1
00:00:00,609 --> 00:00:07,245
Википедия — дөньяда иң күп эзләнгән җиденче
веб-сайт һәм иң танылган онлайн энциклопедия.

2
00:00:07,245 --> 00:00:12,700
Шулай итеп, Википедия күп кешеләрнең
белемнәренә һәм дөньяга карашларына зур йогынты ясый.

3
00:00:12,700 --> 00:00:21,838
Википедия гадәттә ачык һәм күбесенчә ышанычлы
хезмәттәшлек проекты дип санала. Ләкин чынлап та шулаймы?

4
00:00:21,838 --> 00:00:27,772
Википедиянең артында кем һәм нәрсә
тора, һәм аның максатлары нинди?

5
00:00:27,772 --> 00:00:34,390
Википедия Wikimedia Foundation карамагында. Һәр ел саен
Википедия укучылардан иганә сорый, бу аның укучылар

6
00:00:34,390 --> 00:00:38,841
акчасы белән финансланган басма булуы турында тәэсир калдыра.

7
00:00:38,841 --> 00:00:48,409
Викимедиа, Википедияне тормышка ашыручы фонд, 2021 елның
июнендә активлары 100 миллион фунт стерлингтан артып киткән.

8
00:00:48,409 --> 00:00:58,356
«Википедия һәм пропаганда» исеме астында Swiss Policy Research
2024 елның гыйнвар аенда үз веб-сайтындагы мәкаләне яңартты, ә

9
00:00:58,356 --> 00:01:04,120
Kla.TV аны кыскартып, үз сүзләре белән өлешчә түбәндә китерде.

10
00:01:04,120 --> 00:01:09,054
Википедия күп авторлар тарафыннан берлектә язылган әсәрме?

11
00:01:09,054 --> 00:01:14,724
Тикшеренүләр күрсәтә ки, айга җиде миллиард бит
карауга ия булган инглиз Википедиясе бары тик

12
00:01:14,724 --> 00:01:18,025
500 актив администратор тарафыннан идарә ителә.

13
00:01:18,025 --> 00:01:23,828
Айга якынча бер миллиард бит караулары булган
немец Википедиясе бары тик 30 рәсми зат һәм

14
00:01:23,828 --> 00:01:27,643
150 администратор тарафыннан контрольдә тотыла.

15
00:01:27,643 --> 00:01:35,089
Википедиядәге барлык эчтәлекнең 80%ын
авторларның бары тик 1%ы гына язган!

16
00:01:35,089 --> 00:01:40,241
Википедиядәге мәкаләләргә кайсы төркемнәр йогынты ясый?

17
00:01:40,241 --> 00:01:42,267
Компанияләр йогынтысы

18
00:01:42,267 --> 00:01:48,510
Иң мәшһүр очракларның берсендә, фармацевтика компаниясе Merck-ның
проект-менеджеры шулай ук Германия Википедиясенең

19
00:01:48,510 --> 00:01:54,880
администраторы булып тора иде һәм Merck-ның тарихы
һәм продуктлары турында мәкаләләрне манипуляцияләде.

20
00:01:54,880 --> 00:02:01,295
Бу очрак 2015 елда ачыкланды, ләкин
администратор өчен бернинди нәтиҗә булмады.

21
00:02:01,295 --> 00:02:06,971
2014 Тикшеренүләр Lufthansaның самолет тавышы турында мәгълүматны
Википедиядән ничек бетерүен һәм MAN автомобиль

22
00:02:06,971 --> 00:02:13,332
җитештерүчесенең Икенче бөтендөнья сугышы вакытында танк
җитештерү турында мәгълүматны ничек бетерүен ачыклады.

23
00:02:13,332 --> 00:02:18,308
Daimler-Benz сәяси лоббизмга кагылышлы
сылтамаларны бетерде, ә Boehringer Ingelheim

24
00:02:18,308 --> 00:02:24,355
ясалма «Agent Orange» турында мәгълүматны бетерде.

