ვიკიპედია მსოფლიოში მეშვიდე ყველაზე მოძიებადი ვებსაიტი და, შორს ყველაზე ცნობილი ონლაინ ენციკლოპედიაა.
ამგვარად, ვიკიპედიას მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს ბევრი ადამიანის ცოდნასა და მსოფლმხედველობაზე.
ვიკიპედია, ზოგადად, მიიჩნევა გამჭვირვალე და უმეტესწილად სანდო კოლაბორაციულ პროექტად. მაგრამ ნამდვილად ასეა?
ვინ და რა დგას ვიკიპედიის უკან და რა არის მისი მიზნები?
ვიკიპედია ვიკიმედიის ფონდის საკუთრებაშია. ყოველწლიურად ვიკიპედია თავის მკითხველებს შემოწირულობების გაკეთებას
სთხოვს, რაც ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ ის მკითხველების მიერ დაფინანსებული მედია საშუალებაა.
ვიკიმედიამ, ფონდმა, რომელიც ვიკიპედიას უდგას სათავეში, 2021 წლის ივნისში 100 მილიონ ფუნტ
სტერლინგზე მეტი ღირებულების აქტივები ჰქონდა.
სათაურით "ვიკიპედია და პროპაგანდა", Swiss Policy Research-მა 2024 წლის იანვარში განაახლა სტატია თავის მთავარ
გვერდზე, რომელიც Kla.TV-მ შეამცირა და ნაწილობრივ საკუთარი სიტყვებით ქვემოთ გადმოსცა.
არის ვიკიპედია მრავალი ავტორის ერთობლივი ნაშრომი?
კვლევები აჩვენებს, რომ ინგლისურ ვიკიპედიას, რომელსაც თვეში შვიდი მილიარდი გვერდის ნახვა
აქვს, მხოლოდ 500 აქტიური ადმინისტრატორი მართავს.
გერმანულ ვიკიპედიას, თვეში დაახლოებით ერთი მილიარდი გვერდის ნახვით, მხოლოდ 30
თანამდებობის პირი და 150 ადმინისტრატორი აკონტროლებს.
ვიკიპედიის მთლიანი შინაარსის 80% ყველა ავტორის მხოლოდ 1%-ს ეკუთვნის!
რომელი ჯგუფები ახდენენ გავლენას ვიკიპედიის სტატიებზე?
კომპანიების გავლენა
ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ შემთხვევაში, ფარმაცევტული კომპანია "მერკის" პროექტების მენეჯერი, რომელიც ასევე
გერმანული ვიკიპედიის ადმინისტრატორი იყო, მანიპულირებდა სტატიებით "მერკის" ისტორიისა და პროდუქტების შესახებ.
საქმე 2015 წელს გამოვლინდა, მაგრამ ადმინისტრატორისთვის შედეგები არ მოჰყოლია.
2014 კვლევამ გამოავლინა, თუ როგორ წაშალა Lufthansa-მ ვიკიპედიიდან ინფორმაცია თვითმფრინავის ხმაურის შესახებ და როგორ წაშალა
სატრანსპორტო საშუალებების მწარმოებელმა MAN-მა ინფორმაცია მეორე მსოფლიო ომის დროს საწვავის ავზების წარმოების შესახებ.
Daimler-Benz-მა ამოიღო მითითებები პოლიტიკურ ლობირებაზე, ხოლო Boehringer Ingelheim-მა —
ინფორმაცია წარმოებული "აგენტ ორანჟის" შესახებ.
საიდუმლო სამსახურების გავლენა
2007 წელს მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, რომ ინგლისურ ვიკიპედიაზე ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური და გავლენიანი ადმინისტრატორი, ცნობილი
როგორც "Slim Virgin", სინამდვილეში ბრიტანული დაზვერვის ყოფილი ინფორმატორი იყო, რომელიც კანადაში ყალბი სახელით ცხოვრობდა.
ასევე, 2007 წელს მკვლევრებმა შეძლეს დაემტკიცებინათ, რომ ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოსა (CIA) და ფედერალური გამოძიების
ბიუროს (FBI) თანამშრომლები რედაქტირებდნენ ვიკიპედიის სტატიებს ისეთ საკამათო თემებზე,
როგორიცაა ერაყის ომი და გუანტანამოს სამხედრო ციხე.
აქტივისტური ჯგუფების გავლენა ვიკიპედიაზე
პრ-ფირმებისა და სამთავრობო აქტორების გარდა, რამდენიმე აქტივისტური ჯგუფიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს
ვიკიპედიის სტატიების რედაქტირებასა და მანიპულირებაში.
ვიკიპედიაზე ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი, მაგრამ ყველაზე ნაკლებად ცნობილი აქტივისტური ჯგუფია ეგრეთ წოდებული "სკეპტიკოსები" —
ბუნდოვანი, სექტისმაგვარი ორგანიზაცია, რომლის წევრები ოფიციალური პოზიციების მიმართ "სკეპტიკურად" კი არ არიან
განწყობილნი, არამედ ამ პოზიციების კრიტიკოსები არიან.
ამგვარად, "სკეპტიკოსები" არსებითად ემსახურებიან, როგორც "კიბერმებრძოლები" პოლიტიკური და კომერციული ინტერესებისთვის.
კორონავირუსის პანდემიის დროსაც კი (2020–2022), "სკეპტიკოსები" ვიკიპედიაში ცენტრალურ როლს ასრულებდნენ, რადგან ისინი
აფორმებდნენ ოფიციალურ, მაგრამ უმეტესად მცდარ პოზიციებს და შეურაცხყოფდნენ კრიტიკულ მკვლევრებს, ექიმებსა და ჟურნალისტებს.
