצם, ווען עפּעס שטייט שטענדיק אויף דער גרענעץ, דאַרף מען נאָר אַרײַנלייגן אַ ביסל ענערגיע צו
ריכטן עס אין איין ריכטונג אָדער אין דער אַנדערער.
און לעצטנס רעדט ער אויך וועגן גײַסט־קאָנטראָל. אַז עלעקטראָמאַגנעטישע וואַלן קענען ווערן גענוצט צו
דורכפֿירן גײַסט־קאָנטראָל איבער דער מענטשלעכקייט.
איך גלייב אַז עס ווערט אויך מער און מער קלאָר אַז דאָס איז טאַקע שוין דעקאַדעס זייער אינטענסיוו פאָרשט.
עס זענען אויך פילע פּאַטענטן דערפֿון.
עס איז שרעקלעך צו זען אַלץ וואָס שוין איז געטאָן געוואָרן.
בײַזונדערס, למשל, אין דעם MK-ULTRA־פּראָגראַם, אאז״וו.
עס ווערט אויך גענוצט פֿאַר גוטע צילן. דאָס ווערט געמאָסטן מיט EEGs – עלעקטראָענצפֿאַלאָגראַמען.
איר מעסט וואָס פֿאַר מוח־כוואַליעס זענען אָנוועזנד און אין וואָסער צושטאַנד.
און דאַן קענסטו עס למעשה צוריקשפּילן און שטעלן מענטשן אין זייער ספּעציפֿישע צושטאַנדן.
איך וועל ווידער נישט אַרײַנגיין אין דעטאַילן, נאָר צוליב צײַט.
עס איז אַ ריזיקער פֿאַס, איך קען עס נישט גאָר עפֿענען.
אין 1999 האָט דער ראַט פֿון אייראָפּע אַ באַריכט פֿון בערך 35 זײַטן צוזאַמענגעשטעלט. אַ
ספּעציעלע קאַמיסיע פֿון דעם ראַט פֿון אייראָפּע.
דאָס באַטרעפֿט דעם אַזוי גערופֿענעם HAARP־פּראָיעקט. מיט צוויי A'ס.
דאָס שטייט פֿאַר "הויך־פֿרעקווענצן אַקטיווער אָראָראַל־פֿאָרשונג־פּראָגראַם".
דאָס שטייט פֿאַר High Frequency Active Auroral Research, וואָס איז אַ פאָרשונג־פּראָגראַם וועגן די צפֿון־ליכט.
דאָס פּאַסירט אין אַלאַסקאַ. איצט זענען כּמעט איבער דער גאַנצער וועלט אַזעלכע סטאַנציעס.
פֿאַרשטייט זיך, דאָס זענען אַלע פֿאָרשונג־סטאַנציעס "אין ציטאַט־צייכנס".
איך וועל שפּעטער צוריקקומען צו וואָס דאָס איז.
עס גייט וועגן מאַניפּולאַציע־סיסטעמען פֿאַר דער יאָנאָספֿערע.
די יאָנאָספֿערע איז אַ זייער הויכער טייל פֿון אונדזער אַטמאָספֿערע.
פֿון בערך 80 קילאָמעטער און העכער.
עס איז אָנגעיאָניזירט, ווײַל מיר האָבן דאָרט שטענדיק עלעקטרישע לאָדונגען, וואָס ווערן
אָנגעיאָניזירט דורך דעם זון־ווינט און דערנאָך אָפּגעװײַגט.
דאָרט אויבן פֿליסט אַ שטראָם כּסדר דורך דער פּלאַזמע.
דאָרט אויבן איז עס עלעקטריש, און פֿאַרשטייט זיך, איז עס דאָרט באַזונדערס גרינג צו מאַניפּולירן זאַכן.
דער ראַט פֿון אייראָפּע אָדער די קאַמיסיע שרייבט אַז דאָס איז אַ טייל פֿון עלעקטראָמאַגנעטישע וואַפֿן און שטעלט אַ זייער
געפֿערלעכע סכנה פֿאַר דער גאַנצער סביבה און, כמובן, פֿאַר דער מענטשלעכער געזונטהייט, ווײַל דער פּרויעקט צילט צו דורכדרינגען
די זייער סענסיטיווע ענערגיע־פעלד פֿון דער גאַנצער ביאָספֿערע.
אַזוי נישט נאָר אין דער יאָנאָספֿערע, נאָר אויך דאָ אונטן.
עס איז אַ זייער געפערלעכע טעטיקייט.
יעצט זענען דאָ פילע אַזעלכע ראַדיאָ־וואַלען־טראַנסמיטערס, און זיי האָבן זיכער אַ השפּעה אויף דער געזונטהייט פֿון אונדז אַלע.
איך קום איצט צו דעם HAARP־פּרויעקט, אָדער בעסער געזאָגט צו זײַן גרונד־פּאַטענט.
עס איז געגעבן געוואָרן אין 1987.
עס שטייט דאָ אַז דער טיטל איז: "ענדערונג אין אַ געגנט אין דער אַטמאָספֿערע, יאָנאָספֿערע אָדער מאַגנעטאָספֿערע".
די מאַגנעטאָספֿערע איז אפילו העכער ווי די יאָנאָספֿערע.
די יאָנאָספֿערע איז אונדזער מאַגנעטישער שוץ־גערטל, וואָס איז דירעקט פֿאַרבונדן מיטן ערדס מאַגנעטישן פעלד, וואָס ווערט
אַרומגעפֿירט אַרום דער וועלט אין אַ קוואַזי־טאָרוס פאָרעם.
