אַזוי, דאָס זענען נישט געווען די ווירוסן, איך וויל ניצן די געלעגנהייט צו ווידער באַטאָנען, וואָס מיר האָבן דערלעבט.
"אַזוי זײַנען מיר שטענדיק אויסגעזעצט צו אַ סך פרעמדע, נײַע ווירוסן."
מיר קענען דאָס טאָן. עס איז נישט נייטיק צו זאָרגן.
"אַזוי מוזסטו זײַן גאַנץ זיכער, ווען דו שרעקסט מענטשן אָדער ווארנסט זיי וועגן אַ חולאה, אַז
דו ווייסט טאַקע וואָס פֿאַר אַ חולאה דאָס איז."
מאָל איז עס אויך באַשערן.
שטעלט אייך פאָר, איר וואָרנט מענטשן וועגן אַ ווירוס, און זיי זענען אַזוי אָפּגעשוואַכט דורך גליפאָסאַט, אַז זייער מיקראָביאָם
איז צעשטערט, וואָס גורם זיי צו דערלעבן סימפּטאָמען פֿון פֿאַרגיפֿטונג און מאַכט זיי אוממעגלעך צו טאָלערירן געוויסע זאַכן.
און דאַן זאָגסטו, אָ, אָבער עס איז אַ ווירוס.
אָבער מענטשן זענען נאָר סיסטעמאַטיש געשוואַכט געוואָרן דורך עפּעס אַ סאָרט גיפֿט. דאָס קען אויך זײַן דער פאַל.
"ווען איז געזונט אין סכנה?
ווי קענסטו זאָגן?
צי זי איז אין סכנה קען מען בלויז באַשטימען מיט אַ פּי־סי־אַר־טעסט. דאָס איז וואָס די WHO זאָגט.
דעפֿינירט ווי צו דערקענען סכּנות און וועלכע סכּנות זענען פֿאַראַן.
זיי האָבן זייערע מענטשן איבעראַל, און איצט שטעלן זיי דאָס איבעראַל מער און מער, און אויב עס איז עפּעס צו זען,
באַשטימען זיי וואָס דאָס איז, און דאַן רופן זיי עס מאָנקיפּאָקס.
די אויסזאָגן זענען געמאכט געוואָרן דורך ד״ר וואָלפֿגאַנג וואָדאַרג בעת זײַן לעקציע דעם 23סטן פֿעברואַר 2024 אין רײַדען, שווייץ.
דער טיטל פֿון זײַן שווייצער פּרעמיערע איז געווען: "פּאַנדעמיעס אַנשטאָט דעמאָקראַטיע – רעגירן דורך מורא?"
ד״ר וואָדאַרג איז אַ ספּעשאַליסט אין אינערלעכע מעדיצין, פּולמאָנאָלאָג, ספּעשאַליסט אין געזעלשאַפֿטלעכע מעדיצין,
דאָקטער פֿון היגיענע און סביבה־מעדיצין, און איז געווען דער לאַנג־יאָריקער הויפּט פֿון אַ געזונטהייט־אָטאָריטעט.
אין 1991 האָט ער באַקומען אַ סטיפּענדיע צו שטודירן עפּידעמיאָלאָגיע בײַם יאָנס
האָפּקינס אוניווערסיטעט אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן.
פֿון 1994 ביז 2009 איז ער געווען אַ מיטגליד פֿון פּאַרלאַמענט פֿאַר די SPD אין דער דײַטשער בונדעסטאַג.
זינט 2011 אַרבעט ער ווי אַ אוניווערסיטעט־לעקטאָר, געזונטהייט־וויסנשאַפֿטלער און מחבר. זײַן בוך "פֿאַלשע
פּאַנדעמיעס" (False Pandemics), אַרויסגעגעבן אין 2021, איז געווען נומער 1 אויף דער SPIEGEL בעסטסעלער־ליסטע.
אונטן קענט איר זען אַ שעה־לאַנגע צוזאַמענשטעלונג פֿון זײַן צוויי־שעהדיקן לעקציע.
וואָדאַרג דערקלערט פֿאַר וואָס די ווירוסן זענען נישט שולדיק געווען פֿאַר דער כּלומרשטער קאָראָנאַווירוס־פּאַנדעמיע, נאָר
דווקא די מאַכט פֿון דער וועלט־געזונט־אָרגאַניזאַציע צו דעפֿינירן.
עס איז נישט געווען די ווירוסן גוט, איצט צו דעם ווייַטערן.
אַזוי עס איז נישט געווען די ווירוסן, איך וויל ניצן די געלעגנהייט צו זאָגן אײַך נאָך אַמאָל, אַז מיר האָבן דערפֿאַרונג.
די ווירוסן, אויב איר זעט דאָס, די פילע עראָפּלאַנען וואָס פֿליִען אַרום דער וועלט אין 24 שעה, דאָס איז אַ צײַט־פּעריאָד.
אויף יעדן פֿליִגער זענען בערך צוויי הונדערט אָדער דרײַ הונדערט מענטשן, און זיי אַלע זענען פֿול מיט ווירוסן.
דאָס זענען צען מיליאָן פּאַסאַזשירן יעדן טאָג וואָס פֿאַרשפּרייטן זייערע ווירוסן אַרום דער וועלט, און מיר בײַטן זיי אויס.
האָסטו אַמאָל דורכגעגאַנגען די זיכערהייט־קאָנטראָל אין דעם פֿליפֿעלד און געזעסן איינער נעבן דעם אַנדערן אין אַ פֿליִגער?
– די מאַסקע איז גאָר אומניטיק.
די ווירוסן זענען דאָ און מען טוישט זיי.
עס איז שוין אַזוי פֿאַר צענדליקער יאָרן, נישט נאָר אויף עראָפּלאַנען.
דאָס איז נאָרמאַל; נײַע ווירוסן קומען שטענדיק אַרויס, און זיי טוישן זיך שטענדיק, בעיקר RNA-ווירוסן ווי
קאָראָנאַווירוסן, וואָס טוישן זיך זייער שנעל און קעסיידער.
און וואָס מען דערציילט אײַך וועגן די פֿילע וועריאַציעס איז לעכערלעך.
דאָס איז אַ מעשׂה וואָס עמעצער האָט עפּעס אויסגעקליבן.
דאָס איז עפּעס אויסגעקליבן.
די נאַטור איז פיל ווילדער, ווײַל די ווירוסן האָבן זיך נישט פֿאַרשפּרייט; לויט זאָגן
האָבן זיי זיך נאָר פֿון ווהאַן פֿאַרשפּרייט.
אָבער דאָ זענען אויך געווען עטלעכע.
אין שווייץ זענען פֿאַראַן אַ סך ערטער, וווּ מען האָט געפֿונען ווירוסן, מסתּמא אַפֿילו פֿאַרשיידענע.
און זיי קומען פֿון אַלע ערטער און פֿאַרשפּרייטן זיך שטענדיק פֿון אַלע ערטער און טוישן זיך און פּאַסן זיך אָן.
און זייער אימון־סיסטעם, מיר באַקענען זיך מיט אַלע.
און מיר האָבן אומגלויבלעכע טרענירונג־געלעגנהייטן, למשל דורך טוריזם און די גלאָבאַליזירטע עקאָנאָמיע,
וואָס לאָזן מענטשן אַרומפֿאָרן איבער דער גאַנצער וועלט.
זיי זענען אַלע די מענטשן וואָס פֿליִען דאָרט יעדן טאָג.
זיי לערנען וועגן ווירוסן, ווייסן נישט פֿון וווּ, פֿון אַ אינזל אין מזרח־אַזיע.
קומט צוריק, זיי זענען געווען בײַם פֿיש־מאַרק.
און דאַן אין וויעטנאַם האָבן זיי געזען די ביטלען וואָס מענטשן דאָרט עסן.
און די קאַטערפּילערס און אַזעלכע זאַכן. און עס זענען געווען אַ סך מענטשן און עס איז געווען געפּאַקט.
און דאָס איז געווען אַ שיינער יום־טובֿ, זאָגן זיי.
גאָרנישט איז געווען.
אַזוי זײַנען מיר שטענדיק אויסגעזעצט צו אַ סך אומבאַקאַנטע, נײַע ווירוסן.
מיר קענען דאָס טאָן. עס איז נישט נייטיק צו זאָרגן.
משוגענע אינדוסטריע
אויב איר קוקט אויף די דאַטן וועגן וווּ מענטשן זענען קראַנק געוואָרן אין דער פאַרגאַנגענהייט, ווי דאָ
געוויזן, למשל דורך פּיטער דאָשי, וואָס האָט אַ גראָבע צאַמענפֿאַסונג פֿון זײַנע גראַפֿיקן אין דער שפּיגל.
ער האָט אַ קוק געטאָן אויף די גריפּע־טויטן אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן פֿון 1930 ביז 2004.
און ווי איר קענט זען, איז געווען אַ ריזיקער אַראָפּגאַנג נאָך דער וועלט־מלחמה.
דאַן איז שוין זייער ווייניק געבליבן. כּמעט קיינער שטאַרבט מער נישט.
אַלטע מענטשן שטאַרבן, בײַ דער געלעגנהייט. דאָס זאָל פּאַסירן, נישט אַזוי?
יאָ, זיי שטאַרבן, און מאָל האָבן זיי אויך די גריפּע.
יאָ, און מאָל, פּלוצלינג, נאָך דער מלחמה, אין די 1960ער יאָרן, אַזוי צו זאָגן, וואָס זענען געווען יענע ווירוסן?
ערשטנס האָסטו אָנגעהויבן זיי צו זוכן, און דאַן האָסטו שוין געוואוסט פינף אָדער זעקס פֿון די 200 וואָס דו ווייסט איצט. און
נאָר די וואָס דו האָסט פּרוּוון געטאָן, קען מען באַשטעטיקן.
און דאַן האָט מען געקענט אַנטדעקט די אינפלוענצע.
אַזוי איז עס געווען, ווײַל מען האָט דערצו באַזונדערע אויפמערקזאַמקייט געגעבן.
עמעצער האָט אויך געזאָגט אַז עס קען זײַן מעגלעך צו פּראָדוצירן אַ וואַקצין.
און דאַן האָסטו נאָר געקוקט, און אין די לענדער זענען געווען אינפֿלוענזאַ־סענטינעלן איבעראַל.
ווי פילע אינפלוענזאַ־אינפֿעקציעס זענען דאָרט געפֿונען געוואָרן און אַזוי ווײַטער.
און דאַן האָבן זיי געזאָגט אינפֿלוענזע A אָדער B. דאַן איז געווען HN1, H5 און ווידער אַלע סוב־ספּעציעס.
און דערפֿאַר דאַרפֿסטו יעדן יאָר נײַע וואַקסינען נעמען, ווײַל זיי טוישן זיך.
און דאַן מוזסטו ווידער וועקסינירט ווערן.
עס איז אַ משוגענע אינדוסטריע, ווייל, אוי, דאָ גייט עס ווידער מיט די וואַריאַנטן, זיי דאַרפֿן האָבן אַ
נײַע וואַקצין קעגן אָמיקראָן, און מיר גרייטן זי שוין.
און דאַן... און דאַן דער פאַקט אַז צוויי אָדער דריי זענען דאָרט אין דער זעלביקער צײַט, ווען דו זוכסט נאָר איין, און דער
טעסט איז פּאָזיטיוו, למשל נאָר אינפֿלוענזע אָדער נאָר קאָראָנאַווירוס, דו האָסט אפילו נישט געקוקט אויף די אַנדערע.
