1
00:00:00,609 --> 00:00:04,272
Wikipedia iyisayithi yesikhombisa efunwa
kakhulu emhlabeni futhi ngokungangabazeki

2
00:00:04,272 --> 00:00:07,245
iyi-encyclopaedia eku-inthanethi eyaziwa kakhulu.

3
00:00:07,245 --> 00:00:12,700
Ngakho-ke i-Wikipedia inethonya elikhulu
kulwazi nombono womhlaba wabantu abaningi.

4
00:00:12,700 --> 00:00:21,838
I-Wikipedia ngokuvamile ibhekwa njengomsebenzi wobambiswano
ocacile futhi okwethenjwa kakhulu. Kodwa ngabe kunjalo ngempela?

5
00:00:21,838 --> 00:00:27,772
Ubani nokuthi yini engemuva
kwe-Wikipedia, futhi imigomo yayo iyini?

6
00:00:27,772 --> 00:00:34,361
I-Wikipedia iphethwe yi-Wikimedia Foundation. Njalo
ngonyaka, i-Wikipedia icela abafundi bayo iminikelo,

7
00:00:34,361 --> 00:00:38,841
okwenza kubonakale sengathi iyithuluzi elixhaswa ngabafundi.

8
00:00:38,841 --> 00:00:48,409
I-Wikimedia, isisekelo esisekela i-Wikipedia,
yayinezimpahla ezingaphezu kuka-£100 million ngoJuni 2021.

9
00:00:48,409 --> 00:00:55,956
Ngaphansi kwesihloko esithi "iWikipedia nePropaganda," iSwiss
Policy Research ivuselele indatshana ekhasini layo

10
00:00:55,956 --> 00:01:04,120
lasekhaya ngoJanuwari 2024, eyancishiswa futhi yaphinda
yashicilelwa ingxenye ngamazwi ayo yiKla.TV ngezansi.

11
00:01:04,120 --> 00:01:09,054
Ingabe i-Wikipedia iyisebenziswano sababhali abaningi?

12
00:01:09,054 --> 00:01:14,811
Ucwaningo lukhombisa ukuthi i-Wikipedia yesiNgisi,
enezibukwa zamakhasi eziyizigidigidi eziyisikhombisa ngenyanga,

13
00:01:14,811 --> 00:01:18,025
iphethwe ngabaphathi abasebenzayo abangama-500 kuphela.

14
00:01:18,025 --> 00:01:23,659
I-Wikipedia yesiJalimane, enokubukwa kwamakhasi
cishe ibhiliyoni ngenyanga, ilawulwa ngabasebenzi

15
00:01:23,659 --> 00:01:27,643
abangamashumi amathathu kuphela nabaphathi abangama-150.

16
00:01:27,643 --> 00:01:35,089
Amaphesenti angama-80% ako lonke okuqukethwe
kwe-Wikipedia kubhalwe ngu-1% kuphela kwabo bonke ababhali!

17
00:01:35,089 --> 00:01:40,241
Yiziphi amaqembu athonya izihloko ku-Wikipedia?

18
00:01:40,241 --> 00:01:42,267
Umthelela wezinkampani

19
00:01:42,267 --> 00:01:48,064
Kwesinye sezimo ezidume kakhulu, umphathi wephrojekthi
enkampanini yezemithi iMerck wayengumphathi

20
00:01:48,064 --> 00:01:54,880
weWikipedia yaseJalimane futhi waphatha
ngokungafanele izihloko mayelana nomlando nemikhiqizo yeMerck.

21
00:01:54,880 --> 00:02:01,295
Udaba lwatholakala ngo-2015, kodwa
akuzange kube nemiphumela kumphathi.

22
00:02:01,295 --> 00:02:07,257
2014 Ucwaningo lwavezile ukuthi iLufthansa yasusa kanjani idatha
ngomsindo wezindiza ku-Wikipedia nokuthi umkhiqizi

23
00:02:07,257 --> 00:02:13,332
wezimoto i-MAN wasusa kanjani ulwazi mayelana
nokukhiqizwa kwezitanki ngesikhathi seMpi Yezwe Yesibili.

24
00:02:13,332 --> 00:02:18,390
I-Daimler-Benz isuse izinkomba zokuthonya
kwezombusazwe, kanti i-Boehringer Ingelheim

25
00:02:18,390 --> 00:02:24,355
isuse ulwazi mayelana ne-"Agent Orange" eyakhiwe.