אין דעם הינזיכט, ווי איך האָב געזאָגט בײַם אָנהייב, איז מעגלעך צו מאַניפּולירן דעם ערדס מאַגנעטישן פעלד.
דער פּאַטענט זאָגט אַז פּלאַזמע קען ווערן געהיצט.
דאָס דריקט עס אַרויף און שאַפֿט אַ וואַקום וווּ עס איז אַרויפֿגעשטיגן.
ווען איך הייס לופט און זי שטייט אויף, האָב איך נעגאַטיוון דרוק אונטן.
דאָס פֿירט צו אַ האָריזאָנטאַלער באַוועגונג, דאָס הייסט ווינט.
איך קען דאַן ניצן די עלעקטראָמאַגנעטישע שטראַלונג צו פֿאַרווירערן, אָפּפֿירן אָדער אפילו צעשטערן אַ ראַקעט.
עס איז אַ וואַפֿן־סיסטעם. עס איז דער סטאַר וואָרס־פּראָגראַם וואָס די פֿאַראייניקטע
שטאַטן האָבן פּראָמאָטירט אין די 1990ער יאָרן.
דער זעלבער פּאַטענט דערקלערט אויך אַז די אָזאָן־ אָדער ניטראָגען־קאָנצענטראַציע קען ווערן געענדערט.
איר קענט טוישן די קאַרבאָן דיאָקסיד־קאָנצענטראַציע. קאַרבאָן מאָנאָקסיד – נאָך מער געפערלעך.
ניטראָגען־אָקסידן און אַנדערע סובסטאַנצן קענען ווערן קאָנצענטרירט אָדער פֿאַרדינט צו קאָנטראָלירן סביבה־פֿליסן.
עס שטייט אויך אַז דער ערדס מאַגנעטישער פעלד קען ווערן רעדוצירט אָדער אפילו אויסגעשאַלטן.
דער ציל איז, כמובן, צו אָפּווייזן ראַקעטן, אָבער דאָס איז נישט אַלץ.
און וואָס איז טאַקע משוגע איז אַז מען קען מאַניפּולירן די פּלאַזמע־פּאַרטיקלען הויך אין דער אַטמאָספֿער, אַזוי אַז זיי
פאָרמירן אַ לינז, אַ אָפּטישע לינז, און דאָס ערלויבט אײַך צו פאָקוסירן אַ שטראַל זון־ליכט אויף אַ פּונקט אויף דער ערד.
אַ סך פֿון אײַך האָבן אפֿשר פּרובירט אָנצינדן טינדער מיט אַ פֿאַרגרעסער־גלאָז.
איך האָב דאָס אַ סך געטאָן ווען איך בין געווען אַ קינד. דאַן קען מען דאָס טאָן אויף אַ גרויסן מאָסשטאַב.
שליסל־וואָרט: וואַלד־פֿײַערן אָדער אַנדערע פֿײַערן אָדער היץ־פּראָבלעמען, אאַז״וו.
אַזוי זעט אויס דער אָריגינעלער וואַלד פֿון אַנטענעס אין אַלאַסקאַ.
דאָס זענען קראָס־דיאַגאָנאַלע אַנטענעס, דאָס הייסט טיפּישע ראַדיאָ־אַנטענעס.
די אַנטענעס קענען גענערירן פֿרעקווענצן פֿון 30 קילאָהערץ ביז 300 מעגאַהערץ.
דאָס זענען טיפּישע ראַדיאָ־וואָלן. וואָס איך האָב פריער דערקלערט, זעט עפּעס אַזוי אויס.
דער אויבערשטער טייל פֿון דער אַטמאָספֿערע ווערט געשטופּט אַרויף ביז דער הייך פֿון דער יאָנאָספֿערע.
דאָס שאַפֿט אַ נעגאַטיוון דרוק. דאַן איז דאָ אַ האָריזאָנטאַלע באַוועגונג און אַ צוגעפּאַסטע ווינט־באַוועגונג.
אויב איר פֿאַרוואַנדלט די פֿרעקווענצן וואָס איך האָב פֿריִער דערמאָנט פֿון HAARP צו וואַלענגלענג, און
קוקט אויף דער האַרץ־וואַל, באַקומט איר וואַלענגלענג צווישן 10 מעטער און 15 קילאָמעטער.
אַ וואַלקעניש, אַ וואַלקע־באָדן, איז האַלב דער הייך, דאָס הייסט 5 מעטער ביז 7.5 קילאָמעטער. ווען מען זעט אַזעלכע
וואָלקן־פֿאָרמאַציעס, דאַרף מען זיך פֿרעגן צי זיי זענען שטייענדיקע וואַלן פֿון אַ פֿאָען־טאָל, אויב מען זעט
זיי אויף דער שווייצער פּלאַטאָ אָדער אפילו אין דרום־דײַטשלאַנד, אָדער צי עס איז אַ אַנדערע סיבה הינטער זיי.
פֿאַר מיר זעט עס אויס פּונקט אַזוי.
דאָס איז אויך פֿון אַ פאָרשונג־באַריכט וועגן HAARP־פֿאָרשונג, וואָס דערקלערט ווי ראַדיאָ־וואָלן
קענען ווערן אָפּגעשפּיגלט פֿון דער יאָנאָספֿער.
