WEBVTT 00:00.609 --> 00:07.245 Википедия — дөньяда иң күп эзләнгән җиденче веб-сайт һәм иң танылган онлайн энциклопедия. 00:07.245 --> 00:12.700 Шулай итеп, Википедия күп кешеләрнең белемнәренә һәм дөньяга карашларына зур йогынты ясый. 00:12.700 --> 00:21.838 Википедия гадәттә ачык һәм күбесенчә ышанычлы хезмәттәшлек проекты дип санала. Ләкин чынлап та шулаймы? 00:21.838 --> 00:27.772 Википедиянең артында кем һәм нәрсә тора, һәм аның максатлары нинди? 00:27.772 --> 00:34.390 Википедия Wikimedia Foundation карамагында. Һәр ел саен Википедия укучылардан иганә сорый, бу аның укучылар 00:34.390 --> 00:38.841 акчасы белән финансланган басма булуы турында тәэсир калдыра. 00:38.841 --> 00:48.409 Викимедиа, Википедияне тормышка ашыручы фонд, 2021 елның июнендә активлары 100 миллион фунт стерлингтан артып киткән. 00:48.409 --> 00:58.356 «Википедия һәм пропаганда» исеме астында Swiss Policy Research 2024 елның гыйнвар аенда үз веб-сайтындагы мәкаләне яңартты, ә 00:58.356 --> 01:04.120 Kla.TV аны кыскартып, үз сүзләре белән өлешчә түбәндә китерде. 01:04.120 --> 01:09.054 Википедия күп авторлар тарафыннан берлектә язылган әсәрме? 01:09.054 --> 01:14.724 Тикшеренүләр күрсәтә ки, айга җиде миллиард бит карауга ия булган инглиз Википедиясе бары тик 01:14.724 --> 01:18.025 500 актив администратор тарафыннан идарә ителә. 01:18.025 --> 01:23.828 Айга якынча бер миллиард бит караулары булган немец Википедиясе бары тик 30 рәсми зат һәм 01:23.828 --> 01:27.643 150 администратор тарафыннан контрольдә тотыла. 01:27.643 --> 01:35.089 Википедиядәге барлык эчтәлекнең 80%ын авторларның бары тик 1%ы гына язган! 01:35.089 --> 01:40.241 Википедиядәге мәкаләләргә кайсы төркемнәр йогынты ясый? 01:40.241 --> 01:42.267 Компанияләр йогынтысы 01:42.267 --> 01:48.510 Иң мәшһүр очракларның берсендә, фармацевтика компаниясе Merck-ның проект-менеджеры шулай ук Германия Википедиясенең 01:48.510 --> 01:54.880 администраторы булып тора иде һәм Merck-ның тарихы һәм продуктлары турында мәкаләләрне манипуляцияләде. 01:54.880 --> 02:01.295 Бу очрак 2015 елда ачыкланды, ләкин администратор өчен бернинди нәтиҗә булмады. 02:01.295 --> 02:06.971 2014 Тикшеренүләр Lufthansaның самолет тавышы турында мәгълүматны Википедиядән ничек бетерүен һәм MAN автомобиль 02:06.971 --> 02:13.332 җитештерүчесенең Икенче бөтендөнья сугышы вакытында танк җитештерү турында мәгълүматны ничек бетерүен ачыклады. 02:13.332 --> 02:18.308 Daimler-Benz сәяси лоббизмга кагылышлы сылтамаларны бетерде, ә Boehringer Ingelheim 02:18.308 --> 02:24.355 ясалма «Agent Orange» турында мәгълүматны бетерде. 02:24.355 --> 02:26.621 Разведка хезмәтләре йогынтысы 02:26.621 --> 02:34.257 2007 елда тикшерүчеләр ачыкладылар: «Slim Virgin» исемле иң актив һәм йогынтысы зур инглиз телле Википедия 02:34.257 --> 02:43.979 администраторларының берсе чынлыкта Канадада ялган исем астында яшәүче элеккеге Британия разведкасы хәбәрчесе булган. 02:43.979 --> 02:52.804 Моннан тыш, 2007 елда тикшерүчеләр CIA һәм FBI хезмәткәрләренең Ирак сугышы һәм Гуантанамо хәрби төрмәсе кебек бәхәсле темалар 02:52.804 --> 02:57.834 буенча Википедия мәкаләләрен үзгәртүләрен дәлилли алдылар. 02:57.834 --> 03:02.063 Активист төркемнәренең Википедиягә йогынтысы 03:02.063 --> 03:08.438 PR-фирмалардан һәм дәүләт органнары вәкилләреннән тыш, берничә активист төркеме дә Википедия 03:08.438 --> 03:13.130 мәкаләләрен төзәтүдә һәм манипуляцияләүдә мөһим роль уйный. 03:13.130 --> 03:21.415 Википедиядә иң йогынтылы, әмма иң аз билгеле активист төркемнәренең берсе — «скептиклар» дип аталган, караңгы 03:21.415 --> 03:31.175 һәм сектка охшаган оешма; аның әгъзалары рәсми карашларга «скептик» түгел, ә киресенчә, шул карашларга тәнкыйтьчеләр. 03:31.175 --> 03:39.528 Шулай итеп, «скептиклар» нигездә сәяси һәм коммерция мәнфәгатьләре өчен «кибер сугышчылар» булып хезмәт итә. 03:39.528 --> 03:46.887 Хәтта коронавирус пандемиясе (2020–2022) вакытында да «скептиклар» Википедиядә төп роль уйнадылар, рәсми, ләкин 03:46.887 --> 03:52.919 күбесенчә ялган позицияләрне мәҗбүр иттеләр һәм тәнкыйтьче тикшеренүчеләрне, табибларны һәм 03:52.919 --> 03:56.825 журналистларны каралау белән шөгыльләнделәр. 