1
00:00:00,453 --> 00:00:06,450
Kopanong ya bo-28 ya Machaba a Kopaneng ya Phetoho ya Tlelaemete,
e neng e tshwaretswe Dubai ho tloha ka la 30 Pulungoana ho

2
00:00:06,450 --> 00:00:11,914
fihlela ka la 13 Tshitwe 2023, ho ile ha bewa motheo ka
lekgetlo la pele wa ho nahanela haholo lefapha la dijo le

3
00:00:11,914 --> 00:00:15,887
temo boitshireletsong kgahlanong le phetoho ya tlelaemete.

4
00:00:15,887 --> 00:00:22,139
Linaha tse fetang 130 li saenetse polelo e bolelang
hore mesi e tsoang lekaleng la temo le eona e

5
00:00:22,139 --> 00:00:26,541
lokela ho kenyeletsoa hona joale lipakane tsa tlelaemete.

6
00:00:26,541 --> 00:00:29,340
Sena se sebetsa ka ho fetisisa ho rua liphoofolo tsa temo.

7
00:00:29,340 --> 00:00:39,984
Qetellong ea 2023, WHO e ile ea ipiletsa ho mebuso lefatšeng ka
bophara hore e nke khato khahlanong le temo le tlhahiso ea lijo!

8
00:00:39,984 --> 00:00:47,089
Ho latela Motsamaisi-Kakaretso oa WHO, Ngaka Tedros, tsamaiso ea
rona ea lijo e senya bophelo ba batho le

9
00:00:47,089 --> 00:00:55,483
polanete, hape e baka 30% ea likhase tse futhumatsang
lefatše. Ke ka lebaka leo phetoho e leng ea bohlokoa.

10
00:00:55,483 --> 00:01:01,434
Kaha ho rua liphoofolo ka ho khetheha ho nkuoa ho le kotsi haholo
ho tlelaemete, Tedros o kopile baetapele ba

11
00:01:01,434 --> 00:01:06,520
lefatše ho fokotsa haholo tšebeliso ea nama
le lihlahisoa tsa lebese linaheng tsa bona!

12
00:01:06,520 --> 00:01:11,268
Ho e-na le hoo, lijo li lokela ho fetoloa hore e be lihlahisoa
tse tsoang limeleng le "lijo" tse

13
00:01:11,268 --> 00:01:17,737
holisitsoeng laboratori, tse kang nama e holisitsoeng
laboratori le lijo tse entsoeng ka likokoanyana.

14
00:01:17,737 --> 00:01:24,462
Taba ena kaofela e ntse e sutumetsoa pele leha ho tsebahala
hantle hore, har'a ba bang, rasaense oa Amerika Dr Frank

15
00:01:24,462 --> 00:01:31,477
Mitloehner, eo e leng moprofesa le setsebi sa boleng ba moea
Univesithing ea California, hammoho le liphuputso tsa saense

16
00:01:31,477 --> 00:01:39,420
tse entsoeng ke Univesithi ea Oxford, ba pakile hore methane
e tsoang temong ea mehlape e lula e le potoloho e sa feleng.

17
00:01:39,420 --> 00:01:48,254
Sena se hanyetsa ka ho feletseng kgang ya hore temo ya diphoofolo
e lokela ho fokotswa e le ho lwantsha phetoho ya tlelaemete.

18
00:01:48,254 --> 00:01:55,900
Hape e iphapanyetsa taba ea hore polelong e bitsoang "Dublin
Declaration" ka 2022, bo-ramahlale ba 650 ba tsoang lefats'eng

19
00:01:55,900 --> 00:02:04,396
ka bophara ba ile ba nka boemo bo hlakileng mabapi le temo ea
mehlape, bo thehiloeng holim'a lingoliloeng tsa saense tse 1,000.

20
00:02:04,396 --> 00:02:11,872
Ba fihletse qeto ya hore temo ya mehlape e bapala karolo
ya bohlokwa tsamaisong e tsitsitseng ya phepelo ya dijo.