ווײַל עס איז עלעקטריש גוט־פֿירנדיק, קען מען עס נוצן ווי אַ שפּיגל און עס קען צושטעלן פיל בעסערע
ראַדאַר־אויפֿפּאַסונג און ראַדיאָ־קאָמוניקאַציע.
דאָ איז אויך אַן אויסצוג פֿון אַ פֿאָרשונג־אַרבעט.
דאָ קענט איר זען אַז עס זענען פֿאַרשיידענע קאָנדוקטיווע שיכטן.
נאַטירלעך, נאָר די יאָנאָספֿערע פֿירט עלעקטריציטעט.
דאָ אונטן האָט איר נאָך שטענדיק קאָנדוקטיווע שיכטן. ווי אַזוי דערגרייכט איר דאָס?
דורך אַרויסלאָזן פֿאַרלייטיקע טיילכלעך ווײַטער אַראָפּ אין דער אַטמאָספֿערע.
זיי זענען זייער נוצלעך צו דערגרייכן באַשטימטע עפֿעקטן מיט די HAARP־כוואַליעס.
איצט קום איך פּונקט צו די דאָזיקע טיילכלעך וואָס מען ניצט דאָרט.
איך וועל דיר ברענגען נאָך אַ פּאַטענט. עס איז אַ זייער אַלטער פּאַטענט, געגעבן אין 1966.
ספּעציפיש צום אמעריקאַנער ים־פֿלאָט, דאָס הייסט נישט צו אַ פּריוואַטער פֿירמע, נאָר צום שטאַט.
איך וויל דערמאָנען אַז אין יענער צײַט, לויט דעם אמעריקאַנער פּאַטענט־געזעץ, האָט מען געקענט
האַלטן אַ פּאַטענט פֿאַר אַ מאַקסימום פֿון 17 יאָר.
אָבער דאָס קאָסט אַ סך. ווי אַ פּאַטענט ווערט עלטער, אַזוי מער מוז מען באַצאָלן צו האַלטן זײַן שוץ.
אַזוי איז עס באַצאָלט געוואָרן פֿאַר די גאַנצע 17 יאָר.
דער פּאַטענט, כאָטש ער איז אַזוי אַלט, געפֿין איך אים אַזוי רעלעוואַנט. ער שטייט ווי אַ בײַשפּיל פֿון
צענדליקער, אויב נישט הונדערטער, פּאַטענטן פֿאַר אַ מעטאַלישן מישמאַש צו פּראָדוצירן היגראָסקאָפּישן רויך.
אַזוי ציט רויך וואַסער, ציט וואַסער־דאַמפּף.
און דאָרט שטייט אַז מען דאַרף אַ מעטאַלישע מישונג, און זי אַנטהאַלט די פאלגנדיקע, אַזוי האַלט זיך שטאַרק:
ליטיום, סאָדיום, פּאָטאַסיום, קעזיום, רובידיום, קאַלציום, מאַגנעזיום, סטראָנציום און
באַריום קאַרבאָנאַטן, ווי אויך מישונגען דערפון.
דערצו ליכטיקע מעטאַלן ווי אַלומיניום, מאַגנעזיום, צינק אָדער זירקאָניום, אָדער מישונגען דערפון.
דערצו אַן אומאָרגאַנישער אָקסידירנדיקער אַגענט, אַזאַ ווי ניטראַטן, פּערקלאָראַטן, סאָדיום,
ליטיום, פּאָטאַשיום, קאַלציום, באַריום און סטראָנציום.
און דערנאָך איז אויך אַ פּאָליהאַלאָגען־פֿאַרבינדונג, צו וועלכער איך וועל שפּעטער צוריקקומען, למשל העקסאַקלאָראָעטאַן אָדער
אָקטאַקלאָראָפּראָפּאַן, וואָס איז געווען פּאַטענטירט, געגעבן און במשך 17 יאָר אויפֿגעהאַלטן געוואָרן דורך די אמעריקאנער נאַװי.
אַן אַנדער אַזאַ פּאַטענט זאָגט אַז סטראַטאָספֿערישע וועלסבאַך־פּאַרטיקלען קענען ווערן
אַרויסגעלאָזט צו רעדוצירן די גלאבאַלע אָנוואַרעמונג.
זיי זענען אין 1991 אַרויף אויף דעם באַנדװאַגן פֿון קלימאַט־ענדערונג.
וועלסבאַך איז געווען אַ פֿאָרשער, דערפֿאַר וועלסבאַך־פּאַרטיקלען.
דאָס איז איינער פֿון די מענטשן וואָס האָבן אויסגעטראַכט דעם געדאַנק.
איך ווײַז דאָס נאָר ווײַל דאָ שטייט אַז אַלומיניום־אָקסיד אָדער טאָריום־אָקסיד זענען די בעסטע.
אַלומיניום איז שוין הײַנט דערמאָנט געוואָרן ווי איינער פֿון די מערסט פֿאַרשפּרייטע פֿאַרפּעסטיקערס אין דער אַטמאָספֿערע.
עס זענען פילע פּאַטענטן, אַרײַנגערעכנט איין וואָס זאָגט אַז זאַנד־ווי פּאַרטיקלען קענען
ווערן געבראַכט אין די אויבערע אַטמאָספֿערע.
עס איז יחסֿהײַך גרינג צו אומבויען אַ באָואינג 737, אַזוי אַז זי קען טראָגן 25 טאָנען לאָד בײַ אַ הייך פֿון 18,000 מעטער.