03:56.825 --> 04:01.893 Мәсәлән, вирусның лабораториядә барлыкка килү ихтималы «заговор теориясе» дип кире кагылды, ә 04:01.893 --> 04:06.261 вакциналарның саклаучы тәэсире шактый арттырып күрсәтелде. 04:06.261 --> 04:14.291 Һәтта климат үзгәреше кебек катлаулы мәсьәләдә дә активистлар рәсми версияне яклыйлар һәм тәнкыйтьче авторларны каралыйлар. 04:14.291 --> 04:20.385 Бу эшчәнлекләрнең кайберләре хөкүмәтләр тарафыннан хуплана, мәсәлән, «Википедия аша климат 04:20.385 --> 04:25.960 үзгәреше турында белемне таратуны яхшырту проекты». 04:25.960 --> 04:34.299 2019 ачыклаганча, энергия күчеше, глобаль җылыну, климатны саклау, климат үзгәрешен кире кагу, фәнне кире кагу, җил 04:34.299 --> 04:43.771 энергиясе, фотовольтаика һәм Грета Тунберг темаларына багышланган немец Википедия мәкаләләренең барысының да төп авторы бер үк: 04:43.771 --> 04:49.997 Яшелләр партиясенең һәм Германия скептиклар хәрәкәтенең әгъзасы. 04:49.997 --> 04:57.121 Википедиядә сәяси һәм социаль темаларны мөхәррирләү һәм үзгәртү белән аеруча актив шөгыльләнүче 04:57.121 --> 05:01.732 тагын бер төркем – «Антифа хәрәкәте» дип аталган. 05:01.732 --> 05:11.040 Традицион «сул канат»ка караганда, заманча «Антифа хәрәкәте» АКШ яклы һәм Израиль яклы сәясәтне яклай. 05:11.040 --> 05:18.533 2021 Агып чыккан документлар Америка «Антифа» хәрәкәтенең алдынгы әгъзасының Бөекбритания һәм Америка 05:18.533 --> 05:22.999 разведка органнары белән бәйләнеше булуын ачыклады. 05:22.999 --> 05:29.800 Антифа әгъзасы АКШ сугышларын яки Израиль сәясәтен тәнкыйть иткән консерватив һәм традицион сул 05:29.800 --> 05:34.355 канат журналистларына һәм сәясәтчеләргә һөҗүм итте. 05:34.355 --> 05:41.839 Немис телле илләрдә активистлар төркеме өчен «Трансатлантифа» термины урнашты. 05:41.839 --> 05:44.556 Википедия һәм Дөнья икътисади форумы 05:44.556 --> 05:52.540 Википедия нигезләүчесе Джимми Уэйлсның мондый яшерен операцияләрне Википедиядә берничә тапкыр хуплавы гаҗәп түгел. 05:52.540 --> 06:00.280 Уэльс элекке Бөекбритания премьер-министры Тони Блэрның дусты. 2012 елда Уэльс Кейт Гарвейга өйләнде. 06:00.280 --> 06:05.103 Кейт Гарви — Давостагы Дөнья икътисади форумының (WEF) Яшь глобаль лидерлары. 06:05.103 --> 06:12.521 Викимедианың элекке генераль директоры Кэтрин Махер (2016–2021) элек йогынтысы зур булган 06:12.521 --> 06:17.974 Америка Халыкара Мөнәсәбәтләр Шурасында (CFR) эшләгән. 06:17.974 --> 06:26.985 Кэтрин Махер шулай ук Дөнья икътисады форумының Яшь глобаль лидеры, НАТОга бәйле Атлантик шурасының өлкән фәнни хезмәткәре һәм 06:26.985 --> 06:32.266 АКШ Дәүләт департаментының Тышкы эшләр сәясәте шурасы әгъзасы. 06:32.266 --> 06:36.741 Википедиянең нигез салучыларның берсе хәзер Википедиягә ышанмый 06:36.741 --> 06:46.148 2021 елда бирелгән әңгәмәдә Википедиянең нигез салучыларның берсе Ларри Сангер үзе булдырган сайтка инде ышанмавын әйтте. 06:46.148 --> 06:52.179 Аерым алганда, Сангер билгеләп үтте: «үзәк-сул төп массакүләм мәгълүмат чараларында» күренмәгән 06:52.179 --> 06:55.986 темалар һәм бәхәсләр Википедиядә дә күренмәскә мөмкин. 06:55.986 --> 07:03.067 Чынлыкта, Википедия ышанычлы чыганаклар буларак диярлек бары тик танылган массакүләм мәгълүмат чараларын гына кабул итә, ә 07:03.067 --> 07:08.817 мөстәкыйль матбугат, сыйфатына карамастан, күбесенчә читтә кала. 07:08.817 --> 07:19.730 2023 елда АКШ журналисты Гленн Гринвальд белән әңгәмәдә Сангер Википедиянең Америка элитасы һәм разведка органнары кулында 07:19.730 --> 07:32.801 «контроль коралы»на әйләнүен әйтте һәм, аның фикеренчә, «беркайсы да энциклопедия Википедия кебек тигезсез булмаган» дип өстәде. 07:32.801 --> 07:41.166 Без элекке бер Википедияченең сүзләре белән тәмамлыйбыз: «Википедиядә булган хәл – скандал». 07:41.166 --> 07:45.742 Мин элек транскриптор идем һәм администраторларның диктатурасын раслый алам. 07:45.742 --> 07:48.490 Бу бәхәсләр турында түгел, ә көч турында.