21
00:02:11,872 --> 00:02:18,207
O bohlokwa haholo ho setjhaba hore a ka
dumellwa ho wela lehlatsipa la bofetohedi.

22
00:02:18,207 --> 00:02:23,243
Leha ho le jwalo, ho hlakile hore mantswe ana a
bohlokwa haholo ha a utlwiwe, re se re sa bue ka

23
00:02:23,243 --> 00:02:26,627
ho nkuwa ka hodimo diqetong tse bohlokwa hakana.

24
00:02:26,627 --> 00:02:32,384
Tlhokomelo ea liphoofolo ke mohloli o moholo oa chelete bakeng sa
lihoai tse ngata. Ka hona, ha nako e ntse e ea,

25
00:02:32,384 --> 00:02:39,414
phetoho e reriloeng ea lijo e tla qetella e lebisitse ho
timetso ea temo ka mokhoa oo re e tsebang ka oona kajeno.

26
00:02:39,414 --> 00:02:46,695
Ernst Wolff, setsebi se tsebahalang sa lichelete le moruo, o
senola lenaneong le latelang hore ena ke yona hantle morero.

27
00:02:46,695 --> 00:02:53,878
Maikutlo a hae a hlakisa hore tjhelete e ngata e
boetse e le ka morao ho sena, hona jwale e

28
00:02:53,878 --> 00:02:59,177
sebedisa UN, WHO le mebuso e mamelang ho hlasela temo.

29
00:02:59,177 --> 00:03:02,818
Sena ha se mabapi le ho pholosa polanete kapa tikoloho.

30
00:03:02,818 --> 00:03:08,644
Ha se feela ka phaello e kholo ea batho ba
seng bakae ba ruileng haholo, ho feta moo haholo!

31
00:03:08,644 --> 00:03:15,408
Henry Kissinger o akarelitse leano la setsebi sa
maano a lefats'e David Rockefeller ka tsela e latelang:

32
00:03:15,408 --> 00:03:27,784
Ha o laola oli, o laola ditjhaba kaofela; ha o laola dijo,
o laola batho; ha o laola tjhelete, o laola lefatshe lohle.

33
00:03:27,784 --> 00:03:34,072
Haeba dijo di ntse di hlahiswa haholo difeketiring ho
ena le ke balemi, sepheo sa bobedi sa Rockefeller se tla

34
00:03:34,072 --> 00:03:37,970
ba haufi le ho fihlelleha ho ba ralang maano a lefatshe.

35
00:03:37,970 --> 00:03:45,264
Taba ke ka ho re laola kaofela ka lijo, eseng feela ka
ho senya maphelo a balemi ba likete-kete ba amohuoang

36
00:03:45,264 --> 00:03:50,883
mehloli ea bona ea boipheliso. E mabapi le bokamoso ba rona!

37
00:03:56,540 --> 00:03:58,842
youtube.com/watch?v=_zxXdSRF8Mk] Lumela – ke nna Ernst Wolff.

38
00:03:58,842 --> 00:04:09,473
Hona jwale re tobane le moferefere o moholo wa nalane
ditsamaisong tsa ditjhelete, lefatsheng la mosebetsi le temong.

39
00:04:09,473 --> 00:04:15,480
Ho feta dibanka tse 130 tse bohareng hona jwale di
ntse di sebetsa ho kenya tshebetsong tjhelete ya

40
00:04:15,480 --> 00:04:19,533
dijithale ya banka ya bohareng tsamaisong ya ditjhelete.

41
00:04:19,533 --> 00:04:27,619
Nakong e tlang e bonoang, kaofela ha rona re tla ba le
ak'haonte e le 'ngoe feela, e leng ea banka e bohareng.

42
00:04:27,619 --> 00:04:37,344
Lefatsheng la mosebetsi, re tobane le phetoho e ka bang kgolo
le ho feta ka lebaka la ntshetsopele ya bohlale ba maiketsetso.

43
00:04:37,344 --> 00:04:46,407
Dialgorithem le liroboto tsa liindasteri, li-drone tse
laoloang ke AI le liprinta tsa 3D li tla nka mesebetsi e mengata

44
00:04:46,407 --> 00:04:51,866
e sa baloeng liindastering tsohle, e neng e etsoa ke batho.