דער פּאַטענט איז געגעבן געוואָרן אין 2018. עס זאָגט אויך אַז די פּאַרטיקלען בלײַבן הויך
אין דער אַטמאָספֿערע פֿאַר בערך צוויי יאָר.
איך וועל דיר נאָך איין זאַך ווײַזן, איך האָף אַז עס איז נישט צו לאַנגווייליק. דאָס איז אַ פּאַטענט פֿון GelTech Solutions.
עס זענען אומצאָליקע יוטוב־ווידעאָס וועגן דעם. זיי הייסן "הוריקאַן־טשייסערס".
זיי האָבן פֿון עראָפּלאַנען געפֿילמט ווי זיי האָבן הוראַגאַנען אָדער פֿאַרשטאַרקט אָדער אָפּגעשוואַכט.
זיי האָבן עפּעס ממש ווונדערלעך דערפֿונדן: אַ פּאָלימער, וואָס איז אַ פּלאַסטישער פֿאַרבינדונג. מען שפּריצט עס אין אַ וואָלקן,
דער וואָלקן טראָכט אויס, און דאַן פֿאַלט אַ געל פֿון הימל.
דאָס איז נאָך אַ וועג צו פאַרמיידן רעגן.
און דאַן איז דאָ דער געזונטהייט־אַספּעקט. אַן אַנדערער רעלאַטיוו נײַער פּאַטענט איז אין
2015 געגעבן געוואָרן צו אַ אַדוואָקאַטן־פֿירמע.
דאָס איז געוויינטלעך אַ צייכן אַז די דערפֿינדער אָדער די אמתע באַזיצער ווילן בלײַבן אומבאַקאַנט.
עס שטייט דאָ אַז דאָס איז אַ פליענדיקער ליפֿערונג־סיסטעם פֿאַר טאַקסישע מאָסקיטאָס מיט דראָנען, דאָס הייסט אוממאַנירטע פֿליִערס.
אויב איר קוקט אויף די פּאַטענט־פיגורן, קענט איר דאָס דאָ נישט זייער גוט זען, דערפֿאַר האָב איך עס
אַרײַנגעזאָמט. איך האָב דאָס נישט צוגעגעבן; דאָס איז די פּאַטענט־פיגור מיטן גולגלת אין דער דראָן־לאַדונג.
וואָס טאַקע ווערט דאָרט געטאָן, ווערט מער און מער געהערט און געלייענט אין די הויפּט־מידיאַ.
אָבער זיי זאָגן שטענדיק אַז עס וועט נישט ווערן געטאָן, מיר זאָלן, מיר זאָלן, עס איז דרינגענדיק נייטיק צוליב קלימאַט־ענדערונג.
דאָס איז אַפֿילו אַ גרעסערער שווינדל ווי קאָראָנאַ, אָבער איך האָב איצט נישט קיין צײַט זיך דערמיט צו פֿאַרנעמען.
אין יעדן פאַל איז דאָ אַ זייער אינטערעסאַנט בוך פֿון פּראָפֿעסאָר דוד קיט. איך רעקאָמענדיר נישט צו קויפֿן עס, אָבער
אויב עמעצער איז אינטערעסירט, קען איך צושטעלן אויסצוגן דערפון.
איך האָב עס, "אַ פאַל פֿאַר קלימאַט־אינזשעניריע", אַזוי מוזן מיר דורכפֿירן קלימאַט־אינזשעניריע.
לויט מײַן מיינונג איז ער דער הײַנטיקער פֿירנדיקער פֿאָרשער אין געאָ־אינזשעניריע, וואָס פֿאַרשטייט
זיך שטענדיק זאָגט אַז דאָס וועט נישט געטאָן ווערן.
מיר ווייסן פּונקט ווי אַזוי צו טאָן עס, אָבער עס ווערט נישט געטאָן. ער זאָגט אַז זיי אַלע זענען קאָנספּיראַציע־טעאָרעטיקער.
ער באַשרײַבט אין דעטאַל ווי ער וויל צונויפֿשטעלן מיקראָפּאַרטיקלען פֿון 5 נאַנאָמעטער אַלומיניום־אָקסיד, 30
נאַנאָמעטער מעטאַליש, דאָס הייסט ריין אַלומיניום, און נאָך 15 נאַנאָמעטער באַריום־טיטאַנאַט, ווי אַ
סאַנדוויטש, ווײַל דאָס וואָלט אָפּטימאַל אָפּשפּיגלען די זון־ליכט צוריק אין דעם קאָסמאָס.
דערנאָך איז דאָ נאָך אַ בוך, וואָס איר האָט אפֿשר געהערט פֿון: "ווי צו פֿאַרמיידן אַ קלימאַטישע קאַטאַסטראָפֿע" פֿון אַ
געוויסן ביל גייטס. איך רעקאָמענדיר זיכער נישט צו קויפֿן דאָס.
עס זאָגט פשוט אַז דאָס איז אַ זייער באַלוינענדיקע אינוועסטיציע.
איך וועל וועגן דעם נישט מער זאָגן. איצט גיי איך ווײַטער צו די געזונט־אימפּליקאַציעס, ווײַל דאָס איז דער הויפּט־ענין.
אַזוי, פֿלי־אַש. איך האָב פריער געוויזן דאָקומענטן וואָס האָבן דערמאָנט קאָול־דאַסט.
