Wikipedia ezali site internet ya nsambo oyo balukaka mingi koleka na mokili mobimba mpe ezali
encyclopédie ya internet oyo eyebani koleka nyonso.
Na boye, Wikipedia ezali na bopusi monene na boyebi mpe na lolenge ya kotalela mokili ya bato ebele.
Bato mingi bamonaka Wikipedia lokola mosala ya lisanga oyo ezali polele mpe mingi mpenza
ya kotyela motema. Kasi, ezali mpenza bongo?
Nani mpe nini ezali na sima ya Wikipedia, mpe mikano na yango ezali nini?
Wikipedia ezali ya Fondation Wikimedia. Mbula na mbula, Wikipedia esɛngaka batángi na yango makabo, yango
epesaka likanisi ete ezali esika oyo efutamaka na batángi.
Wikimedia, fondation oyo ezali sima ya Wikipedia, ezalaki na biloko ya motuya oyo eleki £100 millions na sanza ya motoba 2021.
Na nse ya motó ya likambo "Wikipedia mpe Propagande," Swiss Policy Research ebongolaki lisolo moko na lokasa na yango
ya ebandeli na sanza ya yambo 2024, oyo Kla.TV ekutoli mpe ezongeli eteni na yango na maloba na yango moko na nse.
Boni, Wikipedia ezali mosala ya lisanga ya bakomi ebele?
Bolukiluki emonisi ete Wikipedia ya Lingelesi, oyo etalelamaka mbala miliá sambo na sanza,
ekambamaka kaka na bakambi 500 oyo basalaka.
Wikipedia ya Allemand, na pene ya botali ya nkasa miliárde moko na sanza, ekambamaka kaka na bakonzi 30 mpe bakambi 150.
80% ya makambo nyonso ya Wikipedia ekomamaka na kaka 1% ya bakomi nyonso!
Bituluku nini bizalaka na bopusi likolo ya masolo ya Wikipedia?
Bopusi ya ba kompani
Na moko ya makambo oyo eyebani mingi, mokambi ya projet moko na kompani ya nkisi Merck azalaki mpe administratere ya Wikipedia ya
Allemagne mpe abebisaki masolo etali lisolo mpe biloko ya Merck.
Likambo yango emonanaki na 2015, kasi esalaki administratere ata eloko moko te.
Bolukiluki emonisaki ndenge nini Lufthansa elongolaki ba données na ntina ya makɛlɛlɛ ya mpepo na Wikipedia mpe ndenge nini
kompani ya kosala mituka MAN elongolaki bansango na ntina ya production ya batanki na yango
na tango ya Etumba ya Mibale ya Mokili Mobimba.
Daimler-Benz elongolaki maloba etali kosala lobbying ya politiki, mpe Boehringer Ingelheim elongolaki
bansango etali "Agent Orange" oyo bango moko basalaki.
Bopusi ya ba services secrets
Na mobu 2007, bato ya bolukiluki bamonaki ete moko ya bakambi ya Wikipedia ya Lingelesi oyo azalaki kosala mingi mpe na bopusi
monene, oyo babengaka "Slim Virgin", azalaki solo moto ya kala ya bansango ya biro ya bososoli ya Grande-Bretagne,
oyo azalaki kofanda na Canada na nkombo ya lokuta.
Lisusu na mobu 2007, bato ya bolukiluki balakisaki ete basali ya CIA mpe FBI babongolaki masolo ya Wikipedia na makambo ya
ntembe lokola Etumba ya Irak mpe boloko ya basoda ya Guantánamo.
Bopusi ya bituluku ya ba activistes na Wikipedia
Longola ba kompani ya PR mpe bato ya leta, bituluku ebele ya bato oyo basalaka mpo na mabongisi na bango mpe bazali na
esika ya ntina na kobongola mpe kokosa masolo ya Wikipedia.
Moko ya bituluku ya ba activistes oyo ezali na bopusi mingi kasi eyebani mingi te na Wikipedia ezali oyo babengaka "ba
sceptiques", ebongiseli moko ya kobombana mpe lokola lingomba, oyo bato na yango bazali "na ntembe" te na
makanisi ya Leta, kasi nde bazali kotɛmɛla makanisi wana.
Na yango, ba "sceptiques" basalelamaka lokola ba "cyber-guerriers" mpo na matomba ya politiki mpe ya mombongo.
Ata na tango ya pandemi ya coronavirus (2020–2022), ba "sceptiques" bazalaki na esika ya motuya na Wikipedia na ndenge
bazalaki kotia na makasi makanisi ya ofisiele kasi oyo mingi ezalaki ya lokuta, mpe kobebisa lokumu ya bato ya bolukiluki,
minganga mpe bapanzi sango oyo bazalaki kotuna mituna ya makasi.
