Википедиа бол дэлхий дээр хамгийн их хайгддаг долоон вэбсайтын нэг бөгөөд одоогоор хамгийн алдартай онлайн нэвтэрхий толь юм.
Иймээс Википедиа олон хүний мэдлэг, дэлхий ертөнцийг үзэх үзэлд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг.
Википедиа ерөнхийдөө ил тод, ихэвчлэн найдвартай хамтын ажиллагааны төсөл гэж тооцогддог. Гэхдээ үнэхээр тийм юү?
Википедиагийн ард хэн, юу байгаа вэ, түүний зорилго юу вэ?
Википедиа нь Викимедиа сангийн өмч юм. Жил бүр Википедиа уншигчдад хандив өгөхийг уриалдаг бөгөөд ингэснээр уншигчдын
санхүүжилтээр ажилладаг хэвлэл мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг.
Викимедиа сан нь Википедиа-гийн ард орших сан бөгөөд 2021 оны зургаадугаар сард хөрөнгө нь 100 сая фунт стерлингээс давсан.
"Википедиа ба суртал ухуулга" нэртэй нийтлэлийг Swiss Policy Research 2024 оны нэгдүгээр сард вэбсайтынхаа
нүүр хуудас дээр шинэчилсэн бөгөөд Kla.TV үүнийг доорх өөрийн үгээр товчлон дахин нийтэлжээ.
Википедиа олон зохиогчийн хамтын бүтээл мөн үү?
Судалгаагаар сард долоон тэрбум хуудасны хандалттай Англи Википедиа нь зөвхөн 500 идэвхтэй
администратороор удирддаг болохыг харуулж байна.
Германы Википедиа сар бүр ойролцоогоор нэг тэрбум хуудасны хандалттай бөгөөд зөвхөн 30 албан
тушаалтан, 150 администраторын хяналтад байдаг.
Википедиа дахь бүх агуулгын 80%-ийг зохиогчдын ердөө 1%-ийг л бичдэг!
Википедиа дахь нийтлэлүүдэд ямар бүлгүүд нөлөөлдөг вэ?
Компаниудын нөлөө
Хамгийн алдартай тохиолдлуудын нэгэнд эмийн Merck компанид төслийн менежерээр ажилладаг хүн нь Германы
Википедиагийн администратор байсан бөгөөд Merck-ийн түүх, бүтээгдэхүүний талаархи нийтлэлүүдийг засварлан өөрчилсөн.
Энэ хэрэг 2015 онд илэрсэн ч администраторт ямар ч үр дагавар тохиолдоогүй.
2014 Судалгаагаар Люфтганза компани онгоцны чимээний талаархи мэдээллийг Википедиагаас хэрхэн устгасан болон автомашин
үйлдвэрлэгч MAN компани Дэлхийн II дайны үед танкийн үйлдвэрлэлийн талаархи мэдээллийг хэрхэн арилгасан нь илэрсэн.
Daimler-Benz улс төрийн лоббид оролцсон тухай ишлэлүүдийг хассан бөгөөд Boehringer Ingelheim
үйлдвэрлэсэн "Agent Orange"-ийн талаарх мэдээллийг хассан.
Нууц албадын нөлөө
2007 онд судлаачид Англи хэлний Википедиагийн хамгийн идэвхтэй, нөлөө бүхий администраторуудын нэг "Slim Virgin" хэмээх
хүн үнэндээ Канадад хуурамч нэрээр амьдарч байсан Их Британийн тагнуулын мэдээлэгч байсан гэдгийг илрүүлжээ.
Мөн 2007 онд судлаачид ЦРУ болон ФБР-ийн ажилтнууд Иракийн дайн болон Гуантанамогийн цэргийн хорих анги
зэрэг маргаантай сэдвүүдийн Википедиа нийтлэлүүдийг засварласан болохыг нотолж чадсан.
Активистуудын бүлгүүдийн Википедиад үзүүлэх нөлөө
Мэдээллийн харилцааны фирмүүд болон төрийн байгууллагуудын хажуугаар хэд хэдэн идэвхтэн бүлэг ч Википедиа
нийтлэлүүдийг засварлах, удирдахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
Википедиа дээр хамгийн нөлөөтэй боловч хамгийн цөөн танигдсан идэвхтэн бүлгүүдийн нэг нь "эргэлзэгчид" хэмээх тодорхой
бус, сект маягийн байгууллага бөгөөд түүний гишүүд албан ёсны байр суурьд "эргэлздэг" биш, харин тэдгээрийг шүүмжилдэг.
Иймээс "сэптикүүд" үндсэндээ улс төр, арилжааны ашиг сонирхлын төлөө "кибер дайчид" болж ажилладаг.
Коронавирусийн цар тахлын (2020–2022) үед ч "сэптикүүд" Википедиа дээр албан ёсны боловч ихэнхдээ худал байр
суурийг тулгаж, шүүмжлэгч судлаачид, эмч нар болон сэтгүүлчдийг гүтгэн доромжилж гол үүрэг гүйцэтгэсэн.
