Wikipedia dünýäde iň köp gözlenýän ýedinji web sahypasy bolup, onlaýn ensiklopedialaryň arasynda şübhesiz iň meşhurdyr.
Şeýlelik bilen Wikipediýanyň köp adamlaryň bilimlerine we dünýä garaýyşlaryna uly täsiri bar.
Wikipedia adatça açyk we esasan ynamdar hyzmatdaşlyk proýekti hökmünde kabul edilýär. Emma bu hakykatdanam şeýlemi?
Wikipediýanyň arkasynda kim we näme bar, we onuň maksatlary nämeler?
Wikitipediýa Wikimedia gaznasyna degişlidir. Her ýyl Wikitipediýa okyjylaryndan sadaka bermegi soraýar we şoňa görä-de okyjylar
tarapyndan maliýeleşdirilýän serişde hökmünde täsir galdyrýar.
Wikimedia, Wikipedianıň arkasyndaky gazna, 2021-nji ýylyň iýun aýynda 100 million funt sterlinden artyk baýlyga eýe boldy.
"Wikipediýa we Propaganda" atly makala Swiss Policy Research tarapyndan 2024-nji ýylyň ýanwarynda öz saýtynda
täzelendi, Kla.TV bolsa ony aşakda öz sözleri bilen gysgaça beýan edip, bölekleýin gaýtadan çap etdi.
Wikipediýa köp awtorlaryň bilelikde döreden işi mi?
Gözlegler görkezýär, aýda ýedi milliard sahypa seredilişine eýe bolan iňlis Wikipediýasynyň diňe 500
işjeň administratory tarapyndan dolandyrylýandygyny.
Alman Wikipediýasy, aýda takmynan bir milliard sahypa görmegi bilen, diňe 30 resmiden we 150
administratordan ybarat topar tarapyndan dolandyrylýar.
Wikitipiniň ähli mazmunynyň 80%-i diňe ähli awtorlaryň 1%-i tarapyndan ýazyldy!
Wikipediýadaky makalalara haýsy toparlar täsir edýär?
Kompaniýalaryň täsiri
Iň meşhur ýagdaýlaryň birinde, Merck derman kompaniýasynyň taslama dolandyryjysy Germaniýa
Wikipediýasynyň administratory hem bolup, Merck-iň taryhy we önümleri baradaky makalalary manipýasiýa etdi.
Bu iş 2015-nji ýylda ýüze çykaryldy, ýöne administratoryň hiç hili jogapkärçiligi bolmady.
2014 Gözleg Lufthansa kompaniýasynyň uçarlaryň sesi baradaky maglumatlary we MAN awtoulag öndürijisiniň Ikinji
jahan urşy döwründe tank önümçiligi baradaky maglumatlary Wikipediýadan nähili aýyrandygyny görkezdi.
Daimler-Benz syýasy lobbiçilik baradaky salgylary aýyrdy, we Boehringer Ingelheim öndürilen
"Agent Orange" baradaky maglumatlary aýyrdy.
Gizlin gulluklaryň täsiri
2007-nji ýylda gözlegçiler iň işjeň we täsirli iňlis Wikipediýa administratori "Slim Virgin" diýlip tanalýan
adamyň hakykyda Kanadada ýalan ad bilen ýaşaýan öňki britan razwedka habarçysy bolandygyny anykladylar.
Şeýle hem 2007-nji ýylda gözlegçiler CIA we FBI işgärleriniň Irak urşy we Guantánamo harby türmesi ýaly çekişmeli mowzuklardaky
Wikipediýa makalalaryny redaktirlendigini subut edip bildiler.
Aktiwist toparlarynyň Wikipediýa täsiri
PR firmalaryna we döwlet işgärlerine goşmaça, birnäçe aktiwist toparlar hem Wikipediýa makalalaryny
redaktirlemek we manipýasiýa etmekde möhüm rol oýnaýarlar.
Wikipediýada iň täsirli, ýöne iň az tanalýan aktiwist toparlarynyň biri "şübheçiler" diýlip atlandyrylýan, näbelli
we sekt meňzeş gurama bolup, onuň agzalary resmi garaýyşlara "şübheçi" däl, eýsem şol garaýyşlaryň tankytçylarydyr.
Şeýlelikde, "şübheçiler" esasan syýasy we söwda bähbitleri üçin "kiber jangçylary" hökmünde hyzmat edýärler.
Hatda koronawirus pandemiyasy (2020–2022) döwründe hem "şübheçiler" Wikipediýada merkezi rol oýnap, resmi,
ýöne köplenç ýalan pozisiýalary ornaşdyrdylar we tankytçy alymlary, lukmanlary we žurnalistleri böhtanladylar.