פֿלי־אַש ווי אַ ריזיקאָ־פֿאַקטאָר פֿאַר לונגען־קענסער.
דאָס איז אַ איבערבליק־אַרטיקל, דאָס הייסט אַ אַרטיקל וואָס צאַמענפֿאַסט אַ סך פאָרשונג־אַרבעט.
עס איז פֿאַרעפֿנטלעכט געוואָרן אין דעם זשורנאַל פֿון פֿאָרשריטן אין מעדיצין און מעדיצינישער פֿאָרשונג.
עס איז באַוויזן געוואָרן אַז אַלומינום־סיליקאַטן, אײַזן־אָקסיד, מאַגנעטיט, ראַדיאָנוקלידן, דאָס הייסט ראַדיאָאַקטיווע נוקלידן,
און אַפֿילו אַלפֿאַ־עמיטערס, וואָס זענען די געפֿערלעכסטע ווען מען אָטעמט זיי אײַן, סיליקאָן (ריין סיליקאָן איז נישט געזונט),
אַרסעניק (אויך באַקאַנט ווי געפֿיער), קאַדמיום און כראָם, וואָס קענען קלאָר פֿאַרגרעסערן די ריזיקע פֿון לונגען־קענסער אָדער גורם
זײַן אָקסידאַטיוון צעל־סטרעס, ציטאָטאָקסישקייט (צעל־גיפֿטיקייט) און גענאָטאָקסישקייט, וואָס מיינט אַז זיי ענדערן אויך דעם גענאָם.
אַסבעסט איז אינטערעסאַנט; יעדער ווייסט אַז עס איז אַ זייער טאַקסישע סובסטאַנס.
עס איז אַ פֿיברעזער סיליקאַט וואָס אויך אַנטהאַלט אַ סך אײַזן־אָקסיד אין אַ אַזוי גערופענער
ביאָ־אַװאַילאַבאַלער פאָרעם. מיר אַלע ווייסן וואָס ערנסטע פֿאַלן פֿון לונגען־קענסער דאָס האָט גורם געווען.
דערצו, האָט אַן איבערבליק־שטודיע פֿון 2019, אויך פֿונעם "זשורנאַל פֿון פֿאָרשריטן אין מעדיצין און מעדיצינישער פֿאָרשונג",
געפֿונען, אַז אויסשטעלונג צו אײַזן־אָקסיד נאַנאָפּאַרטיקלען פֿירט צו האַרץ־קראַנקייט, ווידער צוליב אָקסידאַטיוון סטרעס.
דער אַרטיקל זאָגט אַז אויסשטעלונג צו אײַזן־אָקסיד קען אויך פֿירן צו האַרצקרענק.
די מחברים פֿון דער שטודיע, אַ געוויסער מאַרווין הערנדאָן, וואָס האָט צוזאַמען מיט קאָלעגעס אינטענסיוו אַרבעט אויף דעם טעמע,
שרײַבן אויך אין דעם אַרטיקל אַז עס איז נייטיק צו אָפּשטעלן געאָ־אינזשעניריע דורך די אַרויסלאָזונג פֿון אַעראָסאָלן,
ספּעציעל פֿלי־אַש, וואָס איז אַ זייער פֿײַנער אַש־שטויב, כדי צו פֿאַרמיידן די צעשטערונג פֿון דער גאַנצער ביאָספֿערע.
אגב, דאָס איז איינער פֿון די ווייניק בילדער וואָס איז נישט מײַן אייגענער; עס איז גענומען געוואָרן דורך ליליאַן אַנסעלמעטטי
פֿון אויפֿרעכט בערן. אַ גרויסן דאַנק פֿאַר דער צוטריטלעכקייט.
איך מיין אַז די וואָלקן־פֿאָרמאַציעס וואָס זי האָט געזען אין דער בערנער געגנט זענען אומגלויבלעך.
אַ אַנדערע שטודיע פֿון 2017 זאָגט אַז די קוועקזילבער־פֿאַרפּעסטיקונג פֿון דער
ביאָספֿערע וואַקסט דראַמאַטיש, און אַז דאָס מוז אויך זײַן אַ קאָנסעקווענץ פֿון קלימאַט־מאַניפּולאַציע.
דאָס איז פֿאַרעפֿנטלעכט געוואָרן אין דעם זשורנאַל פֿון געאָגראַפֿיע, סבֿיבֿה און ערד־וויסנשאַפֿט אינטערנאַציאָנאַל.
עס איז געווען אַ שטודיע, נישט אַ איבערבליק.
רעגנוואַסער און שניי זענען געמאָסטן מיט מאַס־ספּעקטראמעטריע. אַ זייער הויך מערקור־לעוועל
פֿון 2 מיקראָגראַם פּער גראַם איז געמאָסטן.
כאָטש די קוואַנטאַטיאָנען פֿון בלײַ און קוועקזילבער זענען אין די לעצטע 20 יאָר שטאַרק רעדוצירט געוואָרן דאַנק דער
RoHS־געזעץ, איז די פאַרפּעסטיקונג נאָך אַלץ אין אויפֿשטײַג.
דאָס ברענגט אויך געזונטהייט־ריזיקן פֿון אַ נײַראָלאָגישן, אַ האַרצ־געפֿאַס־ און אַ יוראָגעניטאַלן כאַראַקטער.
עס קען גורם זײַן צו אומפֿרוכּטיקייט, באַווירקן די אימון־סיסטעם און אויך שעדיקן די דנ״א.