45
00:04:51,866 --> 00:04:57,576
Leha ho le jwalo, ditlamorao tse
kgolo ka ho fetisisa di ame temo.

46
00:04:57,576 --> 00:05:08,293
Tsoelopele ea theknoloji e bula menyetla eo ho fihlela
haufinyane e neng e le teng feela lipale-pale tsa mahlale.

47
00:05:08,293 --> 00:05:16,415
Ho na le mekhoa e 'meli e hlahelletseng haholo:
temo e moepa le nama e holisitsoeng laboratoring.

48
00:05:16,415 --> 00:05:24,728
Temo e emeng, limela ha li sa lengoa kantle, empa
li lengoa ka har'a mekhukhu e koetsoeng kapa lijana.

49
00:05:24,728 --> 00:05:30,060
Li hlophisitswe dishelofong mme li
pepesehetse leseding la maiketsetso.

50
00:05:30,060 --> 00:05:35,866
Bongola, mocheso le moea o kenang li laoloa ke likhomphutha.

51
00:05:35,866 --> 00:05:41,940
Metswedi ya dimela e mela hodima maqephe a
foam ka hara dijana kapa diphaepe tseo

52
00:05:41,940 --> 00:05:46,349
metsi a nonneng ka dikotla a phallang ho tsona.

53
00:05:46,349 --> 00:05:50,550
Tshebetso yohle e etsahala tlasa
maemo a hlwekileng ka ho feletseng.

54
00:05:50,550 --> 00:06:00,580
Limela ha li kopane le letsatsi, mobu, pula kapa moea,
ebile leha e le likokoanyana, likokoana-hloko kapa libaktheria.

55
00:06:00,580 --> 00:06:08,276
Le morethetho oa khanya ea letsatsi o
laoloa ka boqapi ho ntlafatsa kotulo.

56
00:06:08,276 --> 00:06:15,800
Mokgwa wa bobedi o mabapi le nama ya maiketsetso
e hlahiswang ka ho holisa disele dilaboratoring.

57
00:06:15,800 --> 00:06:23,754
Nama ena e ile ea tsebahala ho sechaba ka Phato
2013, ha hamburger ea pele e holisitsoeng

58
00:06:23,754 --> 00:06:28,970
liseleng e ne e hlahisoa Univesithing ea Maastricht.

59
00:06:28,970 --> 00:06:35,130
Ka nako eo, tlhahiso ea eona e ne e
bitsa ho feta li-euro tse 250,000.

60
00:06:35,130 --> 00:06:43,733
Litsenyehelo tsa tlhahiso joale li ka ba $10
bakeng sa hamburger e le 'ngoe, 'me li ntse li theoha.

61
00:06:43,733 --> 00:06:49,845
Sena se bolela hore nama e holisitsoeng laboratoring e tla tloha
e qothisana lehlokoa le nama ea sebele

62
00:06:49,845 --> 00:06:56,730
'marakeng, 'me e tla ba le bokhoni ba ho e
rekisa ka theko e tlase nakong e tlang e bonoang.

63
00:06:56,730 --> 00:07:03,806
Ho lema limela ka mokhoa o etselitsoeng le tlhahiso ea nama ka
mokhoa o etselitsoeng ka bobeli li hohetse batseteli ba baholo ho

64
00:07:03,806 --> 00:07:08,560
tsoa lefats'eng lohle, ba bonang monyetla oa
khoebo ea boleng ba libilione tsa liponto

65
00:07:08,560 --> 00:07:12,260
mona. Mme sena se na le lebaka le utloahalang.

66
00:07:12,260 --> 00:07:21,541
Temo e emeng e felisa tlhokahalo ea masimo, mechini ea temo, le
basebetsi ba bangata. E boloka metsi, meriana ea likokoanyana le

67
00:07:21,541 --> 00:07:30,459
ea likokoana-hloko, ha e itšetlehe ka boemo ba leholimo, 'me
haeba lifeme kapa lik'hontheina li le haufi le libaka tse nang

68
00:07:30,459 --> 00:07:39,420
le batho ba bangata, e felisa karolo e kholo ea tsamaiso ea
thepa. Tšenyehelo e le 'ngoe feela e eketsehileng ke ea matla.

