WEBVTT

00:00.453 --> 00:06.450
Kopanong ya bo-28 ya Machaba a Kopaneng ya Phetoho ya Tlelaemete,
e neng e tshwaretswe Dubai ho tloha ka la 30 Pulungoana ho

00:06.450 --> 00:11.914
fihlela ka la 13 Tshitwe 2023, ho ile ha bewa motheo ka
lekgetlo la pele wa ho nahanela haholo lefapha la dijo le

00:11.914 --> 00:15.887
temo boitshireletsong kgahlanong le phetoho ya tlelaemete.

00:15.887 --> 00:22.139
Linaha tse fetang 130 li saenetse polelo e bolelang
hore mesi e tsoang lekaleng la temo le eona e

00:22.139 --> 00:26.541
lokela ho kenyeletsoa hona joale lipakane tsa tlelaemete.

00:26.541 --> 00:29.340
Sena se sebetsa ka ho fetisisa ho rua liphoofolo tsa temo.

00:29.340 --> 00:39.984
Qetellong ea 2023, WHO e ile ea ipiletsa ho mebuso lefatšeng ka
bophara hore e nke khato khahlanong le temo le tlhahiso ea lijo!

00:39.984 --> 00:47.089
Ho latela Motsamaisi-Kakaretso oa WHO, Ngaka Tedros, tsamaiso ea
rona ea lijo e senya bophelo ba batho le

00:47.089 --> 00:55.483
polanete, hape e baka 30% ea likhase tse futhumatsang
lefatše. Ke ka lebaka leo phetoho e leng ea bohlokoa.

00:55.483 --> 01:01.434
Kaha ho rua liphoofolo ka ho khetheha ho nkuoa ho le kotsi haholo
ho tlelaemete, Tedros o kopile baetapele ba

01:01.434 --> 01:06.520
lefatše ho fokotsa haholo tšebeliso ea nama
le lihlahisoa tsa lebese linaheng tsa bona!

01:06.520 --> 01:11.268
Ho e-na le hoo, lijo li lokela ho fetoloa hore e be lihlahisoa
tse tsoang limeleng le "lijo" tse

01:11.268 --> 01:17.737
holisitsoeng laboratori, tse kang nama e holisitsoeng
laboratori le lijo tse entsoeng ka likokoanyana.

01:17.737 --> 01:24.462
Taba ena kaofela e ntse e sutumetsoa pele leha ho tsebahala
hantle hore, har'a ba bang, rasaense oa Amerika Dr Frank

01:24.462 --> 01:31.477
Mitloehner, eo e leng moprofesa le setsebi sa boleng ba moea
Univesithing ea California, hammoho le liphuputso tsa saense

01:31.477 --> 01:39.420
tse entsoeng ke Univesithi ea Oxford, ba pakile hore methane
e tsoang temong ea mehlape e lula e le potoloho e sa feleng.

01:39.420 --> 01:48.254
Sena se hanyetsa ka ho feletseng kgang ya hore temo ya diphoofolo
e lokela ho fokotswa e le ho lwantsha phetoho ya tlelaemete.

01:48.254 --> 01:55.900
Hape e iphapanyetsa taba ea hore polelong e bitsoang "Dublin
Declaration" ka 2022, bo-ramahlale ba 650 ba tsoang lefats'eng

01:55.900 --> 02:04.396
ka bophara ba ile ba nka boemo bo hlakileng mabapi le temo ea
mehlape, bo thehiloeng holim'a lingoliloeng tsa saense tse 1,000.

02:04.396 --> 02:11.872
Ba fihletse qeto ya hore temo ya mehlape e bapala karolo
ya bohlokwa tsamaisong e tsitsitseng ya phepelo ya dijo.

02:11.872 --> 02:18.207
O bohlokwa haholo ho setjhaba hore a ka
dumellwa ho wela lehlatsipa la bofetohedi.

02:18.207 --> 02:23.243
Leha ho le jwalo, ho hlakile hore mantswe ana a
bohlokwa haholo ha a utlwiwe, re se re sa bue ka

02:23.243 --> 02:26.627
ho nkuwa ka hodimo diqetong tse bohlokwa hakana.

02:26.627 --> 02:32.384
Tlhokomelo ea liphoofolo ke mohloli o moholo oa chelete bakeng sa
lihoai tse ngata. Ka hona, ha nako e ntse e ea,

02:32.384 --> 02:39.414
phetoho e reriloeng ea lijo e tla qetella e lebisitse ho
timetso ea temo ka mokhoa oo re e tsebang ka oona kajeno.