אַ אַנדערע שטודיע וואָס איך וויל דערמאָנען, פֿון דער זשורנאַל "אַדוואַנסעס אין סאָציאַל סײַענסעס ריסערטש", באַטרעפֿט
די ריזיקע סעקוואָיעס אין קאַליפאָרניע, די רעדוווד־וועלדער.
עטלעכע פֿון זיי זענען איבער 3,000 יאָר אַלט. זיי האָבן דערלעבט אַ פיל וואַרעמערן קלימאַט
ווי מיר טענהן צו האָבן הײַנט אָדער טאַקע האָבן.
זיי האָבן דערלעבט אומגלויבלעכע טרוקענע פּעריאָדן, נאַסע פּעריאָדן און קאַלטע פּעריאָדן. זיי
זענען נאָך לעבעדיק, און איצט שטאַרבן זיי אַלע.
אַ נאָענטערע אונטערזוך פֿון דעם ווײַזט, אַז דער קינסטלעכער טריקעניש איז איבער צענדליקער יאָרן אין
קאַליפאָרניע געפֿירט געוואָרן דורך געאָ־אינזשעניריע.
די טאַקסישע נאַנאָפּאַרטיקלען פֿירן קלאָר צו דעם, אַז די ביימער שטאַרבן. עס איז בעיקר דער אַלומיניום־אינהאַלט אין די
נאַנאָפּאַרטיקלען וואָס גורם די ביימער צו שליסן זייערע שטאָמאַטן, דאָס הייסט די עפֿענונגען אין זייערע נאַדלען אָדער בלעטער.
דאַן האָבן זיי מער נישט קיין פֿײַכטקייט־אויסטויש און קענען מער נישט אַרײַננעמען CO2.
אגב, CO2 איז דער גאַז פֿון לעבן פּאַר עקסאַלענץ. אָן CO2 וואָלטן נישט געווען קיין גרינע פּלאַנץ.
עס איז אפילו אַ יחס־ווייז נײַע שטודיע פֿון נאַסאַ וואָס זאָגט אַז די ערד איז געוואָרן גרינער איבער די לעצטע 15 יאָר.
זיי שרײַבן אַז דאָס איז מסתּמא צוליב די געשטיגענע CO2־לעוועלס.
וואָס איז פאַלש מיט דעם? אָבער דאָס איז נאָר אַ אונטערשטעלונג־קלאָזע.
אַ זייער וויכטיקער פֿאַקטאָר איז דער אָזאָן־לאָך, וואָס ווערט גרעסער און גרעסער.
דו הערסט שוין גאָרנישט מער דערפֿון. CFCs זענען פֿאַרבאָטן געוואָרן אין די 1980ער יאָרן.
יעצט קען אונדז גאָרנישט מער באַדערן. אַזוי זיי זאָגן נישט אַז דער אָזאָן־לאָך ווערט גרעסער און גרעסער.
מיר ווייסן איצט ווי מען קען עס פֿאַרגרעסערן.
די אמעריקאנער רעגירונג האָט דאָס שוין זיך אַליין אין פילע דאָקומענטן אָנערקענט.
דער אָזאָן־לאָך מיינט אַז מיר קענען מעסטן UVB און UVC אויף דער ערד־איבערפֿלאַך.
אפילו די הויפּטשטראם־וויסנשאַפֿט אַנערקענט אַז מיר האָבן פיל העכערע לעוועלן פֿון UVB און UVC שטראַלונג. דאָס
איז די געפערלעכע UV שטראַלונג, מיט וואַלענגלענגן פֿון 100 נאַנאָמעטער ביז בערך 400 נאַנאָמעטער.
דאָס איז די טאַקע געפערלעכע UV-שטראַלונג. אין דער פאַרגאַנגענהייט האָבן מיר דאָס נישט געהאַט אויף דער ערד־אויבערפֿלאַך.
דאָס קומט אַראָפּ אויף אונדז דורך דעם אָזאָן־לאָך.
דאָס איז, פֿאַרשטייט זיך, פּונקט אַזוי געפֿערלעך פֿאַר אונדז מענטשן ווי עס איז פֿאַר די דאָזיקע סעקוואָיעס.
איך וועל די קומענדיקע פּאָר שטודיעס אויסלאָזן, ווײַל זיי אַלע זאָגן דאָס זעלבע.
וואָס דאָס אַלץ גורם. קאַטאַסטראָפֿישער שטאַרב פֿון בינען, שטאַרב פֿון אינסעקטן, אַלע אַלגע־פּראָבלעמען.
די טאַקסישע אַלגע־בלאָמען, וואָס טאַקע פּאַסירן ווײַל דער פּלאַנקטאָן שטאַרבט. צוליב אַלע די
נאַנאָפּאַרטיקל־פּאָלוטאַנץ און אויך דעם אָזאָן־לאָך.
די פּאָפּולאַציעס פֿון פֿייגל גייען אַראָפּ, אויך אומדירעקט, ווײַל אינסעקטן פֿאַרשווינדן, אַזוי אויך פֿלעדערמויזן.
דאָס זענען אַלע שטודיעס וואָס איך האָב געלייענט. זיי זענען טאַקע אַלאַרמירנדיק אין טערמינען פֿון דער השפּעה וואָס דאָס
האָט אויף דער גאַנצער סביבה, נישט נאָר אויף אונדזער געזונט.