Жишээлбэл, вирусийн лабораториос гаралтай байж болзошгүй гэсэн боломжийг "хуйвалдааны онол" гэж няцааж,
вакцинүүдийн хамгаалалтын үр нөлөөг ихээхэн хэтрүүлэн дүгнэсэн.
Цаг уурын өөрчлөлтийн төвөгтэй асуудалд хүртэл идэвхтнүүд албан ёсны тайлбарыг хамгаалж, шүүмжлэгч зохиолчдыг гүтгэн доромжилдог.
Эдгээр зарим үйл ажиллагааг засгийн газрууд дэмждэг, жишээлбэл "Википедиагаар дамжуулан уур амьсгалын
өөрчлөлтийн талаарх мэдлэгийн харилцааг сайжруулах төсөл".
2019 нь эрчим хүчний шилжилт, дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын хамгаалалт, уур амьсгалын өөрчлөлтийг үгүйсгэх, шинжлэх ухааныг
үгүйсгэх, салхин эрчим хүч, фотовольтайк болон Грета Тунберг зэрэг сэдвүүдээр бичсэн Германы Википедиа
нийтлэлүүд бүгд нэг ижил гол зохиогчтой болохыг илчилсэн:
Ногоон намын гишүүн бөгөөд Германы эргэлзэгчдийн хөдөлгөөний гишүүн.
Википедиа дээр улс төр, нийгмийн сэдвүүдийг засах, өөрчлөхөд онцгой идэвхтэй бас нэгэн
бүлэг бол нэрлэгддэг "Антифа хөдөлгөөн" юм.
Уламжлалт "зүүн жигүүр"-ээс ялгаатай нь орчин үеийн "Антифа хөдөлгөөн" Америк болон
Израилийн талыг баримтлагч бодлогыг дэмждэг.
2021 Задруулсан баримтуудаас үзэхэд Америкийн "Антифа хөдөлгөөний" тэргүүлэх нэг гишүүн нь Их Британийн болон
Америкийн тагнуулын байгууллагуудтай холбоотой байсан.
Антифагийн гишүүн АНУ-ын дайн эсвэл Израилийн бодлогыг шүүмжилсэн консерватив болон уламжлалт
зүүн жигүүрийн сэтгүүлчид, улс төрчдөд халдсан.
Герман хэлтэй орнуудад энэ идэвхтнүүдийн бүлгийг "Трансатлантифа" гэх нэршил тогтсон.
Википедиа ба Дэлхийн эдийн засгийн форум
Википедиагийн үүсгэн байгуулагч Жимми Уэйлс ийм нууц ажиллагааг Википедиа дээр хэд хэдэн удаа дэмжсэнд гайхах зүйлгүй.
Уэльс нь Их Британийн Ерөнхий сайд асан Тони Блэйрийн найз юм. 2012 онд Уэльс Кейт Гарвейтэй гэрлэсэн.
Кейт Гарви нь Давос дахь Дэлхийн эдийн засгийн форум (WEF)-ийн Залуу дэлхийн удирдагч юм.
Викимедиагийн ерөнхий захирлаар ажиллаж байсан Кэтрин Махер (2016–2021) өмнө нь нэр хүндтэй
Америкийн Гадаад Харилцааны Зөвлөл (CFR)-д ажиллаж байв.
Кэтрин Махер нь мөн Дэлхийн эдийн засгийн форумын Залуу дэлхийн удирдагч, НАТО-д харьяалагддаг Атлантын зөвлөлийн ахлах судлаач,
АНУ-ын Төрийн департаментын Гадаад бодлогын зөвлөлийн гишүүн юм.
Википедиагийн хамтран үүсгэн байгуулагч одоо Википедиаг итгэхээ больсон
2021 онд өгсөн ярилцлагадаа Википедиагийн хамтран үүсгэн байгуулагч Ларри Сангер өөрийн
бүтээсэн вэбсайтдаа итгэхээ больсон гэж мэдэгджээ.
Ялангуяа Сангер тэмдэглэснээр төв-зүүн төвийн голч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд гарч ирдэггүй
сэдвүүд, маргаанууд Википедиад ч байхгүй байж магадгүй.
Үнэндээ Википедиа "найдвартай эх сурвалж" гэж бараг зөвхөн тогтсон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг хүлээн
авдаг бол чанараас үл хамааран бие даасан хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд ихэвчлэн хасагдсан хэвээр байна.
2023 онд АНУ-ын сэтгүүлч Гленн Гринвальдтай хийсэн ярилцлагадаа Сангер Википедиа нь Америкийн тогтолцоо болон тагнуулын
байгууллагуудын гарт "хяналтын хэрэгсэл" болсон гэж маргаж, түүний үзэж байгаагаар "ямар ч
нэвтэрхий толь Википедиа шиг тэнцвэргүй байгаагүй" гэжээ.
Бид өмнөх Википедиачээс авсан ишлэлээр дүгнэнэ: "Википедиад болж буй зүйл бол скандал юм."
Би өмнө нь текст бичигч байсан бөгөөд админуудын дарангуйллагыг баталж чадна.
Энэ маргаан биш, энэ бол эрх мэдлийн тухай юм.