WEBVTT

00:00.609 --> 00:07.245
ویکیپیډیا په نړۍ کې اوومه تر ټولو ډېره لټول کېدونکې
وېبپاڼه او تر اوسه پورې تر ټولو مشهوره انلاین بېشې ده.

00:07.245 --> 00:12.700
په دې توګه ويکيپېډيا د ډېرو خلکو پر
پوهې او نړۍ ليدلوري د پام وړ اغېز لري.

00:12.700 --> 00:21.838
ویکیپیډیا عموماً د یوې شفافې او تر ډېره د باور وړ ګډې
پروژې په توګه ګڼل کیږي. خو ایا دا واقعاً همداسې ده؟

00:21.838 --> 00:27.772
د ويکيپېډيا تر شا څوک او څه دي، او موخې يې څه دي؟

00:27.772 --> 00:34.634
ویکیپیډیا د ویکی میډیا بنسټ ملکیت دی. هر کال،
ویکیپیډیا له خپلو لوستونکو څخه د بسپنې غوښتنه کوي، چې دا تاثر

00:34.634 --> 00:38.841
ورکوي چې دا د لوستونکو لخوا تمویل شوی یو رسنیز بنسټ دی.

00:38.841 --> 00:48.409
ویکی میډیا، هغه بنسټ چې ویکیپیډیا یې تر شا ده، د ۲۰۲۱ کال
په جون میاشت کې یې شتمني له ۸۵ میلیونه پونډو څخه زیاته وه.

00:48.409 --> 00:55.545
د "ویکیپیډیا او تبلیغاتو" تر سرلیک لاندې، سویس پالیسي ریسرچ
(Swiss Policy Research) د ۲۰۲۴ کال په جنوري کې په خپله

00:55.545 --> 01:04.120
کورپاڼه کې یوه مقاله تازه کړه، چې کلا.ټي وي (Kla.TV) یې په لاندې
برخه کې په خپلو الفاظو لنډه او یوه برخه یې بیا خپره کړې ده.

01:04.120 --> 01:09.054
۱۲۳۴۳۲۱ایا ويکيپېډيا د ډېرو ليکوالانو ګډ کار دی؟

01:09.054 --> 01:18.025
څېړنې ښیي چې انګلیسي ویکیپیډیا، چې په میاشت کې اوه ملیارده
پاڼې لیدل کیږي، یوازې د ۵۰۰ فعالو مدیرانو لخوا اداره کیږي.

01:18.025 --> 01:27.643
الماني ويکيپېډيا، چې په مياشت کې شاوخوا يو ميليارد پاڼې ليدل کېږي،
يوازې د ۳۰ چارواکو او ۱۵۰ اداري کارکوونکو له خوا کنټرولېږي.

01:27.643 --> 01:35.089
د ويکيپېډيا د ټول منځپانګې ۸۰ سلنه يوازې د
ټولو ليکوالانو د ۱ سلنې له خوا ليکل شوې ده!

01:35.089 --> 01:40.241
۱۲۳۴۳۲۱ په ويکيپېډيا کې پر مقالو کومې ډلې اغېز کوي؟

01:40.241 --> 01:42.267
۱۲۳۴۳۲۱ د شرکتونو نفوذ

01:42.267 --> 01:50.067
په یوه له تر ټولو مشهورو قضیو څخه، د مرک درمل جوړونې
شرکت د پروژې یو مدیر د جرمني د ويکيپېډيا مدیر هم و

01:50.067 --> 01:54.880
او د مرک د تاریخ او محصولاتو په اړه یې مقالې لاسوهلې.

01:54.880 --> 02:01.295
دا قضیه په ۲۰۱۵ کال کې افشا شوه، خو
د مدیر لپاره یې هیڅ پایلې ونه لرلې.

02:01.295 --> 02:08.738
څېړنو وښودله چې څنګه لوفتانزا د الوتکو د شور په اړه معلومات
او د موټرو جوړوونکي شرکت MAN د دویمې نړیوالې جګړې پرمهال د

02:08.738 --> 02:13.332
خپلو ټانکونو د تولید په اړه معلومات له ويکيپېډيا څخه لرې کړل.

02:13.332 --> 02:24.355
ډایملر-بینز د سیاسي لابي کولو اړوند اشارې لرې کړې، او بوهرینګر
انګلهایم د جوړ شوي "ایجنټ اورینج" په اړه معلومات لرې کړل.