25
00:02:24,355 --> 00:02:26,621
Разведка хезмәтләре йогынтысы

26
00:02:26,621 --> 00:02:34,257
2007 елда тикшерүчеләр ачыкладылар: «Slim Virgin» исемле иң актив
һәм йогынтысы зур инглиз телле Википедия

27
00:02:34,257 --> 00:02:43,979
администраторларының берсе чынлыкта Канадада ялган исем астында
яшәүче элеккеге Британия разведкасы хәбәрчесе булган.

28
00:02:43,979 --> 00:02:52,804
Моннан тыш, 2007 елда тикшерүчеләр CIA һәм FBI хезмәткәрләренең
Ирак сугышы һәм Гуантанамо хәрби төрмәсе кебек бәхәсле темалар

29
00:02:52,804 --> 00:02:57,834
буенча Википедия мәкаләләрен үзгәртүләрен дәлилли алдылар.

30
00:02:57,834 --> 00:03:02,063
Активист төркемнәренең Википедиягә йогынтысы

31
00:03:02,063 --> 00:03:08,438
PR-фирмалардан һәм дәүләт органнары вәкилләреннән
тыш, берничә активист төркеме дә Википедия

32
00:03:08,438 --> 00:03:13,130
мәкаләләрен төзәтүдә һәм манипуляцияләүдә мөһим роль уйный.

33
00:03:13,130 --> 00:03:21,415
Википедиядә иң йогынтылы, әмма иң аз билгеле активист
төркемнәренең берсе — «скептиклар» дип аталган, караңгы

34
00:03:21,415 --> 00:03:31,175
һәм сектка охшаган оешма; аның әгъзалары рәсми карашларга
«скептик» түгел, ә киресенчә, шул карашларга тәнкыйтьчеләр.

35
00:03:31,175 --> 00:03:39,528
Шулай итеп, «скептиклар» нигездә сәяси һәм коммерция
мәнфәгатьләре өчен «кибер сугышчылар» булып хезмәт итә.

36
00:03:39,528 --> 00:03:46,887
Хәтта коронавирус пандемиясе (2020–2022) вакытында да
«скептиклар» Википедиядә төп роль уйнадылар, рәсми, ләкин

37
00:03:46,887 --> 00:03:52,919
күбесенчә ялган позицияләрне мәҗбүр иттеләр
һәм тәнкыйтьче тикшеренүчеләрне, табибларны һәм

38
00:03:52,919 --> 00:03:56,825
журналистларны каралау белән шөгыльләнделәр.

39
00:03:56,825 --> 00:04:01,893
Мәсәлән, вирусның лабораториядә барлыкка килү
ихтималы «заговор теориясе» дип кире кагылды, ә

40
00:04:01,893 --> 00:04:06,261
вакциналарның саклаучы тәэсире шактый арттырып күрсәтелде.

41
00:04:06,261 --> 00:04:14,291
Һәтта климат үзгәреше кебек катлаулы мәсьәләдә дә активистлар
рәсми версияне яклыйлар һәм тәнкыйтьче авторларны каралыйлар.

42
00:04:14,291 --> 00:04:20,385
Бу эшчәнлекләрнең кайберләре хөкүмәтләр
тарафыннан хуплана, мәсәлән, «Википедия аша климат

43
00:04:20,385 --> 00:04:25,960
үзгәреше турында белемне таратуны яхшырту проекты».

44
00:04:25,960 --> 00:04:34,299
2019 ачыклаганча, энергия күчеше, глобаль җылыну, климатны
саклау, климат үзгәрешен кире кагу, фәнне кире кагу, җил

45
00:04:34,299 --> 00:04:43,771
энергиясе, фотовольтаика һәм Грета Тунберг темаларына багышланган
немец Википедия мәкаләләренең барысының да төп авторы бер үк:

46
00:04:43,771 --> 00:04:49,997
Яшелләр партиясенең һәм Германия скептиклар хәрәкәтенең әгъзасы.

47
00:04:49,997 --> 00:04:57,121
Википедиядә сәяси һәм социаль темаларны
мөхәррирләү һәм үзгәртү белән аеруча актив шөгыльләнүче

48
00:04:57,121 --> 00:05:01,732
тагын бер төркем – «Антифа хәрәкәте» дип аталган.

49
00:05:01,732 --> 00:05:11,040
Традицион «сул канат»ка караганда, заманча «Антифа
хәрәкәте» АКШ яклы һәм Израиль яклы сәясәтне яклай.