אָבער דער פאקט איז אַז אין רובֿ פאַלן, בערך 40% פֿון די אינפֿעקציעס, זענען דאָ
צוויי ווירוסן וואָס קענען אײַך קראַנק מאַכן.
מאָל, אויב דו האָסט צוויי ווירוסן, וועסטו נישט קראַנק ווערן, נאָר אויב דו האָסט נאָר איין.
מאָל שטאַרקן צוויי ווירוסן זיך.
דאָס הענגט אָפּ פֿון וועלכע ווירוסן קומען און ווען.
דאָס מיינט אַז דאָ איז זייער, זייער קאָמפּליצירט.
איר דאַרפֿט טאַקע אַ דיפערענציאַלער דיאַגנאָז און אַ טעסט, נישט געקוקט ווי פּינקטלעך ער קען זײַן, וואָס
זאָגט אײַך גאָרנישט, בפרט נישט אַ פּי־סי־אַר־טעסט.
און אויב איר ווילט אָפּשאַצן אַזאַ ריזיק, איז גוט צו קוקן צי מער מענטשן ווערן קראַנק ווי געוויינטלעך.
אָדער איז עס טאַקע מעגלעך צו דיאַגנאָזירן די קרענק מיט זיכערקייט? קאָראָנאַווירוס?
און ווי קענסטו אויסשליסן די מעגלעכקייט אַז דאָס זענען נישט אַנדערע ווירוסן?
ווי קען מען באַשטימען אַז די סימפּטאָמען ווערן טאַקע פֿאַראורזאַכט דורך דער אינפֿעקציע, אויב מען האָט אַ
טעסט וואָס קען פֿאַרלאָזלעך אַנטדעקן דעם קאָראָנאַווירוס?
ווען מען שרעקט מענטשן אָדער וואָרנט זיי וועגן אַ באַשטימטער קראַנקייט, מוז מען זײַן גאָר זיכער אַז מען טאַקע ווייסט
וואָס די קראַנקייט איז. מאָל קען עס אויך זײַן אַ פֿאַרגיפֿטונג.
שטעלט אייך פאָר, איר וואָרנט מענטשן וועגן אַ ווירוס, און זיי זענען אַזוי אָפּגעשוואַכט דורך גליפאָסאַט, אַז זייער מיקראָביאָם
(אַלע מיקראָאָרגאַניזמען) איז צעשטערט, וואָס גורם זיי צו דערלעבן סימפּטאָמען פֿון פֿאַרגיפֿטונג און
מאַכט זיי אוממעגלעך צו טאָלערירן באַשטימטע זאַכן.
און דאַן זאָגסטו, אָ, אָבער עס איז אַ ווירוס.
דורך דאָס האָבן מענטשן בלויז סיסטעמאַטיש געוואָרן שוואַכער דורך עפּעס אַ סאָרט גיפט. דאָס קען אויך זײַן דער פאַל.
דיפערענציעלע דיאַגנאָז איז נישט נאָר וויכטיק פֿאַר יחיד־פּאַציענטן, נאָר אויך פֿאַר עפּידעמיאָלאָגן.
יאָ, און דאַן האָסטו געקענט זען וואָס דער רובערט קאָך אינסטיטוט טוט; זיי מאָניטאָרן שטענדיק וויפֿל פֿאַלן פֿון גריפּע עס זענען.
זיי האָבן 600 מעדיצינישע פּראַקטיקן וואָס מעלדן יעדן וואָך.
פֿאַר מיר איז דאָס אַזוי פיל. עס איז אַ באַשטימטער סטאַנדאַרט, און דערנאָך קענען זיי עס לאַנגצייטיק איבער די
יאָרן פֿאַרגלײַכן, צו זען צי עס וואַקסט אָדער נידערט.
און דאָרט האָב איך ערשט געקוקט; עס איז כּמעט די זעלבע זאַך וואָס איך האָב געטאָן מיט מײַן פֿרוי טאָמסען.
דאָס איז וואָס דער ראָבערט קאָך אינסטיטוט טוט מיט 600 מעדיצינישע פּראַקטיקן איבער גאַנץ דײַטשלאַנד.
און דאַן האָב איך געקוקט און געזען – דאָ קען מען זען די ליניע דאָ, דאָס איז געווען 2020 – און פּלוצעם אין מאַרץ איז געווען
אַ לאַקדאַון, קיינער איז מער נישט קראַנק געוואָרן, די פּאַנדעמיע האָט געוואַלדיקט און קיינער איז נישט קראַנק געוואָרן.
און דאָס האָט מיך איבערראַשט.
איך ווייס פארוואס עס איז געפאלן, ווייל קיינער איז מער נישט געגאנגען צו דער דאקטער־פּראַקסיס.
דו האָסט געמוזט אַ מאַסקע טראָגן און זיך טעסטן לאָזן, און מענטשן האָבן געזאָגט, ניין, ווײַל איצט גלייבן זיי מיר, אַזוי איך דאַרף
נישט קיין קראַנק־באַווײַז און איך דאַרף נישט גיין צום דאָקטער.
און דאַן, ווען זיי האָבן געהאַט די גריפּע, אַזוי האָבן זיי זי געהיילט.
און דאָס האָט זיך פאָרגעזעצט אין דעם קומענדיקן יאָר.
דאָס איז 2021 – גאָרנישט, אַבסאָלוט גאָרנישט, גאָרנישט אַ גאַנץ יאָר.
עס איז אפילו נישט געווען קיין גריפּע־סעזאָן.
יאָ, איך האָב שטענדיק געמיינט אַז עפּעס אַזוינס, אַ פּאַנדעמיע, וואָלט געווען אַ קאַטאַסטראָפֿע, מיט שפּיטאָלן איבערלאָדירט.
אָבער דאָס איז נישט געווען דער פאַל. איך האָב נישט די דאַטן בײַ האַנט, אָבער דו ווייסט מסתּמא אַז
שפּיטאָלן האָבן אין דער צײַט די צאָל בעטן רעדוצירט.
דער פּי־סי־אַר־טעסט איז דער שליסל צו דער פּאַנדעמיע (כינע)
און דאָס איז פֿון כינע. דאָס האָט מיר געגעבן זיכערקייט, ווען איך האָב אין אָנהייב מאַרץ געפֿרעגט בײַ דער
כינעזישער CDC. וואָס פֿאַר דאַטן זענען דאָרט בנימצא?
און דאָס זענען געווען די פאַלן, דאָס זענען געווען די פּאָזיטיווע פּי־סי־אַר טעסטן.
און דו זעסט, אין אָנהייב זענען געווען נאָר אַ פּאָר טויזנט פאַלן יעדן טאָג.
און דאַן פּלוצלינג, דעם ערשטן מערץ, איז עס אַראָפּגעקומען לויט דער באַפֿעל.
די פּאַנדעמיע אין כינע איז געווען איבער. זיי האָבן זי פשוט אויסגעשאַלטן.
טראַכט פֿון די עראָפּלאַנען, טראַכט פֿון די פילע מענטשן, עס איז איבערפֿול מיט מענטשן איבעראַל.
זיי האָבן געהאַט עטלעכע ווירוסן. זיי האָבן פשוט איבער נאַכט די פּאַנדעמיע אָפּגעשטעלט און אַזעלכע זאַכן.
זיי האָבן פשוט מער נישט געפּרוּווט זי. זי איז שוין נישט געווען.
מיר האָבן דאָס אַליין געקענט טאָן.
און די קרענק איז דעפֿינירט געוואָרן.
און דאָס איז וואָס די ווהאָ האָט געטאָן איידער זי האָט אָנגעהויבן, צוריק אין 2019.
זיי האָבן די קרענק לויט דעם ICD-קאָד דעפֿינירט.
דאָס איז וואָס די וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע קען טאָן.
זי קען דיאַגנאָזן דעפֿינירן.
דעפֿינירן מיינט אַרומגעבן עפּעס מיט אַ גדר; אַלץ וואָס איז אינעווייניק געהערט דערצו.
דאָס איז איין דעפֿיניציע.
און זיי האָבן עס דעפֿינירט אויף אַזאַ אופֿן, אַז זיי האָבן געזאָגט, נו, עס איז קאָוויד-19. דאָס איז דער נײַער
געפֿערלעכער פּאַטאָגען פֿון ווהאַן, האָבן זיי געזאָגט.
און איר קענט דאָס באַשטימען מיט אַ טעסט.
דאָס איז דער פּי־סי־אַר־טעסט פֿון הער דראָסטען.
מיר האָבן דאָס אויך אויפֿגענומען.
און אויב עס איז פּאָזיטיוו, איז עס קאָוויד-19. און עס זענען אַסימפּטאָמאַטישע פאַלן.
דאָס מיינט אַז מענטשן זענען געזונט, אָבער דער טעסט איז פּאָזיטיוו.
און דאַן האָבן זיי אַ צווייטע דיאַגנאָזע.
דאָס הייסט, דער קאָוויד-19 ווירוס איז נישט אידענטיפֿיצירט.
זיי האָבן נאָך אַפֿילו נישט געפּרוּווט פּאָזיטיוו אויף פּי־סי־אַר.
דאָס זענען געווען מענטשן וואָס האָבן געהאַט קאָנטאַקט מיט עמעצן וואָס האָט געטעסט פּאָזיטיוו
פֿאַר פּי־סי־אַר – און האָבן געהאַט אַ פֿאַרקילונג.
אַזוי מוזן זיי געהאַט האָבן סימפּטאָמען און געהאַט קאָנטאַקט מיט עמעצן וואָס האָט זיך
אַרויסגעוויזן פּאָזיטיוו אין אַ פּי־סי־אַר טעסט.
דאָס איז אויך געווען קאָוויד-19. ווײַל מען האָט אים צוגעטיילט אַ אַנדערן ICD-נומער, אַ ביסל אַנדערש, 7.2. יאָ, און די
צוויי זאַכן זענען שטענדיק געווען פֿאַרבונדן מיטן PCR-טעסט.
אויב עס איז געווען קאָוויד, איז דאָס דער פּי־סי־אַר טעסט.
און ווען מיר רעדן וועגן לאַנג־קאָוויד אָדער נאָך־קאָוויד, מיינען מיר מענטשן וואָס זענען קראַנק נאָכדעם וואָס זיי
זענען דיאַגנאָזירט געוואָרן מיט איינעם פֿון די צוויי צושטאַנדן.
וואָס זענען גאָר אומבאַטײַטיק. ניט רעלעוואַנט.
מענטשן וואָס האָבן געהאַט כראָנישן מידקייט־סינדראָם.
אָבער ווער האָט דערווייַל געהאַט אַ פּאָזיטיוון פּי־סי־אַר טעסט. דאָס איז איצט לאָנג קאָוויד.
און, פֿאַרשטייט זיך, אַחוץ דעם פֿאַקט וואָס זיי האָבן אויסגעטראַכט "לאָנג קאָוויד" כּדי צו
פֿאַרבאָרגן די זייַטיקע ווירקונגען פֿון די דאָזיקע שפּריצן.
דאָס איז די הויפּט־פֿונקציע.
עס איז אַ גרויסער מענטש, קאַרי ב. מולליס. ער איז דער דערפֿינדער פֿון דעם פּי־סי־אַר־טעסט.