Mysal üçin, wirusyň laboratoriýada dörän bolmagy mümkinçiligi "teoriýa konspirasiýa" diýlip ret edildi
we sanjymlaryň gorag täsiri ep-esli artyk görkezildi.
Hatda howanyň üýtgemegi ýaly çylşyrymly meselede hem aktiwistler resmi gürrüňi gorap, tankytçy awtorlary bölekleýärler.
Bu işjeňlikleriň käbiri hökümetler tarapyndan goldanylýar, meselem "Wikipediýa arkaly howa üýtgemesi
baradaky bilimiň aragatnaşygyny gowulandyrmak taslamasy".
2019 Germaniýanyň Wikipediýa makalalarynyň energiýa geçişi, global ýylylyk, klimat goragy, klimat üýtgemesini inkär etmek,
ylym inkäri, ýel energiýasy, fotovoltaika we Greta Thunberg temalary boýunça hemmesiniň
birmeňzeş esasy awtory bardygyny ýüze çykardy:
Ýaşyl Partiýanyň we nemes şübheçi hereketiniň agzasy.
Wikipediýada syýasy we jemgyýetçilik temalaryny redaktirlemek we üýtgetmekde aýratyn işjeň bolan
başga bir topar "Antifa hereketi" diýlip atlandyrylýar.
Däp bolan "çep kanat" bilen garanyňda, häzirki zaman "Antifa hereketi" Amerikanyň we
Ysraýylyň tarapdary bolan syýasatlary goldaýar.
2021 Syzdyrylan resminamalar Amerikanyň "Antifa hereketiniň" öňdebaryjy agzasynyň Britaniýanyň we Amerikanyň
razwedka gulluklary bilen baglanyşyklydygyny görkezdi.
Antifa agzasy ABŞ-nyň uruşlaryna ýa-da Ysraýylyň syýasatyna tankyt bildirýän hem konservatiw, hem-de däp
bolan çepçi žurnalistlere we syýasatçylara hüjüm etdi.
Alman dilli ýurtlarda bu aktiwistler topary üçin "Transatlantifa" termini ornaşdy.
Wikipediýa we Dünýä Ykdysady Forumy
Wikipediýanyň esaslandyryjysy Jimmy Walesiň Wikipediýada şeýle gizlin operasiýalary gaýtalap goldamagy geň däl.
Wales öňki Britaniýanyň premýer-ministri Toni Bleýeriň dostudyr. 2012-nji ýylda Wales Kate Garvey bilen öýlendi.
Kate Garvey Davosdaky Dünýä Ykdysady Forumynyň (WEF) Ýaş Global Lideridir.
Wikimedia-nyň öňki baş direktory Katherine Maher (2016–2021), öň täsirli Amerikan Daşary Gatnaşyklar Geňeşinde (CFR) işläpdi.
Katherine Maher hem Dünýä Ykdysady Forumynyň (WEF) Ýaş Global Lideri, NATO bilen baglanyşykly Atlantika
Geňeşiniň baş ylmy işgäri we ABŞ Döwlet Departamentiniň Daşary işler syýasat geňeşiniň agzasydyr.
Wikipediýanyň esaslandyryjysy indi Wikipediýa ynanmaýar
2021-nji ýylda geçirilen interwýusynda Wikipediýanyň esaslandyryjylarynyň biri Larry Sanger,
döreden web sahypasyna indi ynanmaýandygyny aýtdy.
Aýratynlykda, Sanger belledi, "merkezi-çep esasy metbugat serişdelerinde" görünmeýän
mowzuklar we dawa-jenjeller Wikipediýada hem görünmez.
Hakykatda, Wikipedia "ýygyr çeşmeler" hökmünde esasan diňe ykrar edilen metbugat serişdelerini kabul edýär, garaşsyz metbugat
serişdeleri bolsa hiline garamazdan köplenç çetleşdirilýär.
2023-nji ýylda ABŞ žurnalisti Glenn Greenwald bilen geçirilen interwýusynda Sanger Wikipediýanyň amerikan ýolbaşçylygynyň we
aňtaw gulluklarynyň elinde "barlag guraly" öwrülenligini öňe sürdi we pikirine görä, "hiç bir
ensiklopediya Wikipediýa ýaly deňagramly bolmady" diýdi.
Biz öňki Wikipedianadan alnan sitata bilen jemleýäris: "Wikipediýada bolup geçýän zat skandal."
Men ozal transkriptor bolup işledim we administratoriýalaryň diktaturasyny tassyklap bilerin.
Bu munazara däl, bu güýç hakda.