02:24.355 --> 02:26.621
۱۲۳۴۳۲۱ د پټو خدمتونو نفوذ

02:26.621 --> 02:34.689
په ۲۰۰۷ کال کې، څېړونکو وموندله چې د انګلیسي ویکیپیډیا یو له تر
ټولو فعالو او اغېزناکو مدیرانو څخه، چې د "سلیم ورجن" په

02:34.689 --> 02:43.979
نوم پېژندل کېده، په حقیقت کې په کاناډا کې د یوه جعلي نوم
لاندې اوسېدونکی د برتانیا د استخباراتو پخوانی خبر ورکوونکی و.

02:43.979 --> 02:52.593
همدارنګه په ۲۰۰۷ کال کې، څېړونکو دا ثابته کړه چې د سي آی اې
او ايف بي آی کارکوونکو د جنجالي موضوعاتو لکه د عراق د جګړې او

02:52.593 --> 02:57.834
د ګوانتانامو پوځي زندان په اړه د ويکيپېډيا مقالې سمې کړې وې.

02:57.834 --> 03:02.063
په ويکيپېډيا باندې د فعالو ډلو نفوذ

03:02.063 --> 03:13.130
د عامه اړیکو شرکتونو او حکومتي کړیو سربیره، څو فعالې ډلې
هم د ويکيپېډيا مقالو په سمون او لاسوهنه کې مهم رول لوبوي.

03:13.130 --> 03:22.220
په ويکيپېډيا کې يو له تر ټولو اغېزناکو خو لږ پېژندل شويو فعالو
ډلو څخه تش په نامه "شکمن" دي، چې يوه ناڅرګنده

03:22.220 --> 03:31.175
او فرقه ډوله اداره ده او غړي يې د رسمي دریځونو په
اړه "شکمن" نه، بلکې د داسې دریځونو منتقدين دي.

03:31.175 --> 03:39.528
په دې توګه، "شکمن" په اصل کې د سیاسي او سوداګریزو
ګټو لپاره د "سایبري جنګیالیو" په توګه دنده ترسره کوي.

03:39.528 --> 03:50.489
حتی د کرونا وایرس وبا (۲۰۲۰–۲۰۲۲) پرمهال، "شکمنو" په ويکيپېډيا
کې مرکزي رول لوبولی، رسمي خو تر ډېره ناسم دریځونه يې پلي کړي او

03:50.489 --> 03:56.825
پر انتقادي څېړونکو، ډاکټرانو او ژورنالیستانو يې بډنې لګولې دي.

03:56.825 --> 04:02.263
د بېلګې په توګه، دا امکان چې وایرس له یو لابراتوار څخه
سرچینه اخیستې وي، د "دسیسې نظریه" په توګه رد شو او د

04:02.263 --> 04:06.261
واکسینونو محافظتي اغېزې په ډراماتیک ډول ډېرې وښودل شوې.

04:06.261 --> 04:14.291
حتی د اقلیمي بدلون د پېچلې موضوع په اړه هم،
فعالان رسمي بیانیه دفاعوي او منتقد لیکوالان بدناموي.

04:14.291 --> 04:25.960
د دغو فعالیتونو ځینې د حکومتونو لخوا ملاتړ کیږي، لکه "د ويکيپېډيا
له لارې د اقليمي بدلون په اړه د پوهې د تبادلې د ښه کولو پروژه".

04:25.960 --> 04:35.555
2019 څرګنده کړه چې د انرژۍ د لیږد، نړیوالې تودوخې، د اقلیم ساتنې،
د اقلیم د بدلون انکار، د ساینس انکار، د بادي

04:35.555 --> 04:43.771
انرژۍ، فوټوولټیک او ګریټا تونبرګ په اړه د
المان ويکيپېډيا مقالې ټول یو شان اصلي لیکوال لري:

04:43.771 --> 04:49.997
د زرغون ګوند او د الماني شکمنو غورځنګ یو غړی.

04:49.997 --> 04:57.193
یوه بله ډله چې په ویکیپیډیا کې د سیاسي او
ټولنیزو موضوعاتو په سمون او لاسوهنه کې په ځانګړې

04:57.193 --> 05:01.732
توګه فعاله ده، تش په نامه "انټیفا غورځنګ" دی.

05:01.732 --> 05:11.040
د دودیزې "کیڼ اړخو" په مقابل کې، عصري "انټیفا
غورځنګ" د امریکا او اسرائیلو پلوه پالیسیو ملاتړ کوي.

05:11.040 --> 05:18.055
۱۲۳۴۳۲۱۲۰۲۱ افشا شویو اسنادو څرګنده کړه چې د
امریکا د "انټیفا غورځنګ" یوه مخکښ غړي له

05:18.055 --> 05:22.999
برتانوي او امریکایي استخباراتي ادارو سره اړیکې لرلې.