ער זאָגט אַז מיטן פּי־סי־אַר־טעסט קען מען געפֿינען אַלץ אין יעדן, אויב דאָרט איז אפילו איין מולעקול.
און מיר האָבן מאָלעקולן פֿון אַלע מינים זאַכן אין אונדז.
ווייסטו אַז דו אויסשיידסט טעטאַנוס־באַקטעריעס אין דײַן קאַק? מיט אַזוי פֿיל מענטשן, קענסטו זיך
ניט אַמאָל פֿאַרטרויען צו גיין אין די טואַלעט.
נו, איך האָב געמאַכט אינספּעקציעס פֿון קאַנאַליזאַציע־רייניקונגס־אַנלאַגעס. ווי אַ אָפֿיציר פֿאַר
פּובליקער געזונטהייט, מוז מען אויך קאָנטראָלירן טרינקוואַסער און קאַנאַליזאַציע־רייניקונגס־אַנלאַגעס, כדי
צו זיכער מאַכן אַז זיי אַרבעטן ריכטיק און נישט שמעקן.
און דאַן האָט עמעצער געמאָסטן וויפֿל סאַלמאָנעללאַ עס איז אין די אָפּפֿאַל־וואַסערן פֿון דער קאַנאַליזאַציע־רייניקונגס־אַנלאַגע.
דאָס איז געווען גאַנץ אַ סך, אַזוי האָב איך געמיינט אַז דו זאָלסט נישט שווימען דאָרטן לאַנגער ווי
צען מינוט. אַנדערש וועסטו באַקומען אַן אינפֿעקציע.
די סטאַנדאַרטן, ווען דו פּרוּווסט זיך אָריענטירן, און די זאַכן וואָס דו זוכסט, געפֿינסטו נאָר די זאַכן וואָס דו זוכסט.
און די אַנדערע זאַכן, ווי טעטאַנוס, קיינער קאָנטראָלירט דאָס שוין נישט, זיי קענען דאָס ווידער אַרויפברענגען.
זיי קענען נאָך עפּעס דערפון מאַכן, אָבער דו זאָלסט זיי דאָס נישט זאָגן.
אָבער דאָ, דאָ קענט איר זען די צאָל טעסטן. דאָס איז ווען עס האָט זיך אָנגעהויבן אין אָנהייב 2020, ווען מער און מער טעסטן
זענען דורכגעפֿירט געוואָרן. די בלויע באַרס דאָ רעפּרעזענטירן די טעסטן, און פּלוצלינג זענען דאָ אַ סך פֿון זיי.
אַמאָל האָבן זיי דאָ אַ סך געמאַכט.
דאָס איז געווען אין האַרבסט 2020, ווען מען האָט געטעסטעט אין עלטערן־היימען און אומעטום, און מען האָט געשיקט דעם פּערסאָנאַל
אַהיים, און די עלטערע זענען געבליבן אָן זאָרג. זיי זענען געקומען אין שפּיטאָל, מען האָט זיי אינטיובירט בײַ 80, מען
האָט זיי באַהאַנדלט מיט רעמדעסיוויר, מען האָט זיי געהרגעט, כּדי מיר זאָלן קענען זען קרבנות פֿון קאָוויד-19.
דער רויטער אין דער קערווע, דאָס איז די סקאַלע דאָ, דאָס איז דער פּראָצענט פֿון פּאָזיטיווע טעסטן.
אין אָנהייב איז עס געווען גאַנץ הויך.
אין זומער איז דאָ גאָרנישט געווען.
זיי האָבן זיי געפּרוּווט בײַם פֿליפֿעלד, אָבער גאָרנישט איז אַרויסגעקומען. דאָ.
און דאַן האָט עס אָנגעהויבן, דערנאָך איז דער פּראָצענט געשטיגן, דערנאָך איז ער אַרויף געגאַנגען צו 10% בערך, און עס
זענען געווען, נו, ביז 10% פֿון די טעסטן זענען געווען פּאָזיטיוו.
דאָס איז, כמובן, גאַנץ אַ סך, אָפּהענגיק פֿון דער צאָל טעסטן.
זע, עס איז כּמעט דאָ, דאַן האָסטו כּמעט דאָ, יאָ, דאָס זענען 1.5 מיליאָן טעסטן פּער וואָך
וואָס זענען דורכגעפֿירט געוואָרן אין דײַטשלאַנד.
דאָס זענען די ציפֿערן, נישט אַזוי? דאָס זענען די וואָס, דאָ זענען נאָך דערנאָך דורכגעפֿירט געוואָרן 2.5 מיליאָן
טעסטן, אין אַפּריל 2022, 2.5 מיליאָן טעסטן פּער וואָך.
און זע ווי פילע זענען געווען פּאָזיטיוו.
ביז 50% זענען שפּעטער געווען פּאָזיטיוו.
עס איז גאָר אַבסורד, גאַנץ נאַרישקייט.
נישט נאָר אַ פֿאַרשווענדונג פֿון רעסורסן, נאָר אויך אַ פֿאַרדאַמפּונג פֿון דער גאַנצער באַפֿעלקערונג.
און מיר האָבן אינסטיטוטן וואָס טאַקע ווייסן בעסער.
מיר האָבן דעם פּאָל ערליך אינסטיטוט, מיר האָבן דעם ראָבערט קאָך אינסטיטוט, קלוגע מענטשן אין די אוניווערסיטעטן.
פארוואס האָבן זיי געבליבן שטיל וועגן אַזאַ צירק?
אָבער וואָס האָבן מיר דערלעבט?
איך האָב דאַן געזוכט עפּעס אַנדערש.
איך האָב געקוקט וויפֿל עס איז געווען, און דערנאָך זענען די נויטפֿאַל־דינסטן אָנגעקומען, די לײַט מיט די בלויע
ליכטער, וואָס זענען שוין געווען דאָרט אין יענע יאָרן, אין 2021.
איר קענט זען די פֿאַרשיידענע פּונקטירטע אָדער גלאַטע ליניעס: די גלאַטע ליניע איז פֿון 2021,
און די אַנדערע זענען פֿון די צוויי יאָר פֿריִער.
און דאָס זענען די רעספּיראַטאָרישע סיבות פֿאַר דעם, צי מען שיקט אײַך אין דעם נויטפֿאַל־אָפּטייל ווי
אַ נויטפֿאַל־פֿאַל צוליב אַ רעספּיראַטאָרישער קרענק.
און די וועטן ווערן געציילט.
דאָס זענען די אָפּעראַציעס, וואָס זענען פֿאַרשפּרייט איבער דײַטשלאַנד.
אין יענער צײַט זענען געווען נאָר זעקס אַזעלכע ערטער, וווּ די נויט־אָפּעראַציעס זענען רעקאָרדירט געוואָרן.
און איצט זענען דאָ נאָך מער.
דו קענסט זען אַז מען זעט נישט קיין ענדערונג.
אָטעם־קרענקען זענען נישט וויכטיק, וואָס איז דאָס נאָך אַמאָל – וואָס איז דאָס נאָך אַמאָל, קאָראָנאַווירוס?
דאָס זאָל זײַן אַ רעספּיראַטאָרישער ווירוס.
עס איז גאָרנישט צו זען, אַזוי האָב איך זיך געפרעגט. נו, וואָס איז דאָס?
און דאַן האָב איך נאָך אַמאָל נאָכגעקוקט: וואָס וועגן די אַנדערע מיסיעס?
דאָס זענען געווען די האַרצ־ און בלוט־געפֿאַס־גרינדער פֿאַר אויפנעמען צוליב נויטפֿאַלן,
דאָס הייסט האַרצ־ און בלוט־געפֿאַס־פּראָבלעמען.
און פּלוצלינג זעסטו, פּאַראַלעל צו דעם אונטן – איך האָב דאָס אַליין געטאָן, איך האָב זיי איינער נאָך דעם אַנדערן געשטעלט –
די צוויי זאַכן, פּינקטלעך אין דער זעלביקער צײַט סינכראָניזירט.
און דאָס איז ווען דו זעסט צום ערשטן מאָל די גרויע שורה.
איך מוז דאָס ווײַזן.
זע, דאָרט איז איינער.
דאָס זענען די מענטשן וואָס האָבן באַקומען די ערשטע וואַקסינאַציע, דעם ערשטן שפּריץ.
און דאָס זענען די וואָס האָבן באַקומען די צווייטע שפּריץ.
און דאָ, ספּעציעל מיטן אָנהייב פֿון דער צווייטער שפּריץ, אָבער שוין דאָ, שויסט זיך די קערווע פּלוצלינג אַרויף צו אַ גאָר אַנדערש
מדרגה, מער ווי צװיי מאָל אַזוי פיל, צװיי מאָל אַזוי פֿיל סירענעס צוליב האַרצ־קרענק־קאָמפּליקאַציעס, פּאַראַלעל, אין דער זעלבער צײַט
ווי די אַדמיניסטראַציע פֿון די RNA־שטאָפֿן, די גענע־טעראַפּיע.
זיי זענען בכלל נישט קראַנק. דו קענסט נישט באַהאַנדלען קראַנקע מענטשן – דאָס איז אַ פאַרגิפֿטונג.
און דאָס זעלבע געלט אויך פֿאַר נעווראָלאָגישע שטערונגען, וואָס אויך עקזיסטירן.
דאָ קען מען אויך זען ווי עס פּלוצלינג שטאַרק אויפגעשפּרונגען איז, און אין אַ ריזיקן מאָס, מיט אַלע די שלאָגן און
ניראָלאָגישע דיסאָרדערס וואָס זענען פּאַסירט: מענטשן זענען בלינד געוואָרן, און אַזוי ווייטער.
דאָס איז אויפגעשטיגן גלײַך מיט די שפּריצן. און דאָס האָט מיך טאַקע דעמאָלט אַלערמירט.
איך האָב דאָס גלייך געזען ווען עס האָט אָנגעהויבן.
דאָס איז געווען בערך 21, ווען די דאַטן זענען סוף־כּל־סוף בנימצא געווען.
און דאָס האָט מיר געגעבן אַ גוטן צוטרוי אַז די שפּריצן וועלן זײַן טאַקסיש.
איבערשיסנדיקע שטאַרבקייט
און איצט זענען דאָ אָפּשאַצונגען וואָס ווײַזן וואָס דער איבערשיס פֿון טויטן איז, גאָר אומאָפּהענגיק פֿון קיין
דיאַגנאָז. זיי האָבן פשוט געקוקט וויפֿל מענטשן זענען געשטאָרבן.
ווי די באַפעלקערונג עלטערט זיך, וועלן מער מענטשן נאַטירלעך שטאַרבן.
ווען די באַפעלקערונג איז יונגער, שטאַרבן ווייניקער מענטשן.
און מענטשן וואָס האָבן שוין אַמאָל געשטאָרבן, קענען נישט ווידער שטאַרבן.
די זאַכן ווייסטו טאַקע.
און דאָס מוז זיך אָפּשפּיגלען אין די חשבונות.
אויב איר ווילט דאָס עפּידעמיאָלאָגיש אָפּשאַצן, מוזט איר עס לויט עלטער סטאַנדאַרדיזירן. און קופּער האָט דאָס זייער שיין געטאָן.
און דאַן האָט ער באַמערקט, לויט עלטער־גרופּעס, אַז מיט די קינדער דאָ אין דעם 21סטן יאָרהונדערט איז גאָרנישט געשען.