მაგალითად, ვირუსის ლაბორატორიული წარმოშობის შესაძლებლობა უარყოფილ იქნა, როგორც "კონსპირაციის თეორია", ხოლო ვაქცინების
დამცავი ეფექტი მნიშვნელოვნად გადაჭარბებულად იყო წარმოდგენილი.
კლიმატის ცვლილების რთულ საკითხზეც კი აქტივისტები იცავენ ოფიციალურ ნარატივს და შეურაცხყოფენ კრიტიკოს ავტორებს.
ამ საქმიანობათაგან ზოგიერთს მთავრობები უჭერენ მხარს, მაგალითად, "პროექტს ვიკიპედიის მეშვეობით კლიმატის
ცვლილების შესახებ ცოდნის კომუნიკაციის გაუმჯობესებისთვის".
2019-მა გამოავლინა, რომ გერმანული ვიკიპედიის სტატიებს ენერგეტიკული გარდაქმნის, გლობალური დათბობის, კლიმატის დაცვის,
კლიმატის ცვლილების უარყოფის, მეცნიერების უარყოფის, ქარის ენერგიის, ფოტოელექტრონიკისა და გრეტა
თუნბერგის თემებზე ყველა ერთსა და იმავე მთავარ ავტორს ჰყავს:
მწვანეთა პარტიისა და გერმანიის სკეპტიკოსთა მოძრაობის წევრი.
კიდევ ერთი ჯგუფი, რომელიც განსაკუთრებით აქტიურია ვიკიპედიაში პოლიტიკური და სოციალური თემების რედაქტირებასა და
მანიპულირებაში, არის ეგრეთ წოდებული "ანტიფა მოძრაობა".
ტრადიციული "მემარცხენეებისგან" განსხვავებით, თანამედროვე "ანტიფა მოძრაობა" მხარს უჭერს პროამერიკულ და პროისრაელურ პოლიტიკას.
გამჟღავნებული დოკუმენტების თანახმად, ამერიკული "ანტიფა მოძრაობის" ერთ-ერთ წამყვან წევრს კავშირები
ჰქონდა ბრიტანულ და ამერიკულ დაზვერვის სააგენტოებთან.
ანტიფას წევრი თავს დაესხა როგორც კონსერვატიულ, ისე ტრადიციონალისტ მემარცხენე ჟურნალისტებსა და პოლიტიკოსებს,
რომლებიც აკრიტიკებდნენ აშშ-ის ომებს ან ისრაელის პოლიტიკას.
გერმანულენოვან ქვეყნებში ამ აქტივისტთა ჯგუფისთვის ტერმინი "ტრანსატლანტიფა" დამკვიდრდა.
ვიკიპედია და მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმი
არ არის გასაკვირი, რომ ვიკიპედიის დამფუძნებელმა, ჯიმი უელსმა, არაერთხელ დაუჭირა მხარი ვიკიპედიაზე ასეთ ფარულ ოპერაციებს.
უელსი ყოფილი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრის, ტონი ბლერის, მეგობარია. 2012 წელს უელსი კეიტ გარვეის დაქორწინდა.
ქეით გარვეი დავოსში გამართული მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის (WEF) ახალგაზრდა გლობალური ლიდერია.
ვიკიმიდიის ყოფილი აღმასრულებელი დირექტორი, კეტრინ მაჰერი (2016–2021), ადრე მუშაობდა
გავლენიან ამერიკის საგარეო ურთიერთობათა საბჭოში (CFR).
კეტრინ მაჰერი ასევე არის მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის ახალგაზრდა გლობალური ლიდერი, ნატოსთან დაკავშირებული
ატლანტიკური საბჭოს უფროსი მკვლევარი და აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის საგარეო პოლიტიკის საბჭოს წევრი.
ვიკიპედიის თანადამფუძნებელი აღარ ენდობა ვიკიპედიას
2021 წელს მიცემულ ინტერვიუში "ვიკიპედიის" თანადამფუძნებელმა, ლარი სენგერმა, განაცხადა, რომ
აღარ ენდობოდა ვებსაიტს, რომელიც თავად შექმნა.
კერძოდ, სანგერმა აღნიშნა, რომ თემები და დაპირისპირებები, რომლებიც "ცენტრისტულ-მემარცხენე ძირითად
მედიაში" არ ჩნდება, შესაძლოა ვიკიპედიაშიც არ გამოჩნდეს.
სინამდვილეში, ვიკიპედია "სანდო წყაროებად" თითქმის მხოლოდ დამკვიდრებულ მედიას იღებს, მაშინ როცა დამოუკიდებელი
მედია, ხარისხის მიუხედავად, უმეტესწილად გამორიცხული რჩება.
2023 წელს, აშშ-ელ ჟურნალისტ გლენ გრინვალდთან ინტერვიუში, სანგერმა განაცხადა, რომ ვიკიპედია ამერიკული ელიტისა და სადაზვერვო
სააგენტოების ხელში "მართვის ინსტრუმენტი" გახდა და დაამატა, რომ, მისი აზრით, "არცერთი ენციკლოპედია
არასდროს ყოფილა ისეთი არაბალანსირებული, როგორიც ვიკიპედია".
დასასრულს მოვიყვანთ ყოფილი ვიკიპედიელის ციტატას: "ის, რაც ვიკიპედიას ეხება, სკანდალია."
ადრე ტრანსკრიპტორად ვმუშაობდი და შემიძლია დავადასტურო ადმინების დიქტატურა.
საქმე არგუმენტებში კი არა, ძალაუფლებაშია.