50
00:05:11,040 --> 00:05:18,533
2021 Агып чыккан документлар Америка «Антифа»
хәрәкәтенең алдынгы әгъзасының Бөекбритания һәм Америка

51
00:05:18,533 --> 00:05:22,999
разведка органнары белән бәйләнеше булуын ачыклады.

52
00:05:22,999 --> 00:05:29,800
Антифа әгъзасы АКШ сугышларын яки Израиль
сәясәтен тәнкыйть иткән консерватив һәм традицион сул

53
00:05:29,800 --> 00:05:34,355
канат журналистларына һәм сәясәтчеләргә һөҗүм итте.

54
00:05:34,355 --> 00:05:41,839
Немис телле илләрдә активистлар төркеме
өчен «Трансатлантифа» термины урнашты.

55
00:05:41,839 --> 00:05:44,556
Википедия һәм Дөнья икътисади форумы

56
00:05:44,556 --> 00:05:52,540
Википедия нигезләүчесе Джимми Уэйлсның мондый яшерен
операцияләрне Википедиядә берничә тапкыр хуплавы гаҗәп түгел.

57
00:05:52,540 --> 00:06:00,280
Уэльс элекке Бөекбритания премьер-министры Тони
Блэрның дусты. 2012 елда Уэльс Кейт Гарвейга өйләнде.

58
00:06:00,280 --> 00:06:05,103
Кейт Гарви — Давостагы Дөнья икътисади
форумының (WEF) Яшь глобаль лидерлары.

59
00:06:05,103 --> 00:06:12,521
Викимедианың элекке генераль директоры Кэтрин
Махер (2016–2021) элек йогынтысы зур булган

60
00:06:12,521 --> 00:06:17,974
Америка Халыкара Мөнәсәбәтләр Шурасында (CFR) эшләгән.

61
00:06:17,974 --> 00:06:26,985
Кэтрин Махер шулай ук Дөнья икътисады форумының Яшь глобаль
лидеры, НАТОга бәйле Атлантик шурасының өлкән фәнни хезмәткәре һәм

62
00:06:26,985 --> 00:06:32,266
АКШ Дәүләт департаментының Тышкы эшләр сәясәте шурасы әгъзасы.

63
00:06:32,266 --> 00:06:36,741
Википедиянең нигез салучыларның берсе хәзер Википедиягә ышанмый

64
00:06:36,741 --> 00:06:46,148
2021 елда бирелгән әңгәмәдә Википедиянең нигез салучыларның
берсе Ларри Сангер үзе булдырган сайтка инде ышанмавын әйтте.

65
00:06:46,148 --> 00:06:52,179
Аерым алганда, Сангер билгеләп үтте: «үзәк-сул төп
массакүләм мәгълүмат чараларында» күренмәгән

66
00:06:52,179 --> 00:06:55,986
темалар һәм бәхәсләр Википедиядә дә күренмәскә мөмкин.

67
00:06:55,986 --> 00:07:03,067
Чынлыкта, Википедия ышанычлы чыганаклар буларак диярлек бары
тик танылган массакүләм мәгълүмат чараларын гына кабул итә, ә

68
00:07:03,067 --> 00:07:08,817
мөстәкыйль матбугат, сыйфатына карамастан, күбесенчә читтә кала.

69
00:07:08,817 --> 00:07:19,730
2023 елда АКШ журналисты Гленн Гринвальд белән әңгәмәдә Сангер
Википедиянең Америка элитасы һәм разведка органнары кулында

70
00:07:19,730 --> 00:07:32,801
«контроль коралы»на әйләнүен әйтте һәм, аның фикеренчә, «беркайсы
да энциклопедия Википедия кебек тигезсез булмаган» дип өстәде.

71
00:07:32,801 --> 00:07:41,166
Без элекке бер Википедияченең сүзләре белән
тәмамлыйбыз: «Википедиядә булган хәл – скандал».

72
00:07:41,166 --> 00:07:45,742
Мин элек транскриптор идем һәм
администраторларның диктатурасын раслый алам.

73
00:07:45,742 --> 00:07:48,490
Бу бәхәсләр турында түгел, ә көч турында.