69
00:07:39,420 --> 00:07:47,343
Ka hona, ruri ha se ketsahalo feela hore fektheri e kholo ka ho
fetisisa ea mofuta oa eona ho fihlela joale

70
00:07:47,343 --> 00:07:54,980
e ile ea buloa selemong se fetileng Dubai,
moo matla a tsejoang eka a batla a le mahala.

71
00:07:54,980 --> 00:08:01,659
Ha ho tluwa ho nama e hodisitsweng
laboratori, poloko e bile kgolo le ho feta.

72
00:08:01,659 --> 00:08:09,487
Ha o sa hloka diphoofolo, dijo tsa tsona, mafulo, dingaka tsa
diphoofolo, batsamaisi ba diphoofolo, matlo a polao, mme o

73
00:08:09,487 --> 00:08:14,156
boloka tjhelete e ngata haholo ditshenyehelong tsa basebetsi.

74
00:08:14,156 --> 00:08:19,740
Ho feta moo, o boloka letlotlo la
bohlokoahali ho feta tsohle: nako.

75
00:08:19,740 --> 00:08:26,313
Le ha poho e nonneng e nka likhoeli tse 18 ho isa ho tse 20 ho
fihlela boima ba ho bolaiwa, nama e holisitweng

76
00:08:26,313 --> 00:08:33,833
laboratoring e nka feela libeke tse tharo ho isa ho
tse robeli pele e loketse ho phuthelwa le ho rekiswa.

77
00:08:33,833 --> 00:08:40,126
Pono ea bokamoso ea batseteli ba baholo, ho kenyeletsa le
batsamaisi ba thepa ba kang BlackRock, Vanguard

78
00:08:40,126 --> 00:08:45,880
le State Street, hammoho le batho ba ruileng
haholo-holo ba kang Bill Gates, mothehi oa Google.

79
00:08:45,880 --> 00:08:52,140
Sergey Brin kapa Richard Branson ba shebahala tjena:

80
00:08:52,140 --> 00:09:01,019
Ka nako e 'ngoe, ho tla ba le marang-rang a lefats'e
ka bophara a li-printer tsa 3D tse hlahisang nama ena.

81
00:09:01,019 --> 00:09:08,815
Dihprinta tsena tsa 3D di ntan'o sebediswa ke ba nang le laesense,
ba tlamehang ho lefa ba fanang ka laesense tefello bakeng

82
00:09:08,815 --> 00:09:13,564
sa ntho e nngwe le e nngwe ya nama e hodisitsweng laboratoring.

83
00:09:13,564 --> 00:09:20,281
Ha ho makatse, he, hore ebe ho tšelisitsoe libilione
tsa lidolara nts'etso-peleng ea nama ea maiketsetso

84
00:09:20,281 --> 00:09:24,054
le limela tsa maiketsetso lilemong tsa morao tjena.

85
00:09:24,054 --> 00:09:30,767
Ka 2021 feela, nama e holisitsoeng
laboratoring e ne e le boleng ba lidolara tse bilione tse

86
00:09:30,767 --> 00:09:34,373
1.9. Mme boradipolotiki le bona ba ba latela.

87
00:09:34,373 --> 00:09:44,598
Ka mohlala, likhoeling tse fetang tharo tse fetileng, EU e fane
ka €1.8 milione ho ntšetsa pele lipatlisiso mabapi le monyetla

88
00:09:44,598 --> 00:09:50,122
oa ho fokotsa litšenyehelo tlhahisong ea nama e holisitsoeng.

89
00:09:50,122 --> 00:09:58,200
Ho feta moo, e sa tsoa qala ts'ebetso ea pele ea
tumello bakeng sa nama e holisitsoeng laboratoring.