26
00:02:24,355 --> 00:02:26,621
Umthelela wezinsizakalo eziyimfihlo

27
00:02:26,621 --> 00:02:34,229
Ngonyaka ka-2007, abacwaningi bathole ukuthi omunye wabaphathi
be-Wikipedia yesiNgisi abasebenza kakhulu nabathonya kakhulu,

28
00:02:34,229 --> 00:02:39,567
owaziwa ngokuthi "Slim Virgin", empeleni
wayengumxhumanisi wangaphambilini wezobunhloli

29
00:02:39,567 --> 00:02:43,979
baseBrithani owayehlala egama elingamanga eCanada.

30
00:02:43,979 --> 00:02:51,222
Futhi ngo-2007, abacwaningi bakwazi ukufakazela ukuthi abasebenzi
be-CIA ne-FBI bahlela izihloko ze-Wikipedia

31
00:02:51,222 --> 00:02:57,834
ngezihloko eziphikisanayo ezifana neMpi
yase-Iraq kanye nejele lempi lase-Guantánamo.

32
00:02:57,834 --> 00:03:02,063
Umthelela wamaqembu abashisekeli ku-Wikipedia

33
00:03:02,063 --> 00:03:08,762
Ngaphezu kwezinkampani ze-PR nabasebenzi bakahulumeni,
amaqembu ambalwa abavukela-mashalo nawo adlala indima

34
00:03:08,762 --> 00:03:13,130
ebalulekile ekuhleleni nasekuguquleni izihloko ze-Wikipedia.

35
00:03:13,130 --> 00:03:21,239
Enye yamaqembu abashisekeli anethonya elikhulu kodwa angaziwa
kakhulu ku-Wikipedia ngabantu ababizwa ngokuthi "ama-sceptics",

36
00:03:21,239 --> 00:03:27,206
inhlangano engaqondakali futhi efana nebandla,
amalungu ayo awabheki ngokungabaza izikhundla

37
00:03:27,206 --> 00:03:31,175
ezisemthethweni, kodwa ayigxeka lezo zikhundla.

38
00:03:31,175 --> 00:03:39,528
Ngakho-ke, 'abazibaza' empeleni basebenza
njengezimpi zikagesi ngenhloso yezombusazwe nezokuhweba.

39
00:03:39,528 --> 00:03:47,748
Ngisho nase-pandemic ye-coronavirus (2020–2022), 'abasolisayo'
badlale indima ebalulekile ku-Wikipedia ngokuphoqa izimvo

40
00:03:47,748 --> 00:03:56,825
ezisemthethweni kodwa ezingamanga kakhulu nokudicilela
phansi abacwaningi ababalulekile, odokotela, kanye nezintatheli.

41
00:03:56,825 --> 00:04:01,860
Isibonelo, ithuba lokuthi umkhuhlane wavela
elabhorethri lahlulwa njengombono wobuqili, futhi

42
00:04:01,860 --> 00:04:06,261
umphumela wokuvikela kwemijovo yokugoma wakhuliswa kakhulu.

43
00:04:06,261 --> 00:04:10,759
Ngisho nangendaba eyinkimbinkimbi yokuguquka
kwesimo sezulu, abavukeli bavikela indaba

44
00:04:10,759 --> 00:04:14,291
esemthethweni futhi bahlambalaza ababhali abagxeki.

45
00:04:14,291 --> 00:04:20,544
Ezinye zale misebenzi zixhaswa ngohulumeni,
njengomkhankaso wokuthuthukisa ukuxhumana kolwazi

46
00:04:20,544 --> 00:04:25,960
mayelana nokuguquka kwesimo sezulu nge-Wikipedia.

47
00:04:25,960 --> 00:04:32,897
2019 uveze ukuthi izihloko zase-Wikipedia zesiJalimane
eziphathelene nokuguqulwa kwamandla, ukufudumala komhlaba,

48
00:04:32,897 --> 00:04:39,774
ukuvikelwa kwesimo sezulu, ukuphika ukuguquka kwesimo
sezulu, ukuphika isayensi, amandla omoya, amapaneli elanga

49
00:04:39,774 --> 00:04:43,771
kanye noGreta Thunberg zonke zine umbhali oyinhloko ofanayo:

50
00:04:43,771 --> 00:04:49,997
Ilungu leGreen Party kanye
nomkhankaso wababheki-mbili baseJalimane.

51
00:04:49,997 --> 00:04:56,757
Enye iqembu elisebenza kakhulu ekuhleleni
nasekulawuleni izihloko zezepolitiki nezomphakathi

52
00:04:56,757 --> 00:05:01,732
ku-Wikipedia yi-ebizwa ngokuthi "umkhankaso we-Antifa".

