Ніжэй вы можаце паглядзець праграму пра: «Няспраўныя экспертныя заключэнні».
Прымусовае выманне дзяцей
Знаходжанне дома і яго наступствы
Замяценне дзяцей у прыёмныя сем'і – вялікі бізнес
Перагрузка ў аддзелах па справах моладзі
Адчыненыя дзверы для гандлю дзецьмі
У 2022 годзе ў Германіі было зафіксавана больш за 66 000 выпадкаў, калі дзеці і маладыя людзі былі ўзяты пад апеку.
Іх змясцілі пад апеку дзяржавы і размясцілі ў прыёмных сем'ях або дзіцячых дамах.
Сярод іх было 28 600 непаўналетніх бежанцаў без суправаджэння.
На працягу многіх гадоў гэтыя лічбы, як правіла, раслі або заставаліся на падобным узроўні.
Нямеччына — краіна з найбольшай колькасцю міжнародных пераездаў.
Ці сапраўды ў Германіі самыя небяспечныя і некампетэнтныя бацькі ў свеце, ці за гэтымі
трывожна высокімі лічбамі стаіць нешта іншае?
Гэтая праграма пралівае святло на праблему і падрабязна разглядае сістэму, якая стаіць за высяленнямі.
У большасці з 66 000 выпадкаў прычынамі зняцця дзяцей з апекі бацькоў з'яўляюцца не гвалт, занядбанне або
алкагольная ці наркатычная залежнасць з боку бацькоў.
Большасць дзяцей забіраюць пад апеку, бо іх бацькі, як мяркуецца, не спраўляюцца.
Сярод іншых прычын — «расстройствы прывязанасці» паміж бацькамі і дзіцём, «няцярпімасць да прывязанасці» з боку
аднаго з бацькоў або — верыце ці не — у многіх выпадках «занадта блізкія адносіны паміж маці і дзіцём».
У такіх выпадках дзіця часта проста мае добрыя і гарманічныя адносіны са сваёй маці.
Няправільныя справаздачы
Псіхалагічныя судовыя заключэнні аб законных апекунах часта падрыхтоўваюцца ў працэсе прыняцця дзяцей пад апеку.
Гэтыя справаздачы з'яўляюцца важнай асновай для ацэнкі кампетэнтнымі суддзямі сямейнага суда, і ў
залежнасці ад іх вынікаў будзе вырашана будучая лёс дзяцей.
Гэтыя экспертныя меркаванні неаднаразова прычыняюць вялікую шкоду, бо яны вядуць да масавага ўмяшання ў сямейнае жыццё.
Яны таксама нясуць высокі кошт для пацярпелых.
Яны могуць каштаваць бацькам да 15 000 еўра, а калі бацькі не могуць заплаціць, то падаткаплацельшчык.
Гэта прыносіць усяго некалькі соцень мільёнаў еўра штогод.
Аднак гэтыя справаздачы часта ўтрымліваюць відавочныя недахопы.
Доктар Андрэа Хрыстыдзіс, псіхолаг, судовы эксперт, судова-псіхіятрычны псіхолаг і паводніцкі тэрапеўт,
які падрыхтаваў больш за 1000 экспертных заключэнняў па сямейных справах, робіць наступную заяву на гэтую тэму:
Я яшчэ не бачыў ніводнага справаздачы, які б сапраўды адпавядаў усім тэхнічным патрабаванням.
У іх амаль ва ўсіх былі выяўлены сур'ёзныя недахопы.
У многіх выпадках ацэншчыкі дыягнаставалі бацькоў або аднаго з бацькоў, якія былі прадметам ацэнкі, пасля
кароткіх размоў, часам — толькі пасля тэлефонных размоў.
Доктар Хрысцідзіс тлумачыць гэта:
На жаль, згодна з дзеючым заканадаўствам, любы чалавек, прызначаны суддзёй, мае права падрыхтаваць экспертную заключэнне.