Na ndakisa, likanisi ete virus ebandaki na laboratoire etalelamaki te lokola "théorie du complot" mpe matomba
ya ba vaccins ya kobatela moto emonisamaki koleka ndelo.
Ata na likambo ya mpasi ya mbongwana ya klima, bato oyo babundelaka yango babatelaka lisolo oyo endimami
mpe babebisaka lokumu ya bakomi oyo batyaka ntembe.
Misala mosusu kati na oyo esungamaka na baguvernema, lokola "Projet mpo na kobongisa ndenge ya kokabola boyebi
na ntina na mbongwana ya klima na nzela ya Wikipedia".
2019 emonisaki ete masolo ya Wikipedia ya Allemagne na ntina ya mbongwana ya energie, koyinda ya mokili, bobateli ya klima,
koboya kondima mbongwana ya klima, koboya kondima siansi, energie ya mopɛpɛ, photovoltaics mpe
Greta Thunberg, nyonso ezali na mokomi-mokonzi moko:
Membre ya Parti Vert mpe ya mouvement ya ba sceptiques ya Allemagne.
Etuluku mosusu oyo esalaka mingi mpenza mpo na kobongola mpe kokonza masolo ya politiki mpe ya bomoi ya
bato na Wikipedia ezali oyo babengaka "mouvement Antifa".
Na bokeseni na "gauche" ya kala, "mouvement Antifa" ya lelo esungaka politiki oyo etelemelaka Amerika mpe Israel.
Mikanda oyo ebimaki na libándá emonisaki ete mokambi moko monene ya lingomba ya "Antifa" ya Amerika azalaki na boyokani
na ba services secrets ya Grande-Bretagne mpe ya Amerika.
Membre ya Antifa abɛtaki bapanzi sango mpe bato ya politiki ya droite mpe ya gauche ya bonkɔ́kɔ, baye
bazalaki kotɛmɛla bitumba ya Amerika to politiki ya Israel.
Na mikili oyo balobaka Allemand, liloba "Transatlantifa" ekómi komonana mingi mpo na etuluku oyo ya ba militants.
Wikipedia mpe WEF
Ekamwisaka te ete mobandisi ya Wikipedia, Jimmy Wales, andimaka mbala na mbala misala ya kobombana ya boye na Wikipedia.
Wales azali moninga ya Premier Ministre ya kala ya Grande-Bretagne, Tony Blair.
Na mobu 2012, Wales abalaki Kate Garvey.
Kate Garvey azali Mokambi ya bilenge ya mokili mobimba ya Forum Économique Mondial (WEF) na Davos.
Mokonzi-mokambi ya kala ya Wikimedia, Katherine Maher (2016–2021), asalaki liboso na American Council on Foreign Relations
(CFR), ebongiseli moko ya Amerika oyo ezali na bopusi monene.
Katherine Maher azali mpe Moponami ya Bilenge Bakambi ya Mokili mobimba ya WEF, Mopanzi-mayele ya likolo na Atlantic Council,
ebongiseli oyo esanganaka na NATO, mpe mondimi ya Lisanga ya Politiki ya Makambo ya Bapaya ya Departema ya Leta ya Amerika.
Moko ya babandisi ya Wikipedia atiyelaka Wikipedia motema lisusu te
Na interview moko na mobu 2021, Larry Sanger, moko ya bakeli ya Wikipedia, alobaki ete atyelaki
lisusu site internet oyo ye moko akelaki motema te.
Mingimingi, Sanger amonisaki ete makambo mpe matata oyo emonanaka te na "ba media minene ya
centre-gauche" ekoki mpe komonana te na Wikipedia.
Ya solo, Wikipedia andimaka pene kaka ba media oyo eyebani lokola "ba sources ya kotyela motema", nzokande ba media ya bonsomi,
ata soki ezali ya qualité nini, etikalamaka mingi na libanda.
Na interview moko na mopanzi sango ya Amerika Glenn Greenwald na mobu 2023, Sanger alobaki ete Wikipedia ekomaki "esaleli ya
kokonza" na maboko ya bakonzi ya Amerika mpe ba services secrets, mpe abakisaki ete, na makanisi na ye, "encyclopédie
moko te ezaláká na ngambo moko boye lokola Wikipedia".
Tosukisi na maloba ya moto moko ya kala ya Wikipedia: "Likambo oyo ezali koleka na Wikipedia ezali skandale."
Nazalaki mokomi ya makomi mpe nakoki kondimisa boyangeli ya makasi ya ba admins.
Ezali likambo ya koswana te, ezali nde likambo ya bokonzi.