53
00:05:01,732 --> 00:05:11,040
Ngokuphambene ne-'phiko lasekhohlo' lendabuko, uhlelo lwanamuhla
lwe-'Antifa' lweseka izinqubomgomo ezisekela iMelika ne-Israel.

54
00:05:11,040 --> 00:05:18,011
2021 Imibhalo evuzile iveze ukuthi ilungu elihamba
phambili lenhlangano yaseMelika i-"Antifa"

55
00:05:18,011 --> 00:05:22,999
lalixhumene nezikhungo zobunhloli zaseBrithani naseMelika.

56
00:05:22,999 --> 00:05:29,951
Ilungu le-Antifa lahlasela bobabili abezindaba
nabaphathi bezepolitiki abavikeli besiko nabesobunxele besintu

57
00:05:29,951 --> 00:05:34,355
ababegxeka izimpi zase-US noma inqubomgomo yase-Israel.

58
00:05:34,355 --> 00:05:41,839
Emazweni akhuluma isiJalimane, igama elithi
"Transatlantifa" selisunguliwe kulo mbutho wabashisekeli.

59
00:05:41,839 --> 00:05:44,556
I-Wikipedia ne-WEF

60
00:05:44,556 --> 00:05:52,540
Akumangazi ukuthi umsunguli we-Wikipedia, uJimmy Wales, uye
wavuma kaningi lezo zokusebenza ezifihlakele ku-Wikipedia.

61
00:05:52,540 --> 00:06:00,280
Wales ungumngane kaTony Blair, owayenguNdunankulu
waseBrithani. Ngo-2012, uWales washada noKate Garvey.

62
00:06:00,280 --> 00:06:05,103
UKate Garvey ungumholi omusha womhlaba
wonke we-World Economic Forum (WEF) eDavos.

63
00:06:05,103 --> 00:06:13,133
Owayengu-CEO we-Wikimedia, uKatherine Maher
(2016–2021), wayesebenza ngaphambilini e-American

64
00:06:13,133 --> 00:06:17,974
Council on Foreign Relations (CFR) enethonya.

65
00:06:17,974 --> 00:06:25,267
UKatherine Maher futhi ungumholi omusha womhlaba wonke we-WEF,
ilungu eliphezulu e-Atlantic Council ehlangene

66
00:06:25,267 --> 00:06:32,266
ne-NATO, kanye nelungu leBhodi Lezinqubomgomo
Zezangaphandle leSebe Likahulumeni LaseMelika.

67
00:06:32,266 --> 00:06:36,741
umsunguli-mbambisene weWikipedia akasathembi iWikipedia

68
00:06:36,741 --> 00:06:46,148
Engxoxweni yango-2021, umsunguli-mbambisene we-Wikipedia
uLarry Sanger wathi wayengeke asathemba iwebhusayithi ayidalile.

69
00:06:46,148 --> 00:06:52,847
Ikakhulukazi, uSanger waphawula ukuthi izihloko nezimpikiswano
ezingaveli emithonjeni yezindaba eyinhloko esesimaphakathi

70
00:06:52,847 --> 00:06:55,986
kwesobunxele zingase zingaveli ku-Wikipedia futhi.

71
00:06:55,986 --> 00:07:01,691
Eqinisweni, iWikipedia yamukela cishe kuphela imithombo yezindaba
esivele yaziwa njengezizimthombo ezithembekile,

72
00:07:01,691 --> 00:07:08,817
kanti imithombo yezindaba ezizimele,
kungakhathalekile ikhwalithi yazo, zisalelwa ngaphandle kakhulu.

73
00:07:08,817 --> 00:07:17,122
Engxoxweni nomlobi wezindaba waseMelika uGlenn Greenwald
ngo-2023, uSanger waphikisa ukuthi iWikipedia isibe yithuluzi

74
00:07:17,122 --> 00:07:23,809
lokulawula ezandleni zesimiso sobuholi baseMelika kanye
nezikhungo zobuhlakani, wengeza ukuthi,

75
00:07:23,809 --> 00:07:32,801
ngokombono wakhe, "akukho incwadi yolwazi eyake yaba
ngaphandle kokulinganisela njengaleyo yeWikipedia."

76
00:07:32,801 --> 00:07:41,166
Siphothula ngesisho esivela kumhleli wakudala
we-Wikipedia: "Okwenzekayo ku-Wikipedia kuyihlazo."

77
00:07:41,166 --> 00:07:45,742
Bengingumshicileli wemibhalo futhi
ngiyakuqinisekisa ubushiqela babaphathi.

78
00:07:45,742 --> 00:07:48,490
Akukhona ngokuphikisana, kodwa ngamandla.