דאָס קען זײַן אַ וויכטיקער טרייבער פֿון אַלע די פּאַרטיקל־עמיסיעס. ביז הײַנט קען איך נישט זאָגן צי
נאָר די עראָפּלאַנען, ווי זיי זענען באַשרייבן אין דעם פּאַטענט, ווערן איבערגעמאַכט צו שפּריצן נאָר.
B-77 מיט 25-טאָנע טאַנקען. אָדער שפּריצט יעדער פּאַסאַזשיר-דזשעט אויך? איך בין נישט זיכער.
איך מיינ, אָבער דאָס איז נאָר אַ השערה, אַז ביידע ווערן געטאָן אין פּאַראַלעל.
דער איצטיקער נאטאָ־ברענשטאָף, דזשעט פּראָפּולסיוו 8 (JP8), אַנטהאַלט אַן אומגלויבלעך גרויסע צאָל געפערלעכע צוגאָבן.
נאטאָ אַנטפּלעקט נישט פֿאַר אירע מיטגליד־שטאַטן וואָס די אַדיטיוון זענען.
זיי צושטעלן פראָסט־שוץ, עקספּלאָזיע־שוץ, גוטע לאַגער־באַדינונגען און טעמפּעראַטור־רעזיסטענץ.
עס קען ווערן גענוצט אין אַרקטישע געגנטן אַזוי גוט ווי אין דער מדבר. עס קען אויך ווערן גענוצט צו פֿאַרזאָרגן
קראַפֿט פֿאַר אַ קעמפּינג־סטאָוו, אַ שיף אָדער אַ עראָפּלאַן. דאָס דאַרף אומענדיקע צוגאָבן.
עס איז אַ זייער גוטע שטודיע פֿון מאַריאָן האַן. זי קען אויך געפֿונען ווערן אויף דער אינטערנעץ.
זי אַליין איז קראַנק געוואָרן, ווײַל זי האָט געוווינט נאָענט צו אַ לופטשטראקע־באַזע. זי קען
גאַנץ קלאָר ווײַזן, אַז זי מוז דאָס צושרײַבן צו JP8.
דאָ קענט איר זען אַז איך האָב געפֿונען צענדליקער מיליטערישע פאָרשונג־דאָקומענטן פֿון דער אמעריקאַנער לופטשטראקע.
דאָ איז אַ בײַשפּיל פֿון אַ פאָרשונג־אַרבעט. איך גלייב אַז עס איז פֿון די 1990ער אָדער 2000ער יאָרן.
אין יעדן פאַל איז דער ברענשטאָף דאָ אינעם אמעריקאַנער לופטפֿלאָט אונטערזוכט געוואָרן. אַלומיניום, באַריום, בעריליום, בלײַ,
קאַדמיום, כראָם, קאָבאַלט, אײַזן, קופּער, מאָליבדען, נאַטריום, ניקל, סטראָנטיום, טיטאַניום,
וואַנאַדיום, צינק און טין זענען אין דעם JP8 געפֿונען געוואָרן.
און דאַן, כמובן, זענען די אָקסידן פֿון אַלע די מעטאַלן און דערצו פּאָליציקלישע אַראָמאַטישע הידראָקאַרבאָנען ווי נאַפֿטאַלין
און אַלקיל־סובסטיטירטער נאַפֿטאַלין, אַלע זייער געזונטע צוגאבן.
און אויב איר קוקט עס איצט, איז דאָס נאטאָ־ברענשטאָף מיליטעריש ברענשטאָף. אין אייראָפּע איז אַ
רער־סיסטעם, און דאָס בילד איז פֿון וויקיפּעדיע.
אַלץ וואָס איך האָב דאָ געשריבן איז פֿון וויקיפּעדיע. איך ציטיר ניט געוויינטלעך
וויקיפּעדיע, ווײַל רובֿ פֿון דעם איז בכלל נישט אמת.
אָבער דאָ איז דאָס בילד פֿון די 1970ער יאָרן. אינטערעסאַנט, זיי האָבן עס נישט דערהײַנטיקט.
און דאָ קענט איר זען דעם פּייפּליין־סיסטעם איבער גאַנץ אייראָפּע. שווייץ איז דאָ נאָך נישט אַרײַנגערעכנט.
אָבער דער וויקיפּעדיע־אַרטיקל דערציילט, אַז שוין אין 2009 זענען 90% פֿון דעם טראַנספּאָרטירטן ברענשטאָף פֿאַרקויפֿט
געוואָרן צו ציווילע קאַסטאַמערז – דאָס אַוויאַציע־ברענשטאָף.
און צווישן די גרעסטע ציווילע קונדן זענען די פֿליפֿעלדער אין פֿראַנקפֿורט, קאָלאָנ, באָן, ציריך און מינכן.
נאטאָ ברענשטאָף פֿאַר ציווילע לופטשיפֿן. אין 2016 זענען 12 מיליאָן קובישע מעטער
פארקויפֿט געוואָרן צו ציווילע קונים אין אייראָפּע.
איך האָב פריער געזאָגט אַז אפילו די הויפּטשטראם־מעדיע פֿאַרעפֿנטלעכט מער און מער אַרטיקלען וועגן דעם
טעמע, אָבער דאַן זאָגן זיי, יאָ, דאָס קען נישט זײַן אמת.
אַ אַנדערער אַרטיקל וואָס האָט זיך צוויי וואָכן צוריק אין די הויפּטשטראם־מעדיע אַרומגעקרייזט. איבעראַל,
אַרײַנגערעכנט SRF, Watson, ענגליש־רעדנדיקע לענדער, אאז״וו.