90
00:09:58,200 --> 00:10:02,004
Ha ho letho ka hara tsena le bontshang tshepo bakeng sa temo.

91
00:10:02,004 --> 00:10:12,978
Haeba mekgwa ena e mmedi e atleha, ho tla
bolela ho fela ha temo ka tsela eo re e tsebang.

92
00:10:12,978 --> 00:10:21,580
Empa – mme sena ke sa bohlokwa – tsohle di
ka sebetsa feela ha batho ba nka karolo.

93
00:10:21,580 --> 00:10:28,757
Ke hore, haeba boholo ba bareki ba amohela
meroho ea maiketsetso le nama ea maiketsetso.

94
00:10:28,757 --> 00:10:37,568
Leha ho le jwalo, ha ho jwalo, bonyane ha
jwale. Jwale ho ka etswa eng? Ho bonolo haholo.

95
00:10:37,568 --> 00:10:47,088
Nka maikutlo a phetoho ea tlelaemete le qetello e tšosang ea
boemo ba leholimo e re sokelang bohle, kenya tšabo le letšoso ka

96
00:10:47,088 --> 00:10:54,400
har'a batho, 'me u ba fe meroho ea maiketsetso le nama ea
maiketsetso e le tharollo ka lebaka la

97
00:10:54,400 --> 00:11:02,494
tšebeliso ea eona e tlase ea metsi, phokotso ea
khase ea methane le phokotso ea khase ea CO₂.

98
00:11:02,494 --> 00:11:07,611
Ke hantle boemo boo re iphumanang re le ho bona hona joale.

99
00:11:07,611 --> 00:11:15,665
Kaofela ha rona re tlas'a khatello e matla e tsoang ho mecha ea
litaba, bo-ralipolotiki le bo-ramahlale, ba lulang ba re

100
00:11:15,665 --> 00:11:22,847
hlahlaela ka lipale tse tšosang mabapi le tlelaemete,
e le hore re amohele phetoho ena ea sebopeho temong e

101
00:11:22,847 --> 00:11:27,149
nkoa e le pholoso ea lefatše phetohong ea tlelaemete.

102
00:11:27,149 --> 00:11:35,264
Bohlanya ba boemo bona kaofela bo boetse bo bontshwa ke taba ya
hore kopano ya dikgwebo e thehilweng Sebokeng sa Moruo sa

103
00:11:35,264 --> 00:11:40,361
Lefatshe, e kopantseng matla lefatsheng ka
bophara jwalo ka baetapele ba tsa

104
00:11:40,361 --> 00:11:44,263
tlelaemete, e kenyeletsa dikhamphani tse latelang:

105
00:11:44,263 --> 00:11:51,737
Allianz, AXA, Bank of America, Barclays,
Deutsche Bank le Mastercard. Hape le

106
00:11:51,737 --> 00:11:57,003
Carlsberg, Coca-Cola, Nestlé, Syngenta le Unilever.

107
00:11:57,003 --> 00:12:10,368
Ho jwalo le ka dikhamphani tse kgolo tsa meriana tsa AstraZeneca,
Novartis, mme hodima tsohle, moetsi wa glyphosate, Bayer.

108
00:12:10,368 --> 00:12:15,513
Ruri ke nako ea ho lemoha hore na ke papali efe e bapaloang mona.

109
00:12:15,513 --> 00:12:24,395
Ha se ka taba ea ho pholosa polanete kapa ea ho
ntlafatsa tikoloho, e leng ntho e hlokahalang ka tšohanyetso.

110
00:12:24,395 --> 00:12:30,004
Tsohle ke ka phaello bakeng sa
molemo oa sehlotšoana se senyenyane.

111
00:12:30,004 --> 00:12:39,050
Mme sena se etsahala eseng feela ka tshenyo ya matshelo a balemi
ba dikete tse makgolo ba amohuwang mehlodi ya bona ya

112
00:12:39,050 --> 00:12:47,774
boiphediso, empa hape le ka tshenyo ya bokamoso le boleng ba
bophelo ba rona, ba bana ba rona le meloko yohle e tlang.