Ці зможа ён гэта зрабіць — іншае пытанне.
Калі суддзя кажа: «Так, ён у гэтым разбіраецца, я лічу яго кампетэнтным», тады ён можа падрыхтаваць экспертныя заключэнні.
Часта адзначаецца, што нават падрыхтаваныя псіхолагі часта працуюць невучэнскім чынам.
Напрыклад, тэст Роршаха на тушнёвыя плямы выкарыстоўваецца з дзецьмі.
Там яно бачыць сляды чарнілы і яго просяць апісаць, што яно ў іх пазнае.
Такія тэсты цалкам не падыходзяць у якасці доказаў у судзе, аднак на іх спасылаюцца як на падставу
для прыняцця рашэнняў адносна дабрабыту дзіцяці.
Каментарый доктара Хрысцідзіса:
Вы можаце інтэрпрэтаваць гэта, як захочаце. Вы проста вольныя.
«Што ў гэтым бачыць эксперт, залежыць ад яго псіхікі, а не абавязкова ад таго, што бачыць дзіця».
На гэтых ненавуковых і вельмі спрэчных падставах можна дыягнаставаць любы вынік, які пажадае эксперт.
У большасці выпадкаў наступствы смяротныя.
У справаздачах часта ўказваецца, што ў бацькоў не хапае навыкаў выхавання або што ў іх назіраюцца асобасныя расстройствы.
Вось таму і ўзнікаюць прычыны для пазбаўлення апекі і размяшчэння дзяцей у прыёмных сем'ях або дзіцячых дамах.
Большасць людзей не ведае гэтых фактаў.
Ніводная з гэтых працэдур не з'яўляецца адкрытай для грамадскасці, і амаль ніхто не мае доступу да гэтых працэсаў.
Прымусовае забрацьце дзяцей і яго наступствы
Практычныя наступствы для пацярпелых сем'яў гэтых неадэкватных, часта перабольшаных і памылковых
ацэнак ілюструюцца ніжэй на прыкладах выпадкаў.
Наступныя сцэны могуць быць вельмі трывожнымі.
Аднак многія дзеці і іх бацькі на ўласным досведзе сутыкаюцца з гэтымі зверствамі.
Вось чаму мы просім вас не адварочваць позірк, а сутыкнуцца з пакутамі гэтых дзяцей і іх сем'яў.
Дзеці слабыя і бездапаможныя, у іх няма лобістаў, і іх ніхто не чуе.
Калі кожны з нас не зойме пазіцыю і не будзе актыўна змагацца з гэтай несправядлівасцю.
У наступным выпадку маці абвінавачваецца ў адчужэнні сына ад бацькі, таму што сам
хлопчык сказаў, што не хоча наведваць бацьку.
Затым маці дыягнаставалі расстройства асобы на падставе няправільнай ацэнкі, і яе бацькоўскія правы былі пазбаўлены.
Хоць 4-гадовы хлопчык і ляжаў у ложку з тэмпературай, яго вырвалі з рук маці, як відаць ніжэй.
У той дзень бабуля з дзядулем былі прысутныя і здымалі гэтую сцэну на свае мабільныя тэлефоны.
«І дачка працавала, а потым зазваніў званок, а потым сацыяльныя службы і бацька дзіцяці ўварваліся ў калідор.»
І нагу ў дзверы ўставілі.
І потым яны прынялі рашэнне, што Эліяса варта было ўзяць пад апеку і перасяліць да бацькі.
І дачка прыйшла проста дадому з працы.
Праз невялікі час зноў зазваніў званок, і прыбыў судовы выканаўца.
І тады судовы выканаўца спытаў Эліяса: «Твой тата стаіць ля дзвярэй; ён хоча забраць цябе з сабой».
І тады ён пачаў плакаць і сказаў: «Не, я не хачу туды ісці».
І потым судовы выканаўца зноў сышоў і сказаў, што Эліяс пакуль што павінен застацца тут і паздаравець.