עס האָט געזאָגט געוואָרן, אַז רעגנוואַסער האָט אַ בעסערע טרינקוואַסער־קוואַליטעט ווי ערגעץ אַנדערש אויף דער ערד.
אפילו אין אַנטאַרקטיקע אָדער אין די הויכע בערג פֿון טיבעט, איז עס נאָך 14 מאָל העכער ווי דער גרענעץ
וואָס די אַמעריקאַנער סביבה־שוץ־אַגענטור האָט באַשטימט.
איבער אַלץ גייט עס וועגן די אַזוי גערופענע PFAS און PFOA.
דאָס זענען פּאָלי־ און פּערפֿלואָרינירטע הידראָקאַרבאָנען, דאָס הייסט הידראָקאַרבאָנען וואָס אַנטהאַלטן פֿלואָריד. זיי
געפֿינען זיך אין – און דאַן, כמובן, אין די הויפּטשטראם־מעדיע – מאַקיאַזש, שאַמפּו, פּאַקירונג און רייניקונג־פּראָדוקטן.
און איצט זײַנען מיר ווידער שולדיק. אָבער דווקא די שטודיע פֿון דער לופט־כוחות האָט געזאָגט אַז דאָרט
זײַנען פֿלואָרינירטע פֿאַרבינדונגען, און אין גרויסן מאָס.
אַזוי די ערגסטע זאַך וועגן די פֿלואָרינירטע פֿאַרבינדונגען קומט פֿון אויבן.
דאָס איז די אָריגינעלע שטודיע וואָס איז געווען ציטירט אין די הויפּט־שטראם־מעדיע.
איך זוך שטענדיק די אָריגינעלע שטודיעס.
איך וויל לייענען וואָס די פאָרשער האָבן דאָרט געטאָן.
עס איז אויך אינטערעסאַנט אַז דער טאַגעס־אַנזייגער האָט ציטירט אַ פֿאָרשער פֿון דענמאַרק.
מאַרטין שערינגער, וואָס איז אפילו פֿון ETH ציריך, איז אויך באַטייליקט.
דאַן קען איך אפֿשר קאָנטאַקטירן אים און פֿרעגן צי זיי האָבן אויך אַטמאָספֿערישע פֿאַקטאָרן אין חשבון גענומען.
איך האָב אַ ביסל מער פאָרשונג געטאָן און בין אָנגעקומען צו אַ בוך מיטן נאָמען "פֿאָרעװער כעמיקאַלס", וואָס
באַהאַנדלט כעמיקאַלן וואָס זיך ניט אָפּברעכן און בלײַבן אין דער ערד־ציקל פֿאַר אַ זייער לאַנג צײַט.
דאָס באַטרעפֿט בעיקר PFOA און PFAS, דאָס הייסט פּערפֿלואָרינירטע און פּאָליפֿלואָרינירטע הידראָקאַרבאָנען.
עס זאָגט אַז נאָר פֿיר פֿון זיי זענען טאַקע באַקאַנט און זענען אונטערזוכט געוואָרן אין באַציונג צו ווי
געפערלעך און טאַקסיש זיי זענען. און אַז נאָר די פֿיר קענען טאַקע קאָנקלוסיוו באַווייזט ווערן.
אָבער, נאָר 6,500 סובסטאַנצן זענען אויפגעפֿירט, און מסתּמא זענען דאָ איבער 10,000 פֿון די סובסטאַנצן.
איך זע אַלעקס שטייענדיק דאָרט, אַזוי וועל איך איצט איבערגיין די איבעריקע.
איך וואָלט געוואָלט קורץ דערמאָנען אַז ניט־יאָניזירנדיקע שטראַלונג און עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער קענען
אויך גורם זײַן צו גענעטישע ברעכן, כאָטש אומדירעקט.
אָבער איך ווייס אַז נאָך אַ רעדנער קומט, אַזוי קען איך דאָס איבערגיין מיט אַ ריין געוויסן.
עס זענען נישט נאָר די דאָרט אויבן געשפּרייטע סובסטאַנצן וואָס שטעלן אַ געזונט־ריזיקע, נאָר אויך אַלע ראַדיאָ־
און מיקראָװעל־װאַלן וואָס רעגענען זיך אַראָפּ אויף אונדז.
און איך רעד איצט נאָר וועגן דעם וועטער־מאַניפּולאַציע־זאַך.
איך וועל פֿאַר דערווייל 5G און אפילו 4G, 3G און אַזוי ווײַטער נישט אַרײַננעמען אין דער גלײַכונג.
יאָ, סוף־כּל־סוף, דאָ זענען עטלעכע בילדער וואָס איך האָב אַליין גענומען אין מאַרץ און אַפּריל.
אויף דעם פּראָיעקטאָר קען מען עס נישט זייער גוט זען.
ווייל עס איז טאַקע אין די בערג, זעט עס אויס ווי סמאָג איבער לאָס־אַנדזשעלעס.
דאָס קען פשוט נישט זײַן נאַטירלעך. און איך בין דערמיט פֿאַרטיק.
איך האָב אַ פּאָר זאַכן אויסגעלאָזט. איך האָף אַז איך בין נישט צו לאַנג געבליבן. אַ גרויסן דאַנק פֿאַר אײַער אויפמערקזאַמקייט.