WEBVTT 00:00.609 --> 00:07.245 Wikipedia se setyèm sitwèb moun plis chèche nan mond lan e san okenn dout se ansiklopedi sou entènèt ki pi koni. 00:07.245 --> 00:12.700 Kidonk, Wikipedia gen yon enfliyans enpòtan sou konesans ak vizyon mond anpil moun. 00:12.700 --> 00:21.838 Anjeneral, yo konsidere Wikipedia kòm yon pwojè kolaboratif ki transparan e ki prèske toujou fyab. Men èske se vrèman konsa? 00:21.838 --> 00:27.772 Ki moun ak kisa ki dèyè Wikipedia, e ki objektif li yo? 00:27.772 --> 00:34.502 Wikipedia se pwopriyete Fondasyon Wikimedia. Chak ane, Wikipedia mande lektè li yo pou don, sa 00:34.502 --> 00:38.841 bay enpresyon ke se yon mwayen finanse pa lektè yo. 00:38.841 --> 00:48.409 Wikimedia, fondasyon ki dèyè Wikipedia, te genyen byen ki te depase £100 milyon nan mwa jen 2021. 00:48.409 --> 00:57.960 Sou tit "Wikipedia ak Pwopagann," Swiss Policy Research te mete ajou yon atik sou paj dakèy li an janvye 2024, ke 00:57.960 --> 01:04.120 Kla.TV te rezime epi repwodui an pati nan pwòp pawòl li anba a. 01:04.120 --> 01:09.054 Èske Wikipedia se yon travay kolaboratif pa anpil otè? 01:09.054 --> 01:18.025 Rechèch montre ke Wikipedya Anglè a, ki gen sèt milya paj gade pa mwa, jere pa sèlman 500 administratè aktif. 01:18.025 --> 01:27.643 Wikipedya Alman an, ki gen anviwon yon milya paj konsilte pa mwa, kontwole pa sèlman 30 ofisyèl ak 150 administratè. 01:27.643 --> 01:35.089 80% nan tout kontni Wikipedia a ekri pa sèlman 1% nan tout otè yo! 01:35.089 --> 01:40.241 Ki gwoup ki enfliyanse atik yo sou Wikipedia? 01:40.241 --> 01:42.267 Enfliyans pa konpayi yo 01:42.267 --> 01:50.171 Nan youn nan ka ki pi byen konnen yo, yon manadjè pwojè nan konpayi famasetik Merck te tou yon administratè sou Wikipedia 01:50.171 --> 01:54.880 Alman an e li te manipile atik sou istwa ak pwodwi Merck yo. 01:54.880 --> 02:01.295 Ka a te dekouvri an 2015, men sa pa t gen okenn konsekans pou administratè a. 02:01.295 --> 02:08.761 2014 Rechèch la revele kijan Lufthansa te retire done sou bri avyon sou Wikipedia ak kijan manifakti machin MAN te retire 02:08.761 --> 02:13.332 enfòmasyon sou pwodiksyon tank li pandan Dezyèm Gè Mondyal la. 02:13.332 --> 02:24.355 Daimler-Benz retire referans sou lobi politik, epi Boehringer Ingelheim retire enfòmasyon sou "Agent Orange" ki te fabrike. 02:24.355 --> 02:26.621 Enfliyans sèvis sekrè 02:26.621 --> 02:34.510 Nan ane 2007, chèchè yo dekouvri ke youn nan administratè Wikipedya angle yo ki te pi aktif ak enfliyan, yo te 02:34.510 --> 02:43.979 rele "Slim Virgin", se te an reyalite yon ansyen enfòmatè entèlijans britanik k ap viv anba yon non fo nan Kanada. 02:43.979 --> 02:51.849 Epitou an 2007, chèchè yo te kapab pwouve ke anplwaye CIA ak FBI te modifye atik Wikipedia sou sijè 02:51.849 --> 02:57.834 kontwovèsyal tankou Lagè Irak la ak prizon militè Guantánamo a. 02:57.834 --> 03:02.063 Enfliyans gwoup aktivis sou Wikipedia 03:02.063 --> 03:08.804 Anplis de konpayi relasyon piblik ak aktè gouvènman yo, plizyè gwoup aktivis jwe tou yon wòl 03:08.804 --> 03:13.130 enpòtan nan modifye ak manipile atik Wikipedia yo. 03:13.130 --> 03:21.829 Youn nan gwoup aktivis ki gen plis enfliyans men ki pi pa konnen sou Wikipedia se sa yo rele "skeptik yo", yon òganizasyon 03:21.829 --> 03:31.175 enkoni ki sanble ak yon sekt, kote manm li yo pa "skeptik" sou pozisyon ofisyèl yo, men pito kritik sou pozisyon sa yo. 03:31.175 --> 03:39.528 Kidonk, "skeptik" yo esansyèlman sèvi kòm "sibè-gèrye" pou enterè politik ak komèsyal. 