02:39.414 --> 02:46.695
Ernst Wolff, setsebi se tsebahalang sa lichelete le moruo, o
senola lenaneong le latelang hore ena ke yona hantle morero.

02:46.695 --> 02:53.878
Maikutlo a hae a hlakisa hore tjhelete e ngata e
boetse e le ka morao ho sena, hona jwale e

02:53.878 --> 02:59.177
sebedisa UN, WHO le mebuso e mamelang ho hlasela temo.

02:59.177 --> 03:02.818
Sena ha se mabapi le ho pholosa polanete kapa tikoloho.

03:02.818 --> 03:08.644
Ha se feela ka phaello e kholo ea batho ba
seng bakae ba ruileng haholo, ho feta moo haholo!

03:08.644 --> 03:15.408
Henry Kissinger o akarelitse leano la setsebi sa
maano a lefats'e David Rockefeller ka tsela e latelang:

03:15.408 --> 03:27.784
Ha o laola oli, o laola ditjhaba kaofela; ha o laola dijo,
o laola batho; ha o laola tjhelete, o laola lefatshe lohle.

03:27.784 --> 03:34.072
Haeba dijo di ntse di hlahiswa haholo difeketiring ho
ena le ke balemi, sepheo sa bobedi sa Rockefeller se tla

03:34.072 --> 03:37.970
ba haufi le ho fihlelleha ho ba ralang maano a lefatshe.

03:37.970 --> 03:45.264
Taba ke ka ho re laola kaofela ka lijo, eseng feela ka
ho senya maphelo a balemi ba likete-kete ba amohuoang

03:45.264 --> 03:50.883
mehloli ea bona ea boipheliso. E mabapi le bokamoso ba rona!

03:56.540 --> 03:58.842
youtube.com/watch?v=_zxXdSRF8Mk] Lumela – ke nna Ernst Wolff.

03:58.842 --> 04:09.473
Hona jwale re tobane le moferefere o moholo wa nalane
ditsamaisong tsa ditjhelete, lefatsheng la mosebetsi le temong.

04:09.473 --> 04:15.480
Ho feta dibanka tse 130 tse bohareng hona jwale di
ntse di sebetsa ho kenya tshebetsong tjhelete ya

04:15.480 --> 04:19.533
dijithale ya banka ya bohareng tsamaisong ya ditjhelete.

04:19.533 --> 04:27.619
Nakong e tlang e bonoang, kaofela ha rona re tla ba le
ak'haonte e le 'ngoe feela, e leng ea banka e bohareng.

04:27.619 --> 04:37.344
Lefatsheng la mosebetsi, re tobane le phetoho e ka bang kgolo
le ho feta ka lebaka la ntshetsopele ya bohlale ba maiketsetso.

04:37.344 --> 04:46.407
Dialgorithem le liroboto tsa liindasteri, li-drone tse
laoloang ke AI le liprinta tsa 3D li tla nka mesebetsi e mengata

04:46.407 --> 04:51.866
e sa baloeng liindastering tsohle, e neng e etsoa ke batho.

04:51.866 --> 04:57.576
Leha ho le jwalo, ditlamorao tse
kgolo ka ho fetisisa di ame temo.

04:57.576 --> 05:08.293
Tsoelopele ea theknoloji e bula menyetla eo ho fihlela
haufinyane e neng e le teng feela lipale-pale tsa mahlale.

05:08.293 --> 05:16.415
Ho na le mekhoa e 'meli e hlahelletseng haholo:
temo e moepa le nama e holisitsoeng laboratoring.

05:16.415 --> 05:24.728
Temo e emeng, limela ha li sa lengoa kantle, empa
li lengoa ka har'a mekhukhu e koetsoeng kapa lijana.

05:24.728 --> 05:30.060
Li hlophisitswe dishelofong mme li
pepesehetse leseding la maiketsetso.

05:30.060 --> 05:35.866
Bongola, mocheso le moea o kenang li laoloa ke likhomphutha.

05:35.866 --> 05:41.940
Metswedi ya dimela e mela hodima maqephe a
foam ka hara dijana kapa diphaepe tseo

05:41.940 --> 05:46.349
metsi a nonneng ka dikotla a phallang ho tsona.

05:46.349 --> 05:50.550
Tshebetso yohle e etsahala tlasa
maemo a hlwekileng ka ho feletseng.

05:50.550 --> 06:00.580
Limela ha li kopane le letsatsi, mobu, pula kapa moea,
ebile leha e le likokoanyana, likokoana-hloko kapa libaktheria.

06:00.580 --> 06:08.276
Le morethetho oa khanya ea letsatsi o
laoloa ka boqapi ho ntlafatsa kotulo.