05:22.999 --> 05:29.650
د انټیفا غړي پر محافظه کارو او د چپ اړخو دودیزو
خبریالانو او سیاستوالو دواړو برید وکړ، چې د

05:29.650 --> 05:34.355
امریکا پر جګړو یا د اسراییل پر پالیسۍ یې نیوکې کولې.

05:34.355 --> 05:41.839
په الماني ژبو هېوادونو کې، د دغو فعالانو د دې
ډلې لپاره د "ټرانس اتلانټيفا" اصطلاح رواج شوې ده.

05:41.839 --> 05:44.556
۱۲۳۴۳۲۱ویکیپیډیا او WEF

05:44.556 --> 05:52.540
دا د حیرانتیا خبره نه ده چې د ویکیپیډیا بنسټګر جیمي ویلز
په ویکیپیډیا کې په مکرر ډول دا ډول پټ عملیات منظور کړي دي.

05:52.540 --> 06:00.280
وېلز د برتانیا د پخواني لومړي وزیر ټوني بلېر ملګری
دی. په ۲۰۱۲ کال کې، وېلز له کېټ ګاروي سره واده وکړ.

06:00.280 --> 06:05.103
کیټ ګاروي په داووس کې د نړیوال اقتصادي
فورم (WEF) یوه ځوانه نړیواله مشره ده.

06:05.103 --> 06:17.974
د ویکی میډیا پخوانۍ اجراییوي رییسه، کاترین ماهر (۲۰۱۶–۲۰۲۱)،
مخکې د بهرنیو اړیکو په اغېزناک امریکایي شورا (CFR) کې کار کړی و.

06:17.974 --> 06:26.575
کاترین مهیر د نړیوالو اقتصادي فورم (WEF) ځوانه نړیواله
مشره، د ناټو پورې تړلې اتلانتیک شورا کې لوړپوړې غړې، او د

06:26.575 --> 06:32.266
امریکا د بهرنیو چارو وزارت د بهرنیو چارو پالیسۍ بورډ غړې هم ده.

06:32.266 --> 06:36.741
۱۲۳۴۳۲۱ د ويکيپېډيا شريک بنسټګر نور پر ويکيپېډيا باور نه لري

06:36.741 --> 06:42.511
په ۲۰۲۱ کال کې په یوه مرکه کې، د ویکیپیډیا
شریک بنسټګر لیري سانګر وویل چې هغه نور پر هغه

06:42.511 --> 06:46.148
وېبپاڼه باور نه لري چې پخپله یې جوړه کړې وه.

06:46.148 --> 06:52.411
په ځانګړې توګه، سانګر یادونه وکړه چې هغه موضوعات
او جنجالونه چې د "مرکز-کیڼ اړخو اصلي رسنیو" کې نه

06:52.411 --> 06:55.986
راڅرګندېږي، ممکن په ويکيپېډيا کې هم راڅرګند نه شي.

06:55.986 --> 07:03.222
په حقیقت کې، ویکیپیډیا د "باور وړ سرچینو" په توګه تقریبا
یوازې باوري رسنۍ مني، په داسې حال کې چې خپلواکې رسنۍ، د کیفیت

07:03.222 --> 07:08.817
له پام کې نیولو پرته، تر ډېره حده له دې څخه بهر پاتې کیږي.

07:08.817 --> 07:18.596
په ۲۰۲۳ کال کې له امریکايي ژورنالیست ګلین ګرینوالډ سره په یوه
مرکه کې، سانګر استدلال وکړ چې ویکیپیډیا د امریکا د استازیتوب او

07:18.596 --> 07:26.967
استخباراتي ادارو په لاسونو کې د "کنټرول یوه وسیله"
ګرځېدلې ده، او زیاته یې کړه چې د هغه په ​​نظر، "هېڅ کومه

07:26.967 --> 07:32.801
پوهنغونډه هېڅکله د ویکیپیډیا په څېر بې توازنه نه وه".

07:32.801 --> 07:41.166
۱۲۳۴۳۲۱ موږ دا خبره د ويکيپېډيا د يوه پخواني کارکوونکي له وينا سره
پای ته رسوو: "هغه څه چې له ويکيپېډيا سره کېږي، يوه رسوايي ده."

07:41.166 --> 07:45.742
۱۲۳۴۳۲۱ زه پخوا لیکونکی وم او د مدیرانو استبداد تاییدولی شم.

07:45.742 --> 07:48.490
دا د بحثونو په اړه نه، بلکې د ځواک په اړه ده.