03:39.528 --> 03:48.062 Menm pandan pandemi kowonaviris la (2020–2022), "skeptik" yo te jwe yon wòl santral sou Wikipedia lè yo te fè 03:48.062 --> 03:56.825 respekte pozisyon ofisyèl, men ki te pifò fo, epi yo te difame chèchè, doktè, ak jounalis kritik yo. 03:56.825 --> 04:02.195 Pa egzanp, yo te rejte posiblite ke viris la te soti nan yon laboratwa kòm yon "teyori konplo" 04:02.195 --> 04:06.261 epi yo te egzajere anpil efè pwoteksyon vaksen yo. 04:06.261 --> 04:14.291 Menm sou sijè konplèks chanjman klimatik la, aktivis yo defann naratif ofisyèl la epi difame otè kritik yo. 04:14.291 --> 04:20.701 Gen kèk nan aktivite sa yo ki jwenn sipò gouvènman yo, tankou "Pwojè pou Amelyore Kominikasyon 04:20.701 --> 04:25.960 Konesans sou Chanjman Klima atravè Wikipedia". 04:25.960 --> 04:34.729 2019 revele ke atik Alman sou Wikipedya sou sijè tranzisyon enèji, rechofman global, pwoteksyon klima, refi 04:34.729 --> 04:43.771 chanjman klimatik, refi syans, enèji van, fotovoltayik ak Greta Thunberg yo tout gen menm otè prensipal la: 04:43.771 --> 04:49.997 Yon manm Pati Vèt la ak mouvman skeptik Alman an. 04:49.997 --> 04:57.078 Yon lòt gwoup ki patikilyèman aktif nan edite ak manipile sijè politik ak sosyal sou 04:57.078 --> 05:01.732 Wikipedia se sa yo rele " mouvman Antifa a " 05:01.732 --> 05:11.040 An kontrè ak "gòch tradisyonèl la", mouvman modèn "Antifa" a sipòte politik ki anfavè Amerik ak Izrayèl. 05:11.040 --> 05:18.378 2021 Dokiman ki te koule yo te revele ke yon manm dirijan nan mouvman "Antifa" Ameriken an te 05:18.378 --> 05:22.999 gen lyen ak ajans entèlijans Britanik ak Ameriken. 05:22.999 --> 05:29.646 Manm Antifa a te atake ni jounalis ni politisyen konsèvatè ak tradisyonèl gòch ki te 05:29.646 --> 05:34.355 kritike lagè Etazini yo oswa politik Izrayèl la. 05:34.355 --> 05:41.839 Nan peyi kote yo pale Alman, tèm "Transatlantifa" a vin etabli pou gwoup aktivis sa a. 05:41.839 --> 05:44.556 Wikipedya ak Fòm Ekonomik Mondyal la 05:44.556 --> 05:52.540 Sa pa etone ke fondatè Wikipedia, Jimmy Wales, te plizyè fwa apwouve operasyon kache konsa sou Wikipedia. 05:52.540 --> 06:00.280 Wales se yon zanmi ansyen Premye Minis Britanik Tony Blair. An 2012, Wales marye ak Kate Garvey. 06:00.280 --> 06:05.103 Kate Garvey se yon Jèn Lidè Global nan Fowòm Ekonomik Mondyal (WEF) nan Davos. 06:05.103 --> 06:17.974 Ansyen PDG Wikimedia a, Katherine Maher (2016–2021), te travay anvan sa nan Konsèy Ameriken Enfliyan sou Relasyon Etranje (CFR). 06:17.974 --> 06:26.752 Katherine Maher se tou yon Lidè Global Jèn nan WEF, yon Senior Fellow nan Atlantic Council ki afilye ak NATO, epi 06:26.752 --> 06:32.266 yon manm Komisyon Politik Afè Etranjè Depatman Deta Etazini. 06:32.266 --> 06:36.741 Ko-fondatè Wikipedia pa fè Wikipedia konfyans ankò 06:36.741 --> 06:46.148 Nan yon entèvyou an 2021, Larry Sanger, ko-fondatè Wikipedia, te deklare li pa t fè sitwèb li te kreye a konfyans ankò. 06:46.148 --> 06:55.986 An patikilye, Sanger te note ke sijè ak kontwovès ki pa parèt nan medya prensipal sant-gòch yo ka pa parèt sou Wikipedia tou. 06:55.986 --> 07:02.623 An reyalite, Wikipedia aksepte prèske sèlman medya ki deja etabli kòm "sous serye", pandan medya 07:02.623 --> 07:08.817 endepandan yo, kèlkeswa kalite yo, rete an gran pati ekskli. 07:08.817 --> 07:19.105 Nan yon entèvyou ak jounalis Ameriken Glenn Greenwald an 2023, Sanger te soutni ke Wikipedia te vin tounen yon "zouti kontwòl" 07:19.105 --> 07:26.779 nan men elit Ameriken an ak ajans entèlijans yo, li te ajoute ke, dapre li menm, "pa gen okenn 07:26.779 --> 07:32.801 ansiklopedi ki te janm osi dezekilibre ke Wikipedia". 07:32.801 --> 07:41.166 Nou fini ak yon sitasyon ki soti nan yon ansyen Wikipedyen: "Sa k ap pase ak Wikipedia se yon eskandal." 07:41.166 --> 07:45.742 Mwen te yon transkibatè e mwen ka konfime diktati administratè yo. 07:45.742 --> 07:48.490 Se pa sou agiman, se sou pouvwa.