אָבער בײַ די יונגע לײַט פֿון 15 יאָר און העכער, פּלוצעם, איז דאָ גאָרנישט געווען, עס איז געווען
אַ נידעריקער שטאַרבקייט במשך די פּאַנדעמיע־יאָרן.
אָבער פּונקט ווען די פּאַנדעמיע האָט זיך אָפּגעשוואַכט, זענען זיי פּלוצעם געשטאָרבן.
און די יונגע מענטשן זענען דאָ געשטאָרבן.
די איבערשיס־שטאַרבקייט־ראַטע פֿון 8% בײַ די 40–49־יאָריקע.
דאָס איז אַ סך. דאָס איז אויסערגעוויינטלעך.
און דאַן איז געווען אַ עלטער־גרופּע וואָס איז געשטאָרבן, איך ווייס נישט פארוואס.
הער קופּער קען דאָס אויך נישט דערקלערן, איך ווייס נישט.
מענטשן אין עלטער פֿון 50 ביז 59 יאָר זענען נישט אַזוי אָפֿט געשטאָרבן.
צי דאָס איז געווען אַ גרופּע וואָס עפּעס האָט בעסטער מצליח געווען צו פֿאַרמיידן דעם שפּריץ, האָב איך נישט קיין געדאַנק.
און דאָ גייט עס ווייטער. אין 2022 האָט זיך די סיטואַציע פֿאַרערגערט און איז געוואָרן זייער ערנסט בײַ די זייער יונגע, מיט
אַ 10% העכער טויט־ראַטע בײַ יונגע מענטשן אין אַלע דרײַ גרופּעס.
און שפּעטער אויך פֿאַר די וואָס זענען 70 יאָר אַלט און עלטער.
דאָס איז עפּעס וואָס איז טאַקע אַלאַרמירנדיק.
דאָס איז אַ סך. און דאָס זענען וואַסערדיכטע דאַטן.
אַלגעמיינע שטאַרבקייט־ראַטע; דאָס ווייזט נישט אָן די טויט־אורסאַך.
אָבער כאָטש זיי זענען נישט געשטאָרבן אין דעם פּאַנדעמיע־יאָר, ווען מען האָט געגעבן די שפּריצן איבערן ברעט
צו איבער 80% פֿון דער באַפעלקערונג, צוויי מאָל, דריי מאָל — דעמאָלט זענען זיי געשטאָרבן.
און דאָס, איך מיין, איז גענוג. דערפֿאַר זאָלן די שפּריצן גלייך פֿון דער מאַרק אַראָפּגענומען ווערן. אַזוי פיל פריער.
ווי באַלד די ערשטע זייַט־ווירקונגען זענען אויפֿגעטראָטן אין VAERS, וואָס איז אויך קלאָר געווען זעבאַר אין אַמעריקע, האָבן זיי
געדאַרפֿט גלייך זאָגן "שטעלן אָפּ", פֿריִער, ווען מיר האָבן נאָך געקענט זיך אין אַ געוויסן
מאָס פֿאַרלאָזן אויף די אויטאָריטעטן, האָף איך.
און זיי האָבן דאָס נישט געטאָן.
דאָס איז בכיוון.
עס איז נישטאָ קיין אַנדערער וועג דאָס צו דערקלערן.
עמעצער האָט זיכער געזאָרגט אַז מענטשן זײַנען נישט באַשיצט געוואָרן.
עמעצער האָט געהאַט בייזע כוונות קעגן מענטשן.
און יאָ, דאָס איז געווען וואָס מיר האָבן גערופֿן אַ פּאַנדעמיע...
דאָ קענט איר ווידער זען די גאַנצע זאַך אין כראָנאָלאָגישן סדר. דאָ קענט איר זען די יונגע מענטשן.
ווייניקער זענען געשטאָרבן ווי געוויינטלעך.
אויך דאָ, אפילו ביז דרײַסיק, פּאַסירט גאָרנישט.
און דאָ, ווען עס האָט דאָ אָנגעהויבן, האָט עס אויך אָנגעהויבן צווישן יונגע מענטשן מיט איבערמעסיקער שטאַרבקייט.
און דאָ איז געווען נאָר איבערשיסנדיקע שטאַרבקייט אין דער צײַט, ווען מענטשן זענען
געטויט געוואָרן אין עלטערן־היימער און שפּיטאָלן.
עס זענען געווען נאָר די עלטערע. דאָס איז נישט טיפּיש פֿאַר אַ פּאַנדעמיע; מאָל נאָר די יונגע, מאָל נאָר די עלטערע.
דו מוזט אַזוי פיל באַשליסן, ווי און וועמען דו האָסט געוואָלט דאָ טויטן. דאָס איז נישט מעגלעך.
אַזוי האָט דאָס בכלל נישט געפּאַסט.
איך וויל דאָס מער נישט. עס איז אַזוי לעכערלעך.
דאָס איז דאָס בילד וואָס וויראָלאָגן מאָלן פֿאַר אונדז: דאָרט איז ווהאַן, די געפֿערלעכע זאַך.
און דאַן זאָגן האַלב פֿון דער געזעלשאַפֿט און וויסנשאַפֿט: דאָס איז זיכער געקומען פֿון דער לאַבאָראַטאָריע.
זיי זאָגן אַז די אַנאַליזע איז געקומען פֿון דעם פֿיש־מאַרק.
גאָרנישט איז געקומען, גאָרנישט בכלל. טעסטן זענען געקומען.
עס האָבן זיך נישט פֿאַרשפּרייט קיין געפֿערלעכע ווירוסן, גאָרנישט.
און די דיסקוסיע וועגן איבערמעקטאין אָדער הידראָקסיכאָראָקווין איז אַ שווינדל־דיסקוסיע, אַ אָפּווענדונג.
מיר האָבן קיינמאָל נישט געדאַרפֿט דאָס פֿאַר קיין שום פֿאָרעם פֿון גריפּע.
און די מענטשן וואָס האָבן עס גענוצט און דערנאָך געזאָגט, "אָבער מיר האָבן געראַטעוועט מענטשן מיט איבערמעקטין."
זיי האָבן אפילו נישט געמאכט קיין דיפערענציעלע דיאַגנאָזע פֿון וואָס אַנדערש קען דאָרט זײַן.
ניין! עס זענען נישט געווען קיין נײַע ווירוסן.
און דזשיי.דזשיי. קוי, וואָס איז אַ ביאָלאָג, האָט דאָס זייער, זייער שיין אויסגעמאָלט.
און דאָ זענען אויך געווען אַ פּאָר זייער אַרבעטזאַמע יאַפּאַנער.
זיי האָבן דאַן געזאָגט: יאָ, קוק, וואָס זענען געווען די אָפּציעס?
און דאַן האָבן זיי געקוקט און – זיי זענען טאַקע אַזוי פּינקטלעך – האָבן זיי דורכגעקוקט אַלץ: וווּ עס זענען
געווען ווירוסן, וואָס פֿאַר סאָרטן און אַזוי ווייטער.
און זיי האָבן זיך אָנגעקוקט: ווי האָבן זיי זיך אונטערשיידן לויט די סעקווענצן, די פֿאַרשיידענע וועריאַנטן וואָס זענען אויפגעקומען?
און דאַן האָבן זיי געקוקט: אוי, דאָס איז מאָדנע.
דאָס איז קיינמאָל נישט געשען אין דער נאַטור, אַז דאָס ... ווי קען דאָס פּאַסירן? דאָס פּאַסט.
זיי האָבן געפֿונען אַז די פאָרמירונג פֿון עטלעכע אָמיקראָן־איזאָלאַטן איז נישט
געווען דער רעזולטאַט פֿון גענאָם־עוואָלוציע.
זיי האָבן געזאָגט אַז אַזעלכע מעכאַניקן פּאַסירן נישט אין עוואָלוציע.
און דערנאָך האָבן זיי אויך געזאָגט, אַז די אָמיקראָן־וואַריאַנטן זענען שוין אין יעדן אָרט אין יאָר 2020 געווען דעטעקטירבאַר.
דאָס פּאַסט אויך נישט מיטן נאַראַטיוו וואָס מען פֿאַרזאָרגט אונדז.
און דאַן דער מסקנא: די וועריאַנטן זענען אויפגעקומען דורך אַ גאָר נײַעם מעכאַניזם וואָס קען נישט
ווערן דערקלערט דורך הײַנטיקע ביאָלאָגישע וויסנשאַפֿט.
זיי האָבן געזאָגט אַז עפּעס אַזוינס עקזיסטירט נאָך נישט אין דער נאַטור.
און זיי האָבן טאַקע אַרײַנגעלייגט אַ סך מי.
דאָס איז אַ גרויסע אַרבעט מיט אַ סך דעטאַילן.
און עס זענען פֿיל, פֿיל זײַטן וואָס טוען אַ זייער גוטע אַרבעט צו באַשטעטיקן דאָס אויף אַ זייער ערנסטן אופֿן.
און אויב איר קוקט, האָב איך קאָנטאַקטן מיט וויראָלאָגן און מענטשן וואָס זענען אויך אַקטיוו אין מולעקולאַרער ביאָלאָגיע.
און זיי ווייסן אַז רנאַ און רנאַ־ווירוסן זענען גאָר אומשטענדיק.
קוי האָט אַ גוטן בײַשפּיל צו דערקלערן דאָס.
ער זאָגט אַז אויב מען וויל עפּעס מאָלפֿאַכן, דאַרף מען מאַכן אַ קאָפּיע פֿון אים; מיט RNA איז דאָס ווי צו האָבן אַ
מוזיק־קאַסעטע און קאָפּירן זי אויף אַ צווייטע מוזיק־קאַסעטע.
דאַן איז עס אַ ביסל ראַשדיק.
און אויב איר ווילט ווידער קאָפּירן די לידער, איז נאָך מער ראַש.
און אויב דו קאָפּירסט זיי ווידער, קענסטו כמעט נישט מער הערן די מוזיק.
די זעלבע געלט פֿאַר רנ״אַ־ווירוסן.
איר קענט די זאכן נישט פאָרויסרוקן אָן זיי צו טוישן, אָבער מען קען דאָס זייער שנעל טאָן.
טראַכט וועגן די צען מיליאָן פּאַסאַזשירן אויף עראָפּלאַנען יעדן טאָג אָדער עפּעס אַזוי. עס איז אַבסורד, די
מעשׂה וואָס מען האָט אונדז דערציילט וועגן דעם ווירוס וואָס זיך פֿאַרשפּרייט און מוטירט.
און דאַן געפֿינסטו אַ וועריאַציע. דאָס וועט נישט אַרבעטן.
אָבער ווי קען מען זיכער מאַכן אַז די וועריאַנטן ווערן געפֿונען איבער דער גאַנצער וועלט?
דאָס ווערט געטאָן מיט אַ ספּעציפֿישער טעכניק צו זאַמלען די קליינע שטיקלעך, דער ווירוס כּולל
30,000 נוקלעאָטידן, און דאַן זיי צוזאַמענשטעלן.
זיי זענען טאַקע נאָר געווען אויף דעם קאָמפּיוטער אין ווהאַן. דאָרט האָבן זיי זיי געהאַט.
אין דעם קאָמפּיוטער איז געווען אַ סעקווענץ.
אין דעם זענען געווען די געפערלעכע זאַכן, די געפערלעכע סעקווענצן. און זיי האָבן זיי געהאַט.