І тады прыйшло пяць ці шэсць афіцэраў, я цяпер нават дакладна не скажу, і яны сталі вакол ложка,
дзе ляжала дачка з Эліясам, і захацелі забраць яго.
«Мая жонка і я тады знайшлі ў сабе дастаткова розуму проста дастаць свае мабільныя
тэлефоны і падняць іх, каб нешта зафіксаваць».
"Ай, ай, ай." "Я проста хачу пагаварыць з бацькам дзіцяці."
«Ці можна нам купіць дзіцячую куртку і абутак?» «Прабачце?» «Дзіцячую куртку і абутак!»
"Хочаш прынесці тое?"
Пайдзі сюды, Штэфі. Пайдзі сюды. Хоць развітніся.
«Скажы развітання. Скажы развітання. Скажы развітання.» «Адпусці дзверы. Адпусці дзверы.»
«Як доўга вы не бачылі свайго сына?»
"Так, потым былі чатыры месяцы, калі я яго зусім не бачыла."
У наступным выпадку маці памылкова абвінавацілі ў наяўнасці асобаснага расстройства на падставе недакладнай экспертнай
заключэння, і ў яе адабралі правы на апеку над дзецьмі.
Яе дачка здымае на відэа, як а палове на шостую раніцы супрацоўнікі ўпраўлення па справах непаўналетніх у суправаджэнні
паліцыі стаяць ля дзвярэй і сілай забіраюць яе 7-гадовага сына.
"Так, і калі мы скажам, што наш брат не хоча сыходзіць, не хоча адысці, тады..." "Я не хачу!"
Толькі таму, што нехта сцвярджае нешта, што не з'яўляецца праўдай...
Я не хачу! Я не хачу ісці!
Але вы не можаце абвінаваціць мяне ў тым, што я зрабіў нешта няправільнае.
Нешта вельмі дрэннае. Дзесьці галадаюць дзеці, і нічога не робіцца.
Маё дзіця добра даглядаюць, і яго адсюль забяруць.
Не, калі я не хачу. Я не хачу!
Але я не хачу ісці!
«І дагэтуль я не магу выкінуць з вушэй гук крыкаў майго сына, калі яго цягнулі па лесвіцы.
І сусед праз дарогу бачыў усё.
Яна бачыла, як ён спрабаваў трымацца за дзвярны косяк, калі паліцыя цягнула яго прэч.
А потым гэты паліцэйскі, вельмі моцны мужчына, скруціў рукі майго маленькага сямігадовага сына і адцягнуў яго ад мяне.
І тады яна кінулася яму на плячо і збегла з ім.
І мой сын крычаў і крычаў і крычаў і крычаў.
І гэта ў цябе не вылезіць з вушэй.
Можна падумаць, што гэта проста асобныя выпадкі і абсалютны выключэнне.
На жаль, аднак, многія бацькі і дзеці паведамляюць пра такія жорсткія інцыдэнты.
З наступствамі гэтых траўматычных перажыванняў часта не ўдаецца справіцца ўсё астатняе жыццё.
Трывожнасць, панічныя атакі і парушэнні прывязанасці — гэта толькі некаторыя з наступстваў, з якімі дзеці і
сем'і звычайна вымушаны змагацца ўсё астатняе жыццё.
Вось два кейсы для ілюстрацыі гэтага:
«Калі я вярнулася, я вельмі баялася, што ў нейкі момант два чалавекі ці мужчыны проста пастаяць там і зноў мяне забяруць».
"Я суправаджала яго ў школу шэсць месяцаў, сядзела побач і, так, рабіла ўсё, што магла,
каб падтрымаць яго і пазбавіць ад страху."
"Пол быў усяго двух гадоў, калі яго забралі з сям'і.
Ён перастаў гаварыць і дагэтуль мае праблемы з маўленнем.
Акрамя таго, многія дзеці таксама пакутуюць ад траўмы, звязанай з тым, што іх адарвалі ад звыклага асяроддзя.