06:08.276 --> 06:15.800
Mokgwa wa bobedi o mabapi le nama ya maiketsetso
e hlahiswang ka ho holisa disele dilaboratoring.

06:15.800 --> 06:23.754
Nama ena e ile ea tsebahala ho sechaba ka Phato
2013, ha hamburger ea pele e holisitsoeng

06:23.754 --> 06:28.970
liseleng e ne e hlahisoa Univesithing ea Maastricht.

06:28.970 --> 06:35.130
Ka nako eo, tlhahiso ea eona e ne e
bitsa ho feta li-euro tse 250,000.

06:35.130 --> 06:43.733
Litsenyehelo tsa tlhahiso joale li ka ba $10
bakeng sa hamburger e le 'ngoe, 'me li ntse li theoha.

06:43.733 --> 06:49.845
Sena se bolela hore nama e holisitsoeng laboratoring e tla tloha
e qothisana lehlokoa le nama ea sebele

06:49.845 --> 06:56.730
'marakeng, 'me e tla ba le bokhoni ba ho e
rekisa ka theko e tlase nakong e tlang e bonoang.

06:56.730 --> 07:03.806
Ho lema limela ka mokhoa o etselitsoeng le tlhahiso ea nama ka
mokhoa o etselitsoeng ka bobeli li hohetse batseteli ba baholo ho

07:03.806 --> 07:08.560
tsoa lefats'eng lohle, ba bonang monyetla oa
khoebo ea boleng ba libilione tsa liponto

07:08.560 --> 07:12.260
mona. Mme sena se na le lebaka le utloahalang.

07:12.260 --> 07:21.541
Temo e emeng e felisa tlhokahalo ea masimo, mechini ea temo, le
basebetsi ba bangata. E boloka metsi, meriana ea likokoanyana le

07:21.541 --> 07:30.459
ea likokoana-hloko, ha e itšetlehe ka boemo ba leholimo, 'me
haeba lifeme kapa lik'hontheina li le haufi le libaka tse nang

07:30.459 --> 07:39.420
le batho ba bangata, e felisa karolo e kholo ea tsamaiso ea
thepa. Tšenyehelo e le 'ngoe feela e eketsehileng ke ea matla.

07:39.420 --> 07:47.343
Ka hona, ruri ha se ketsahalo feela hore fektheri e kholo ka ho
fetisisa ea mofuta oa eona ho fihlela joale

07:47.343 --> 07:54.980
e ile ea buloa selemong se fetileng Dubai,
moo matla a tsejoang eka a batla a le mahala.

07:54.980 --> 08:01.659
Ha ho tluwa ho nama e hodisitsweng
laboratori, poloko e bile kgolo le ho feta.

08:01.659 --> 08:09.487
Ha o sa hloka diphoofolo, dijo tsa tsona, mafulo, dingaka tsa
diphoofolo, batsamaisi ba diphoofolo, matlo a polao, mme o

08:09.487 --> 08:14.156
boloka tjhelete e ngata haholo ditshenyehelong tsa basebetsi.

08:14.156 --> 08:19.740
Ho feta moo, o boloka letlotlo la
bohlokoahali ho feta tsohle: nako.

08:19.740 --> 08:26.313
Le ha poho e nonneng e nka likhoeli tse 18 ho isa ho tse 20 ho
fihlela boima ba ho bolaiwa, nama e holisitweng

08:26.313 --> 08:33.833
laboratoring e nka feela libeke tse tharo ho isa ho
tse robeli pele e loketse ho phuthelwa le ho rekiswa.

08:33.833 --> 08:40.126
Pono ea bokamoso ea batseteli ba baholo, ho kenyeletsa le
batsamaisi ba thepa ba kang BlackRock, Vanguard

08:40.126 --> 08:45.880
le State Street, hammoho le batho ba ruileng
haholo-holo ba kang Bill Gates, mothehi oa Google.

08:45.880 --> 08:52.140
Sergey Brin kapa Richard Branson ba shebahala tjena:

08:52.140 --> 09:01.019
Ka nako e 'ngoe, ho tla ba le marang-rang a lefats'e
ka bophara a li-printer tsa 3D tse hlahisang nama ena.

09:01.019 --> 09:08.815
Dihprinta tsena tsa 3D di ntan'o sebediswa ke ba nang le laesense,
ba tlamehang ho lefa ba fanang ka laesense tefello bakeng

09:08.815 --> 09:13.564
sa ntho e nngwe le e nngwe ya nama e hodisitsweng laboratoring.

09:13.564 --> 09:20.281
Ha ho makatse, he, hore ebe ho tšelisitsoe libilione
tsa lidolara nts'etso-peleng ea nama ea maiketsetso

09:20.281 --> 09:24.054
le limela tsa maiketsetso lilemong tsa morao tjena.