און דאַן האָסטו עפּעס געזאַמלט, עס אין דער נאַטור געזאַמלט, עס אויסגעריכט, און דאַן האָסטו RNA פּראָדוצירט.
און ווײַל עס טוישט זיך אַזוי שנעל, אויב דו ווילסט עס איצט באַוואַרענען, מוזסטו זײַן
דנ״א איבערשרײַבן. דו מוזסט עס איבערשרײַבן.
דו האָסט געמוזט מאַכן RNA פֿון דער שטעמפּל־אָפּדרוק, דו האָסט געמוזט מאַכן דעם שטעמפּל.
און דער שטעמפּל בלײַבט.
דו ווייסט, מען האָט געפֿונען מאַמאָנט־די־ען־עי אין אײַז.
און דאַן האָבן זיי ווידער פּרוּווט צו נוצן עלעפֿאַנטן אָדער ... צו נוצן זיי ווידער פֿאַר צוכט.
אַזוי איז די דנ״א אומגלויבלעך סטאַביל.
און קאָוי האָט דאָס דערקלערט מיטן זאָגן אַז דנ״א איז ווי ווען מען קאָפּירט סידיס.
זיי זענען גענוי די זעלבע. די דיגיטאַלע קאָפּיעס זענען גענוי די זעלבע.
און זיי האַלטן אַ ביסל צײַט.
אָבער ווען דו קאָפּירסט די קאַסעטע, ווערט דער ראַש שטאַרקער און שטאַרקער.
דאָס איז די רנ״אַ.
און דערפֿאַר איז עס אוממעגלעך צו אַרויסלאָזן רנ״אַ, אפילו קינסטלעכע רנ״אַ־ווירוסן וואָס ווערן געשאַפֿן אין דער
לאַבאָראַטאָריע, אויף אַזאַ אופֿן אַז זיי וואָלטן האָבן קיין ווירקונגס־רײַך און איבערלעבן פֿאַר
קיין לענגערע צײַט אָן דורכגיין מאַסיווע ענדערונגען.
און אין עוואָלוציע, די עוואָלוציע פֿון ווירוסן גייט אין דער ריכטונג פֿון בעסערער אַדאַפּטאַציע צו זייערע גאַסטגעבער.
דאָס מיינט אַז אַ ווירוס וואָס טויט זײַן האָסט איז נאַריש און האָט נישט קיין שאַנס צו איבערלעבן.
נור די ווירוסן וואָס לאָזן אונדז לעבן, אַזוי אַז מיר בכלל ניט באַמערקן אַז זיי זענען אין אונדזערע היימען, קענען זיך
ווונדערלעך איבעראַל פֿאַרמערן. און אין עראָפּלאַנען און אויף באַנען און דאָ אויך קען מען די ווירוסן איבעראַל פֿאַרשפּרייטן.
דאָס איז איין זאַך וואָס פֿאַרזיכערט זייערע שאַנסן צו איבערלעבן.
דו ווייסט, דו ביסט צוזאַמענגעשטעלט פֿון 30 טריליאָן גוף־צעלן. דורכשניטלעך 30 טריליאָן, עטלעכע
האָבן אַ ביסל מער, אָבער דײַן גענאָם איז דאָרט.
דאָס זענען דײַנע צעלן, דאָס ביסטו. אַזוי קען מען דיר דערקענען.
און דערנאָך באַשטייסטו אויך פֿון 39 טריליאָן אַנדערע מיקראָאָרגאַניזמען וואָס לעבן אין דײַן דאָרעם,
אויף דײַן הויט, און איבעראַל אויף דײַנע שלײַמהײַטלעך.
זיי זענען אַזוי... דו וועסט זען אַ לאַנדשאַפֿט וווּ די נאַטור לויפֿט ווילד.
און דאָס זענען אַלע וויכטיקע, וויכטיקע מיקראָבן. זיי האָבן אַ ספּעציפישע פֿונקציע.
זיי זענען דער גרונט פֿאַר וואָס דו ביסט געוואָרן ווער דו ביסט.
אין דיין גענאָם זענען מיקראָבן. זיי האָבן זייער גענעטישן סדר אַרײַנגעשטעלט אין דיין גענאָם, פֿון ווירוסן, פֿון
רעטראווירוסן. זיי זענען אַרײַנגעשטעלט געוואָרן. און אַזוי האָבן מענטשן זיך אין דער ערשטער אָרט אַנטוויקלט.
עס זענען געווען געוויסע ווירוסן וואָס האָבן געמיינט אַז מיר האָבן שוין נישט געדאַרפֿט לייגן קיין אײַער.
אַזוי, די אַנטוויקלונג, די עוואָלוציאָנערע אַנטוויקלונג, פּאַסירט דורך די איבערפֿירונג פֿון גענעטישער אינפֿאָרמאַציע פֿון איין
לעבעדיקן זײַן צו אַן אַנדערן. און דאָס שיינע איז, אַז עס איז אַ דיסקוסיע וועגן צי ווירוסן עקזיסטירן
אָדער נישט. פֿאַר מיר איז דאָס אַ ביסל אָפּלענדיק.
אַמאָל זענען געווען מענטשן וואָס האָבן אַנטדעקט עפּעס וואָס זיי האָבן גערופֿן באַקטעריעס. דאָס איז אויך אַ פאָרעם פֿון
פֿאַרשיידנקייט. און דאַן האָבן זיי געהאַט אונטער־גרופּעס. און דאַן זענען געווען מענטשן וואָס האָבן געזאָגט אַז עס
איז עפּעס וואָס מען קען נישט זען אונטער אַ מיקראָסקאָפּ.
אָבער עס מאַכט אײַך נאָך אַלץ קראַנק; איר קענט עס אויך געפֿינען אין וואַסער. און איר קענט געפֿינען אַזעלכע קליינע זאַכן
איבעראַל אין דער נאַטור. שפּעטער האָט מען זיי געזען אונטער אַ עלעקטראָן־מיקראָסקאָפּ און גערופֿן זיי ווירוסן.
נאָך דעם האָט מען אין דעם גוף געפֿונען ענלעכע זאַכן, כּמעט פּונקט די זעלבע.
און דאַן זאָגן מענטשן, אַז דאָס זענען נישט ווירוסן; זיי זענען געווען, זיי זענען נאָך דאָרט. מען
רופט זיי עקסאָסאָמען. זיי קוקן כּמעט פּונקט די זעלבע.
עס אַנטהאַלט אויך גענעטישע אינפֿאָרמאַציע און מאָל פּראָטעין.
דאָס מיינט אַז אין לעבעדיקער נאַטור, וועמענס פֿאַרשיידנקייט קען נישט ווערן רעדוצירט, איז דאָס אַ זייער וויכטיקע דערקלערונג:
די פֿאַרשיידנקייט פֿון דער נאַטור קען נישט ווערן רעדוצירט.
און וויסנשאַפֿט שטענדיק רעדוצירט. זי שטענדיק דעפֿינירט זאַכן. זי זאָגט: דאָס איז דאָס, דאָס איז דאָס.
און דאַן ווערן פֿאַרגלײַכן געמאַכט, און די דעפֿיניציע האָט זיך אין וויסנשאַפֿט פיל מאָל געביטן.
זיי וועלן אין אַ געוויסן מאָמענט ניט מער נוצבאַר זײַן.
און איך גלייב שטאַרק אַז די דעפֿיניציע פֿון באַקטעריעס און ווירוסן וועט אין צוואַנציק יאָר ניט מער זײַן וויכטיק.
ווײַל מיר ווייסן פיל מער.
מיר ווייסן פֿון די קליינע, אַז אונדזער וויסן ווערט אַלץ מער גראַנולאַר.
מיר לערנען מער און מער וועגן די קלענסטע מאָלעקולן וואָס שפּילן דאָ אַ ראָלע.
און דאָס מיינט אַז מיר מוזן ווידער מסכים ווערן ווי אַזוי צו באַהאַנדלען עס.
ווי מיר רעדן וועגן דעם
און עס זענען נעמען, אַזוי אַז מיר קענען דערפֿון רעדן.
און איינער פֿון די נעמען וואָס האָבן זיך היסטאָריש אַנטוויקלט, איז דער נאָמען "ווירוס".
און אויב עס איז עמעצער וואָס זאָגט אַז ווירוסן עקזיסטירן נישט, זאָל ער ביטע זיכער מאַכן אַז מיר האָבן נײַע
טערמינען, מיט וועלכע מיר קענען פֿירן אַ פֿאַרשטענדיקע דיסקוסיע און וועגן וועלכע מיר קענען זיך פֿאַרשטיין.
דאָס קען מאָל זײַן אַ לאַנגער פּראָצעס.
יאָ, און דאָס זענען די לאַבאָראַטאָריע־טעאָריעס. עפּידעמיעס וואָס אָנהייבן אין לאַבאָראַטאָריעס. 309 פאַלן וווּ עפּעס איז
געשען אין לאַבאָראַטאָריעס אין די לעצטע 20 יאָר. אַזוי גאָרנישט.
די מערהייט פֿון זיי זענען אויך געווען באַקטעריעס, בײַ די וועטערינאַרן, דאָס הייסט, אין וועטערינאַרישע לאַבאָראַטאָריעס.
און דאַן איז עס געשען 16 מאָל אַז עפּעס איז אַרויסגעגאַנגען פֿון דער לאַבאָראַטאָריע. די משפּחה האָט אויך עפּעס
באַקומען. אָדער איז געווען אַ קליין אויסברוך, ווײַל עפּעס איז געווען פאַרפּעסטיקט אין וואַסער אָדער עפּעס.
אָבער דאָס אַלעס זענען זייער באַגרענעצטע זאַכן.
קיין שאָדן איז נישט געשען.
דאָס איז די אָפיציעלע ליסטע, פֿאַרעפֿנטלעכט אין "דער לאַנסעט", פֿון די זייער פֿאַרשיידענע פּאַטאָגענען, וואָס עפּעס
האָבן זיך אין קליינע צאָלן אין אַ געוויסן מאָמענט אַנטלאָפֿן.
אַזוי איז די גאַנצע דיסקוסיע וועגן לאַבאָראַטאָריעס, וואָס שטאַמט פֿון לאַבאָראַטאָריעס און פֿון פֿיש־מאַרקן, נאָר צו אָפּצופירן
אונדזער אויפמערקזאַמקייט. דאָס איז אַלעס אַ נאַראַטיוו.
פֿאַרגעס עס.
און די מענטשן וואָס דערציילן אײַך די מעשׂיות, פּרוּוון אײַך אָפּנאַרן.
גלייב זיי נישט.
דאָס איז געווען קאָוויד-19, הער וואָדאַרג, ווי קענט איר דאָס איגנאָרירן?
האָסטו נישט געזען וואָס איז געשען אין צפֿון איטאליע?
און די קאַפֿינען אין ניו־יאָרק וואָס זי האָט דאָרט באַגראָבן... דאָס איז טאַקע עפּעס, אַ סך מענטשן זענען געשטאָרבן.
דו קענסט עס נישט פשוט איגנאָרירן. עס איז טאַקע געפערלעך.
יאָ, מענטשן זענען געשטאָרבן אין צפֿון איטאליע. אָבער מער זענען געשטאָרבן אין 2017 און 2018.
אין די זעלבע שפּיטאָלן.
און אין דער מילאַנער צײַטונג האָב איך געפֿונען באַריכטן וועגן ווי קאַטאַסטראָפֿיש די באַדינגונגען
זענען, ווי די שטאב־מיטגלידער זענען גאָר איבערלאָדט.
די זעלבע מעשׂיות ווידער אַמאָל.
אולי זענען די בילדער אפילו פֿון 2017/2018, ווײַל זיי זענען אפילו מער דראַמאַטיש ווי הײַנט.
אָבער דער פאקט אַז מענטשן אין די אינטענסיווע־קער־אָפּטיילונגען זענען נאַטירלעך איבערלאדן, איז עפּעס
וואָס איך קען זיכער פֿאַרשטיין ווי אַ שטאב־רעפּרעזענטאַנט אין אַ שפּיטאָל אין האַמבורג.
אלס שפּיטאָל־שטאב האָבן מיר שטענדיק געקלאָגט אַז מיר דאַרפֿן מער פּערסאָנאַל. מיר זענען איבערלאָדט.
און מענטשן ליגן אַרום אין די קאָרידאָרן און אַזוי ווייטער.
אַמאָל איז געווען אַ סענאַטאָר וואָס איז געקומען אונדז באַזוכן.
עס איז נישט געווען דער געזונטהייט־סענאַטאָר פֿון האַמבורג, נאָר עמעצער אַנדערש.
און ער האָט עפּעס געהאַט, און דאַן איז ער דאָרטן געלעגן מיט אונדז.
און מיר האָבן עס געלאָזט ליגן אין דעם קאָרידאָר פֿאַר אַ גאַנץ לאַנגער צײַט.
יאָ, וואָס איז געשען אין דער צײַט ווען זיי האָבן אונדז אַזוי שטאַרק דערשראָקן מיט די בילדער?
דאָס איז געווען אין ניו־יאָרק, עס האָט אויסגעזען דראָענדיק.
דאָס זענען טאַקע די טויטע אין די שפּיטאָלן.
עס איז געווען פֿון 16טן מערץ ביזן 20סטן מײַ. זייער קורץ.
אַ סך מענטשן זענען געשטאָרבן. אַ סך.
און פארוואס איז דאס? וואס איז דאָרט געשען?
און עס זענען סיבות דערפֿאַר.
עס איז געפֿונען געוואָרן אַז מענטשן זענען שלעכט באַהאַנדלט געוואָרן. זייער שלעכט, טאַקע.
עס איז געווען אַ באַהאַנדלונג־פּלאַן וואָס זיי האָבן געמוזט נאָכפאָלגן.
מיט קאָוויד-19, מוז מען טאָן דאָס און דאָס.
און עס זענען געווען מעדיצינען וואָס האָבן נישט געהאָלפֿן, וואָס זענען געווען גיפֿטיק.
עס איז אויך געווען אַ איבערדאָזע פֿון הידראָקסיכלאָראָקווין.
אַ געזונטער מענטש קען דאָס נישט אויסהאַלטן.
זיי האָבן מיר געגעבן צען מאָל די דאָזע.
און דאַן האַלט דאָס האַרץ פשוט אויף.
אָדער אויב מען גיט הידראָקסיכלאָראָקווין צו עמעצער וואָס האָט פֿאַוויזם, דאָס הייסט אַז זיי זענען געבוירן אָן דעם נויטיקן
ענזים, דעמאָלט פּלאַצן די בלוט־צעלן און מען קען מער נישט אָטעמען.
אַלע די זאַכן זענען פֿאַרקויפֿט געוואָרן ווי קאָוויד-19.
און דאַן האָבן זיי גלייך די מענטשן באַשעדירט און זיי אויף ווענטילאַטאָרן געשטעלט.
ווייל דו האָסט געמוזט.
ווענטילאַציע האָט מען געמוזט דורכפֿירן גלייך, אַזוי שנעל ווי מעגלעך.
דאַן קען מען זיי ראַטעווען, האָבן זיי געזאָגט.
און דאַן האָבן זיי באַקומען מידאַזאָלאַם, זיי האָבן באַקומען שפּריצן מיט סעדאַטיוון, וואָס אויך גורם צו
רעספּיראַטאָרישער דיפּרעסיע, דאָס הייסט אַז זיי קענען ניט מער אַליין אָטעמען, און זיי זענען אינטובירט געוואָרן.
און עמעצער וואָס איז אינטובירט, איז שוין אין אַ הויכן ריזיק.
עס איז אַ שווערע סיטואַציע ווען זיי ווערן לאַנג צײַט אינטובירט.
דאָס אַליין איז אַ ריזיקע.
דער פאקט אַז מענטשן זענען געשטאָרבן ווי אַ רעזולטאַט פֿון אַזעלכע מיטלען איז אַ גוטע דערקלערונג, ספּעציעל
ווען מען באַטראַכט אַז דאָס איז נישט געווען דער פאַל אין סאַן פֿראַנסיסקאָ אין יענער צײַט.
פֿאַר וואָס איז נישט געווען קיין פּאַנדעמיע?
אָדער אין פֿלאָרידאַ איז דאָרט אויך גאָרנישט געווען וואָס איז געווען באַזונדערס טיפּיש.
דאַן אין האַרבסט זעט עס אויס ווי אויב זיי האָבן אויך אויסגערייניקט די פּענסיאָנער־היימער אין פֿלאָרידאַ.
און דערנאָך, דאָס איז די צווייטע שורה, דאָס איז דער אָנהייב פֿון די שפּריצן.
און מען קען זען אַז די מענטשן אין ניו־יאָרק פּלוצלינג זענען געוואָרן מער סקעפּטיש.
אָדער זיי האָבן באַקומען די אַנדערע פּאַרטיעס, איך ווייס נישט.
און די וואָס זענען אין סאַן פֿראַנציסקאָ, האָבן דאָרט געהאַט אַ סך ליידן.
אַזוי קענט איר זען אַז דאָס זענען די אָפיציעלע אַמעריקאַנער טויט־סטאַטיסטיקן, דאָס הייסט די גאַנץ טויט־ראַטע.
נישט פֿאַרבונדן מיט דער דיאַגנאָז
און דאָ איז עפּעס וועגן הידראָקסיכלאָראָקווין; איך האָב געפֿונען אַ בוך וועגן דעם.
שטאַרבן אויף אייגענע תּנאָים מיט הידראָקסיכלאָראָקווין.
דאָס איז אַ סובסטאַנץ וואָס מען קען נוצן צו באַגיין זעלבסטמאָרד, אין דער דאָזע וואָס איז דאָרט געגעבן געוואָרן.
אויפֿן אינטערנעץ, אַ צופֿעליקע אַנטדעקונג.
איך האָב גענומען הידראָקסיכלאָראָקוין. עס איז אַ גייד פֿאַר מענטשן וואָס ווילן זיך אומברענגען.
און דאָס איז וואָס זיי האָבן אָפֿיציעל רעקאָמענדירט פֿאַר די דאָזיקע שטודיעס דאָ.
קריס וויטי האָט דאָס געטאָן.
דער נאַציאָנאַלער געזונטהייט־אַסיסטענט אין ענגלאַנד, דער רעגירונגס־ראַטגעבער, האָט געזאָגט אַז זיי זאָלן דאָס טאָן.
האָבן באַשטימט די דאָזע.
ער האָט זיך טועה געווען, אויב ער טאַקע האָט באקומען אַ אַנדערע מעדיקאַמענט. אַזוי איז דאָס אַ אַבסורדע,
אַבסורדע מעשׂה. זיי האָבן מענטשן געטאָדעט, כדי אונדז צו שרעקן.
ווער
יעצט, שנעל, די WHO. ווי איר אַלע ווייסט, זי איז קאָרופּט און באקומט געלט פֿון פּריוואַטע ספּאָנסאָרן.
אָבער די WHO איז זייער וויכטיק, ווײַל זי האָט די מאַכט צו דעפֿינירן טערמינען.
מיר האָבן דאָס וואָס איך האָב דיר דערציילט וועגן די ICDס, וואָס זענען וועלטווייט. די ICDס זענען קאָדן.
אויב איר ווילט רעכענען ווי אַ דאָקטער אָדער אַ שפּיטאָל, מוזט איר אויפֿשרײַבן דעם ICD-נומער.
דאָס מיינט אַז די קרענק מוז קלאַסיפֿיצירט ווערן לויט די קריטעריעס פֿון דער וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע.
און דאַן באַשטימט זי די נויטפֿאַל.
דאָס איז וואָס הער געברעיעסוס זאָגט, ער זאָגט אַז דאָס איז אַ פֿײַק.
דאָס הייסט אַ געזונטהייט־נויטפֿאַל פֿון אינטערנאַציאָנאַלער באַזאָרגטקייט.
פֿײַק איז ווי מען זאָגט עס אויס.
און זיי האָבן עס אויך דעפֿינירט; זיי האָבן געוואָלט דעפֿינירן אימיונאַטעט. זיי האָבן
געזאָגט אַז דאָס איז נאָר מעגלעך מיט וואַקסינאַציע.
הערד־אימוניטעט קען מען נאָר דערגרייכן דורך וואַקסינאַציע.
אָדער זיי זאָגן, ווען איז אַ אויסברוך?
ווען איז געזונט אין סכנה?
ווי קענסטו זאָגן?
צי זי איז אין סכנה קען מען נאָר באַשטימען מיט אַ פּי־סי־אַר־טעסט.
דאָס איז וואָס די WHO זאָגט. עס באַשטימט ווי צו דערקענען סכנות און וועלכע סכנות זענען דאָ.
זיי האָבן זייערע מענטשן איבעראַל, און זיי אינסטאַלירן עס איצט איבעראַל.
און אויב עס איז עפּעס צו זען, און זיי באַשטימען עס, איז עס מאַנקיפּאָקס.
פּימפּלען אויפֿן הינטן און אַ פּאָזיטיווער פּי־סי־אַר־טעסט: מאָנקיפּאָקס.
זיי האָבן דאָס שטענדיק געטאָן.
זיי האָבן דאָס שוין פריער געטאָן; זיי ווערן געשטיצט דורך די פֿאַרמאַסעווטישע אינדוסטריע.
און דאַן האָבן זיי די קאָלעסטעראָל־ווערטן נידעריקער געשטעלט, דעם גרענעץ פֿון 240 מיליגראַם אויף 200 מיליגראַם פּער דעציליטע.
און דאַן האָבן זיי 86% מער פּאַציענטן וואָס דאַרפֿן באַהאַנדלונג.
עס איז טאַקע ווערט.
און יאָ, זיי האָבן דאָס שטענדיק געטאָן פֿאַר די פֿאַרמאַסעווטישע אינדוסטריע דורך באַשטימען סטאַנדאַרטן – ווײַל זיי זענען, אַזוי צו
זאָגן, באַשטעלט געוואָרן דורך אונדז. עס מוז זײַן איינהייטלעך, זאָגט די WHO – זיי האָבן
אָנגענומען די אויפֿגאַבע צו באַשטימען סטאַנדאַרטן.
דורך באַשטימען סטאַנדאַרטן, קען עס אונדז קראַנק מאַכן, עס קען דיפינירן קראַנקייטן און באַהאַנדלונג־באַדערפֿענישן,
און עס קען דיפינירן דיאַגנאָסטישע מעטאָדן.
דאָס איז אַן אומגלויבלעכע מאַכט וואָס זי שוין האָט.