09:24.054 --> 09:30.767
Ka 2021 feela, nama e holisitsoeng
laboratoring e ne e le boleng ba lidolara tse bilione tse

09:30.767 --> 09:34.373
1.9. Mme boradipolotiki le bona ba ba latela.

09:34.373 --> 09:44.598
Ka mohlala, likhoeling tse fetang tharo tse fetileng, EU e fane
ka €1.8 milione ho ntšetsa pele lipatlisiso mabapi le monyetla

09:44.598 --> 09:50.122
oa ho fokotsa litšenyehelo tlhahisong ea nama e holisitsoeng.

09:50.122 --> 09:58.200
Ho feta moo, e sa tsoa qala ts'ebetso ea pele ea
tumello bakeng sa nama e holisitsoeng laboratoring.

09:58.200 --> 10:02.004
Ha ho letho ka hara tsena le bontshang tshepo bakeng sa temo.

10:02.004 --> 10:12.978
Haeba mekgwa ena e mmedi e atleha, ho tla
bolela ho fela ha temo ka tsela eo re e tsebang.

10:12.978 --> 10:21.580
Empa – mme sena ke sa bohlokwa – tsohle di
ka sebetsa feela ha batho ba nka karolo.

10:21.580 --> 10:28.757
Ke hore, haeba boholo ba bareki ba amohela
meroho ea maiketsetso le nama ea maiketsetso.

10:28.757 --> 10:37.568
Leha ho le jwalo, ha ho jwalo, bonyane ha
jwale. Jwale ho ka etswa eng? Ho bonolo haholo.

10:37.568 --> 10:47.088
Nka maikutlo a phetoho ea tlelaemete le qetello e tšosang ea
boemo ba leholimo e re sokelang bohle, kenya tšabo le letšoso ka

10:47.088 --> 10:54.400
har'a batho, 'me u ba fe meroho ea maiketsetso le nama ea
maiketsetso e le tharollo ka lebaka la

10:54.400 --> 11:02.494
tšebeliso ea eona e tlase ea metsi, phokotso ea
khase ea methane le phokotso ea khase ea CO₂.

11:02.494 --> 11:07.611
Ke hantle boemo boo re iphumanang re le ho bona hona joale.

11:07.611 --> 11:15.665
Kaofela ha rona re tlas'a khatello e matla e tsoang ho mecha ea
litaba, bo-ralipolotiki le bo-ramahlale, ba lulang ba re

11:15.665 --> 11:22.847
hlahlaela ka lipale tse tšosang mabapi le tlelaemete,
e le hore re amohele phetoho ena ea sebopeho temong e

11:22.847 --> 11:27.149
nkoa e le pholoso ea lefatše phetohong ea tlelaemete.

11:27.149 --> 11:35.264
Bohlanya ba boemo bona kaofela bo boetse bo bontshwa ke taba ya
hore kopano ya dikgwebo e thehilweng Sebokeng sa Moruo sa

11:35.264 --> 11:40.361
Lefatshe, e kopantseng matla lefatsheng ka
bophara jwalo ka baetapele ba tsa

11:40.361 --> 11:44.263
tlelaemete, e kenyeletsa dikhamphani tse latelang:

11:44.263 --> 11:51.737
Allianz, AXA, Bank of America, Barclays,
Deutsche Bank le Mastercard. Hape le

11:51.737 --> 11:57.003
Carlsberg, Coca-Cola, Nestlé, Syngenta le Unilever.

11:57.003 --> 12:10.368
Ho jwalo le ka dikhamphani tse kgolo tsa meriana tsa AstraZeneca,
Novartis, mme hodima tsohle, moetsi wa glyphosate, Bayer.

12:10.368 --> 12:15.513
Ruri ke nako ea ho lemoha hore na ke papali efe e bapaloang mona.

12:15.513 --> 12:24.395
Ha se ka taba ea ho pholosa polanete kapa ea ho
ntlafatsa tikoloho, e leng ntho e hlokahalang ka tšohanyetso.

12:24.395 --> 12:30.004
Tsohle ke ka phaello bakeng sa
molemo oa sehlotšoana se senyenyane.

12:30.004 --> 12:39.050
Mme sena se etsahala eseng feela ka tshenyo ya matshelo a balemi
ba dikete tse makgolo ba amohuwang mehlodi ya bona ya

12:39.050 --> 12:47.774
boiphediso, empa hape le ka tshenyo ya bokamoso le boleng ba
bophelo ba rona, ba bana ba rona le meloko yohle e tlang.