יאָ, זי האָט שוין.
און דאַן האָט זי אויך דעפֿינירט געזונט.
אין דער פאַרגאַנגענהייט, אין דעם 19טן יאָרהונדערט, איז געזונט געווען אַ פּריוואַטע זאַך.
עס איז נישט געווען קיין געזונטהייט־סיסטעם, אַזוי האָבן מענטשן זיך געהאָלפֿן וווּ זיי האָבן געקענט.
די וואָס האָבן געהאַט געלט, האָבן געדונגען אַ מין מומחה, און די אַנדערע האָבן געמוזט אויספֿינען ווי זיי זאָלן זיך דורכקומען.
דאַן, אין דעם צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, איז געזונט דעפֿינירט געוואָרן ווי אַ מענטשלעך רעכט, ווי איך האָב געזאָגט, מיט ביסמאַרק,
וואָס האָט דאַן געזאָגט אַז מיר האָבן אַ רעכט צו געזונט.
און אַלע לענדער מוזן דאָס פֿאַרזיכערן, אַלע רעגירונגען מוזן דאָס פֿאַרזיכערן.
דאָס איז וואָס די WHO האָט געזאָגט אין די 1960ער יאָרן.
אַלע לענדער מוזן זיכער מאַכן אַז זייערע באַפעלקערונגען זענען געזונט.
עס איז אַ רעכט אויף געזונט.
דאַן האָט זיך דאָס געביטן, דאַן איז עס געוואָרן אַ מענטשלעך רעכט.
אבער אין דער ערשטער דריטל פֿון אונדזער יאָרהונדערט, פּלוצלינג האָט פרוי ברונדטלאַנד, די סעקרטאַר־גענעראַל, דעם
וועלט־עקאָנאָמישן פֿאָרום געבעטן צו באַהאַנדלען די געזונטהייט־פֿראַגע, זאָגנדיק: "ליבע
אינדוסטריאַליסטן, ליבע געשעפֿט־פֿירער, ליבע באַנקירן, מיר מוזן טאָן מער פֿאַר געזונטהייט."
און זיי האָבן נישט געדאַרפֿט צו ווערן געזאָגט צוויי מאָל, האָבן זיי גלייך איבערגענוצט די WHO פֿאַר זייערע אייגענע צילן.
זיי האָבן זיי אויסגענוצט און זיי געגעבן געלט, אָבער דאַן באַשטימען זיי אויך וואָס וועט געטאָן ווערן.
און געזונטהייט איז פּראַקטיש דעפֿינירט געוואָרן ווי אַ וואַקסנדיקער מאַרק.
יעדער אין אַפֿריקע מוז האָבן צוטריט צו די מעדיצינען; אַנדערש איז דאָס אומגערעכט. נישט אַזוי?
זיי אַלע מוזן באַקומען די שפּריצן, און דו מוזט עפּעס טאָן וועגן דעם.
דאָס מיינט אַז זיי האָבן איבערגענומען אַ מאַרק־עפֿענונג־פֿונקציע פֿאַר דער עקאָנאָמיע.
און וואָס זיי טאָן איצט איז פּראָמאָטירן באַפעלקערונג־קאָנטראָל דורך געזונטהייט־שוץ.
אונטער דער טענה אַז מיר קענען אַנדערש נישט באַשיצן אײַער געזונט, מוזן מיר האָבן אײַערע גענעטישע דאַטן.
ריכטיק? מיר מוזן זײַן אָפּגעהיט וועגן ווער איז באַזונדערס אָפֿן צו אָננעמען אָדער ווער איז באַזונדערס געפילדיק.
אַזוי דאַרפֿן מיר האָבן אינפֿאָרמאַציע.
מיר דאַרפֿן עלעקטראָנישע פּאַציענט־רעקאָרדן, כּדי מיר זאָלן קענען זען וווּ מענטשן ווערן קראַנק, כּדי מיר
זאָלן קענען אין גוטער צײַט אידענטיפֿיצירן קלאַסטערס.
און דאָרט מוזן מיר אַרײַנמישן זיך, דאָרט מוזן מיר קענען זאָגן דעם שטאַט, ווײַל זיי האָבן אַ רעכט אויף געזונטהייט.
אויך אין אַפֿריקע מוזן די אָרעמע זײַן געזונט.
און מיר מוזן קענען זיי זאָגן אַז זיי מוזן באַקומען דאָס געלט.
און אויב זיי האָבן גאָרנישט, מוזן מיר זיי געבן עפּעס. ריכטיק?
איין געזונט איז דער נאָמען פֿון דער שפּיל.
און דאָ איז זי, פֿרוי ברונדטלאַנד מיט הער שוואב, העלא, 1989, ווען דער מזרח־בלאָק איז נאָר צוזאַמענגעפֿאַלן
און די וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע איז איבערגענומען געוואָרן דורך אינוועסטאָרן.
און פרוי ברונדטלאַנד האָט דאָס פֿאַר אַ צײַט געטאָן, און דאַן זענען געווען צוויי וואָס זענען נישט געווען
אַזוי מצליח, אָבער דאַן איז פרוי טשאַן אָנגעקומען מיט דער חזיר־גריפּע, און איצט איז הער געברייעסוס.
פֿרוי ברונדטלאַנד איז נאָך אַלץ דאָרט, קאָנטראָלירט נאָך אַלץ די סיטואַציע, און שפּילט נאָך אַלץ אַ וויכטיקע ראָלע זינט דעם
אָנהייב פֿון דער קאָראָנאַווירוס־פּאַנדעמיע, אַזוי צו זאָגן, ווײַל זי איז געווען אין דער "גלאָבאַלער קאָמיסיע פֿאַר
מאָניטאָרירונג פֿון צוגרייטעכץ", וואָס איז דער געהיימער קאָנטראָל־צענטער בײַ דער וועלט־געזונט־אָרגאַניזאַציע (WHO).
פאָצי זיצט דאָרט, דזשערעמי פֿאַראַר זיצט דאָרט, דער פּרעזידענט פֿון דער אַמעריקאַנער מעדיצינישער אַסאָציאַציע זיצט דאָרט, דער
הויפּט פֿון דער CDC זיצט דאָרט, און דער הויפּט פֿון דער כינעזישער CDC, דאָס הייסט די כינעזישע געזונטהייט־אויטאָריטעט, זיצט דאָרט.
זיי אַלע זענען דאָרט, זיי שרײַבן באַריכטן, אַזוי דו קענסט זען די פֿיר באַריכטן אויבן, און דאַן קענסטו אויך זען אין איין פֿון די
באַריכטן אַז דאָרט איז אַ מאַפּע, וווּ דו קענסט זען די פילע חולאות וואָס זענען רעלעוואַנט און וואָס אַנטוויקלען זיך צו אַ
פּאַנדעמיע, נו, וואָס מיר קענען אַנטוויקלען צו אַ פּאַנדעמיע.
מיר האָבן דאָס נאָך אין דער פּייפּליין.
יאָ, דאָס זענען די מענטשן, זיכער זענען דאָ נאָך אַנדערע אויך, איך האָב דאָ נאָר געוויזן אַ פּאָר, נאָך אַכט זענען דאָ.
און דאָס דאָ, דאָס איז נאָך אַ זאַך, זיי האָבן זיך באַגעגנט אין 2019.
זיי האָבן זיך צוזאַמען געזעצט בײַם BBC אין לאָנדאָן און האָבן זיך אויסגעמאַכט צו קעמפן קעגן די אינפֿאָדעמיע. אַלע די העכסטע פֿירער
פֿון די גרעסטע מעדיע־קאָרפּאָראַציעס זענען דאָרט געווען, צוזאַמען מיט זשורנאַליסטן־אַסאָציאַציעס,
מעדיע־קאָרפּאָראַציעס און ווי מען רופט זיי נאָך. זיי האָבן זיך געזעצט און זענען געקומען צו אַן אָפּמאַך.
אין 2019 האָבן זיי זיך גוט אין צײַט צוגעגרייט, כּדי די פּאַנדעמיע זאָל אויף קיין אופֿן נישט ווערן געשטערט דורך מחלוקת.
ווײַל די וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע וועט זאָרגן פֿאַר אונדז.
און איצט זוכט זי באַקטעריעס אין אָפּפֿאַל־וואַסער.
דאָס איז בנימצא אין 170 ערטער אין דײַטשלאַנד, און די אָפּפֿאַל־וואַסער־רייניקונג־אַנלאַגעס ווערן רעגולער איבערוואכט.
און דאָרט ווערן דורכגעפֿירט די פּי־סי־אַר־טעסטן. מען ווייסט קיינמאָל נישט וואָס מען קען דאָרט געפֿינען.
און דאָס איז פּינקטלעך רעקאָרדירט, עס זענען גראַפֿן און נאָך מער, מענטשן אויסשיידן איצט מער ווירוסן ווי פריער און אַזוי ווײַטער.
און דאַן ווערט עס פֿאַרגליכן און מען ציעט דערפֿון מסקנות.
איך האָב גאָר קיין געדאַנק וואָס מסקנות זיי ווילן דערפֿון ציען.
אָבער, יאָ, דאָס איז אַ גאַנץ אינדוסטריע, אַ גאַנץ אַסאָציאַציע; עס זענען פֿירמעס וואָס זיך ספּעציאַליזירן דערין, דאָס איז ווידער
אַ געשעפֿט. זיי האָבן עס אַנטוויקלט און ווידער אַנטוויקלט. מאָניטאָרירונג פֿון
אַבפֿאַל־וואַסער־רייניקונגסאַנלאַגע – מזל־טוב!
פֿאַרוואָס האָבן רעגירונגען און רעגולאַטאָרישע אויטאָריטעטן אונדז נישט באַשיצט פֿון דעם?
ווײַל זיי זענען קאָרומפּירט, ווי מיר האָבן פריער דערמאָנט.
אָבער דאָס איז דער הויפּט־גרונט.
ווײַל דער גאַנצער קאַמף קעגן ווירוסן איז עפּעס וואָס איז אַריבערגעפֿירט געוואָרן אין די
מיליטערישע ספֿערע אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן.
שוין פֿאַר פֿילע יאָרן, נישט נאָר אין די לעצטע צען יאָר, נאָר אַפֿילו פֿריִער.
און דאַן איז דאָ דער מלחמה קעגן ווירוסן, פּונקט ווי דער מלחמה קעגן טעראָר.
אגב, דאָס איז דער זעלבער מענטש, ראַמספעלד, וואָס האָט געהאַט אַזעלכע געדאַנקען.
ער האָט געפֿירט דעם מלחמה קעגן טעראָר, דערנאָך בײַ גִלעעד סײַענסעס, ווי דער הויפּט פֿון דער פֿאַרמאַסיוטישער פֿירמע, האָט
ער געפֿירט דעם מלחמה קעגן ווירוסן, ער האָט געקעמפט קעגן פֿויגל־גריפּע און האָט גורם געווען אַז זײַנע אַקציעס זאָלן שטייגן,
און אַלע זענען געווען אין טאַמיופֿלו פֿון גִלעעד סײַענסעס.
און דאַן זענען דאָ די גענעראַלן און די געהיימע דינסטן, און זיי גרייטן זיך פֿאַר מלחמה. עס קען גוט זײַן אַז דער פײַנט
אַנטוויקלען געפערלעכע באַקטיריעס אָדער ווירוסן. עס קען גוט זײַן.
און עס קען גוט זײַן אַז ער אַרבעט מיט גיפֿטיקן גאַז.
דאַן וואָלטן אונדזערע זאָלדאַטן געדאַרפֿט האָבן די פּאַסיקע מאַסקן. און אַזוי טוען זיי עס מיט
באַקטעריעס; זיי דאַרפֿן האָבן די פּאַסיקע וואַקסינאַציעס.
צו טאָן דאָס, דאַרפֿן מיר וויסן וואָס פֿאַר געפֿערלעכע זאַכן דער פײַנט קען טאָן... און דאָס איז אַ ריזיקע
אינדוסטריע! טראַכט נאָר אויף אַלע זאַכן וואָס מען קען אויסטראַכטן און קעגן וועלכע מען מוז זיך באַשיצן.
לאַנגע פאָרשונג, פילע פאָרשונג־קאָנטראַקטן, מע קען מאַכן אַ סך געלט. אינסטיטוטן שפּראָסן אַרויס
איבעראַל, אַלע פינאַנצירט פֿון דעם פאַרטיידיקונגס־בודזשעט.
אַזוי, דאָס גייט שוין פֿאַר פֿילע יאָרן.
חזיר־גריפּע איך האָב דאָ מעשׂיות פֿאַר נאָך אַ שעה און אַ האַלב וועגן די פֿאַרשיידענע פאַלשע
אַלאַרמען פֿון דער וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע.
פֿויגל־גריפּע, איך וועל עס זייער שנעל דורכמאַכן.
מר שטור האָט אין דעם זאַך געלייסט אויסערגעוויינטלעכע דינסטן.
עס זענען שוין מיליאָנען טויטן, האָט ער געזאָגט אין זשענעװע, ווי דער הויפּט פֿון דער וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע.
דאַן איז די חזיר־גריפּע אין 2009 אָנגעקומען, און דאָס איז ווען איך בין אַרײַנגעטראָטן. אין
מעקסיקאָ האָבן 200 מענטשן געקעמפט פֿאַר זייער לעבן.
ווי נאַריש מוזן מענטשן זײַן אויב זיי לייענען די צײַטונג?
200 מענטשן קעמפן פֿאַר זייער לעבן.
דאָס מיינט גאָרנישט.
זיי קעמפן שטענדיק פֿאַר זייער לעבן.
שוין זעכציק און אַכט טויטע אין מעקסיקאָ.
ווייסטו אַז דאָרט וווינען אַ פּאָר מיליאָן מענטשן?
עס איז אַזוי אַבסורד.
און דאָס איז הער פֿערגוסאָן. ער איז געווען גאַנץ אַקטיוו אין די לעצטע יאָרן. דאָס זענען
זײַנע גראַפיקס. ווי פילע פאַלן זענען טאַקע געווען?
נאָך דעם האָבן זיי געהאַט 300 פֿאַלן.
אפילו 600 פאַלן זענען רעקאָרדירט געוואָרן אין שפּיטאָלן אין מעקסיקאָ.
זיי האָבן דורכגעפֿירט טעסטן וואָס זענען געווען פּאָזיטיוו בײַ מענטשן וואָס האָבן געהוסט.
און דאַן האָבן זיי זי געפֿונען.
און די טעסטן זענען געווען פֿאַר H1N1. אַזוי איז עס געווען חזיר־גריפּע. און זיי זענען געווען פּאָזיטיוו.
דאָס איז גאָרנישט.
מיליאָנען מענטשן וווינען דאָרט.
און דאָס איז געטאָן געוואָרן דורך אַ פֿירמע מיטן נאָמען וועראַטעקט.
איך האָב געקוקט אויף די דאָקומענטן וואָס זיי האָבן מיר דעמאָלט געגעבן.
און עס איז באַשטעלט געוואָרן. גיב אַ קוק.
און זיי האָבן געוויסט אַז עלטערע מענטשן האָבן אַנטיבאָדיעס, ווײַל זיי האָבן שוין געהאַט H1N1 אין די 1970ער יאָרן.
און דאַן האָבן זיי אונטערזוכט די עלטערע און נאָך אלץ געקענט געפֿינען די אַנטיבאָדיעס.
און דאַן האָבן זיי זיי געפֿונען און געזאָגט: אוי, שוין 600 פֿאַלן.
און דאַן האָט פֿערגוסאָן אַלע די פֿליִגן גענומען, דאָס איז דער טיש דערנאָך, וואָס זענען אַרויסגעפֿלויגן פֿון מעקסיקאָ, האָט זיי
געמאָלטיפּליצירט מיט דער צאָל פֿון פאַלן, און דאַן האָט ער געהאַט דעם פֿאַרשפּרייט־מוסטער. און דאָס איז
געווען די פּאַנדעמיע וואָס די WHO דעמאָלט האָט פאָרגעשטעלט.
און דאַן האָט פֿרוי טשאַן געזאָגט, אוי, איצט איז אַ פּאַנדעמיע.
יאָ, עס איז געווען חזיר־גריפּע.
אָבער בכלל זענען נישט געווען קיין קאָנטראַקטן.
מר סאַרקאָזי איז געווען אין מעקסיקאָ לאַנג איידער דאָס האָט אָנגעהויבן, און האָט
פינאַנצירט אַ וואַקסינאַציע־פּראָגראַם פֿאַר סאַנאָפי.
אַזוי איז אַלץ געווען צוגעגרייט, ווי געוויינטלעך.
דאָס איז דער פֿראַנצויזישער טראַקטאַט, וואָס באַשטימט אַז אויב די וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע (WHO) דערקלערט אַ פּאַנדעמיע,
מוזן די שטאַטן באַצאָלן, און דער טראַקטאַט קומט אין קראַפֿט.
זיי האָבן בכלל נישט געקערט, אַז זיי האָבן די וואַקסינען שפּעטער פֿאַרברענט אָדער צעשטערט.
זיי האָבן פֿאַרדינט אַכצן ביליאָן.
און זיי האָבן די דעפֿיניציע געענדערט, פשוט אַרויסגענומען די ערנסטע קראַנקייט.
דאָס זענען אַלע ענינים וואָס איך דאַרף אײַך נישט ווידער איבערחזרן... דאָס איז געווען בײַם ראַט פֿון אייראָפּע. דאָס זענען
אַלע קאָרומפּירטע מענטשן וואָס האָבן געמאכט דעם באַשלוס אין דער עקספּערטן־פּאַנעל, אַלע האָבן געהאַט פֿאַרבינדונגען מיט
דער פֿאַרמאַסעווטישער אינדוסטריע. מיר האָבן דאָס אַלע אַנטדעקט.
שפּאַנישער גריפּע עס האָט שטענדיק גערופֿן געוואָרן שפּאַנישער גריפּע.
האָט איר געוווּסט, אַז אַמאָל, אין 2019, האָט מען בכלל נישט געוווּסט פֿון קיין ווירוסן?
זיי האָבן גאָרנישט געוואוסט, עס איז נישט געווען קיין ליטעראַטור וועגן שפּאַנישער גריפּע.
דאָס האָט זיך נאָר אָנגעהויבן אין 1960.
זיי האָבן געזאָגט אַז דאָס איז געווען אַ ווירוס־גריפּע.
און דאַן אין יאָר 2000, קורץ איידער די ערשטע פּאַנדעמיע האָט זיך אָנגעהויבן, ערגעץ אין דער אײַז אין
אַלאַסקאַ, זענען מענטשן, וואָס זענען געשטאָרבן פֿון דער שפּאַנישער גריפּע, אויסגעגראָבן געוואָרן.
און דאַן האָבן זיי דורכגעפֿירט אַ פּי־סי־אַר־טעסט פֿאַר H1N1. און דאַן איז געווען דער שפּאַנישער
גריפּע, און אַלע יענע זענען געווען קרבנות פֿון דעם H1N1.
דאָס איז געווען וועלטווייט.
זיי אַלע זענען געשטאָרבן אין דער זעלביקער צײַט.
דאָס איז געווען אַ גאָר שרעקלעכע צײַט.
זיי האָבן דאָרט אויך דורכגעפֿירט פּרוּוון מיט די ערשטע וואַקסינאַציעס.
מענינגיטיס־וואַקסינאַציעס, איך מיין. און דאַן האָבן זיי מענטשן געטאָדעט.
דאַן זענען מענטשן געגאַנגען הונגעריק.
דאַן האָבן זיי געהאַט טוברקולאָזע.
דאַן זענען זיי געקראַמט געוואָרן מיט זייער פּנעומאָניע. דאַן האָבן זיי גאָרנישט געהאַט צו עסן.
אַזוי פילע מענטשן זענען געשטאָרבן פֿאַר פֿאַרשיידענע סיבות.
עס איז געווען אַ ריזיקער איבערפֿלוס אין שטאַרבקייטן, אָן קיין צווייפֿל.
אָבער דאַן דאָס צו נוצן צו זאָגן אונדז אַז אַ געפערלעכע ווירוס האָט דאָס אַלעס דעמאָלט
גורם געווען, איז אַבסורד. עס איז פשוט אַבסורד.
דאָס איז דער סוף פֿון די באַמערקונגען פֿון ד״ר וואָלפֿגאַנג וואָדאַרג.
לויט ד״ר וואָדאַרג, דער אמתער סכנה קומט נישט פֿון די ווירוסן, נאָר פֿון דער מאַכט פֿון דער WHO זיי צו דעפֿינירן.
די דאָזיקע דעפֿינירטע קראַנקייטן, דיאַגנאָסטישע מעטאָדן, פּאַנדעמיעס און באַהאַנדלונג־מעטאָדן.
פֿון דער פּערספּעקטיוו זענען דער פּאַנדעמיע־אָפּמאַך פֿון דער וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע און די
ענדערונגען צו די אינטערנאַציאָנאַלע געזונטהייט־רעגולאַציעס פֿון קריטישער וויכטיקייט.
דאָס איז צו ווערן אָנגענומען בײַ דער 77סטער וועלט־געזונט־פֿאַרזאַמלונג אין
זשענעווע פֿון 27סטן מײַ ביזן 1טן יוני 2024.
די מאַכט פֿון דער וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע צו דעפֿינירן זאָל ווערן סטאַנדאַרדיזירט, גלאָבאַל
רעגולירט און געזעצלעך פֿאַר אַלע לענדער בינדנדיק געמאַכט.
אין דעם מאָמענט איז עס ווערט צו געדענקען די לעצטע ווערטער פֿון דעם שווייצער אַדוואָקאַט פֿיליפּ קרוזע.
בײַ אַ לעקציע דעם 7טן פֿעברואַר 2024 אין ליכטנשטיין, האָט ער געזאָגט דאָס פֿאָלגנדיקע:
"איך וואָלט בעסער נישט געבן נאָך לעקציעס, נאָר אַז דאָס וויסן זאָל זיך פֿאַרשפּרייטן צווישן אײַך, אַז איר זאָלט
עס ווײַטערגעבן, און אַז איר זאָלט אָנהייבן דיסקוסיעס צווישן אײַך, מיט אײַערע פֿרײַנד און באַקאַנטע."
און ווען דער ענין סוף־כּל־סוף וועט קומען וווּ ער געהערט, דאָס הייסט אין פּאַרלאַמענט.
– וואָס איך האָב דאָ געזאָגט געהערט דאָרט, און דאָרט פֿאַסירט מען באַשלוסן.