Гэта непазбежна прыводзіць да глыбокай псіхічнай траўмы і змен у паводзінах дзяцей.
Калі бацькам дазваляецца наведваць сваіх дзяцей, гэтыя візіты звычайна праходзяць пад наглядам.
Да гэтых сустрэч, якія звычайна вельмі рэдка адбываюцца, прымяняюцца строгія правілы.
Бацькі не павінны выяўляць сваіх пачуццяў або размаўляць пра свой сумесны мінулы.
Калі будзе парушана правілы, візіты будуць цалкам забаронены.
Знаходжанне дома і яго наступствы
Хоць асноўная ўвага павінна надавацца дабрабыту дзяцей, у большасці выпадкаў
знаходжанне ў доме кардынальна пагаршае іх сітуацыю.
Пражыванне ў дзіцячым доме часта мае сур'ёзныя наступствы для дзяцей і маладых людзей.
Зноў возьмем Вакію ў якасці прыкладу.
"Што тры гады ў доме зрабілі з вясёлай Вакіяй?"
Гэта даволі моцна мяне змяніла.
Незалежна ад таго, наколькі прыемным можа быць чалавек, якога вы толькі што сустрэлі, вам
усё роўна не варта яму па-сапраўднаму давяраць.
Вось што я з гэтага вынес.
Доктар Хрысцідзіс тлумачыць, што гэта не ізаляваны выпадак:
"Такім чынам, у... кароткіх рысах: Дзецям у гэтых установах зусім не дапамагаюць.
Гэта можа быць толькі ў тым выпадку, калі дзеці сапраўды зазналі жорсткае жорсткае абыходжанне і калі судова-медыцынская
экспертыза выявіла вельмі відавочныя сур'ёзныя траўмы:
Сексуальны гвалт – нягледзячы ні на што – так?
Але на гэтую тэму ёсць цэлыя даследаванні — даныя пра дзіцячыя дамы, напрыклад, каталіцкія дзіцячыя дамы або дыяканскія
ўстановы, апублікаваныя ў адкрытым доступе ў інтэрнэце.
Я спампаваў некаторыя даследаванні, якія паказалі, што амаль 90% дзяцей — ці ўжо маладых людзей —
нейкім чынам пашкоджаны да таго, як яны выйдуць з гэтага.
Яны альбо наркаманы, альбо алкаголікі, альбо пайшлі на злачынны шлях.
Яны не атрымліваюць ніякай прыстойнай кваліфікацыі, абсалютна ніякай, нават не прыстойнай працоўнай
кваліфікацыі, таму яны вельмі часта ў выніку становяцца цяжарам для дзяржавы, таму што яны ў, у тым, што...
Што здараецца з дзецьмі ў дзіцячых дамах?
Яны знаходзяцца пад надзейнай аховай.
У іх жа жахлівы каэфіцыент штатнага складу, так?
Такім чынам, там таксама эканомяць, бо ўсё прыватызавана.
Яны ўсе проста хочуць атрымаць прыбытак.
Такім чынам, дзеці застаюцца без увагі і не заахвочваюцца.
Гэта ўсё лухта, што яны кажуць.
Замяленне дзяцей – вялікі бізнес
У 2022 годзе 121 000 дзяцей пражывалі ў дзіцячых дамах, а каля 86 000 дзяцей — у прыёмных сем'ях.
Кошт размяшчэння дзіцяці ў дзіцячым доме на адзін год складае ад 42 000 да 54 000 еўра.
Сем'і, якія прымаюць дзіця на выхаванне, атрымліваюць штомесячную дапамогу на ўтрыманне ў памеры ад
700 да 900 еўра ў залежнасці ад узросту дзіцяці.
Падаткаплацельшчыкі плацяць 4,9 мільярда еўра ў год за гэтыя меры.
Наступны ўрывак з размовы з супрацоўнікам, які дзесяцігоддзямі працуе ў сферы дабрабыту моладзі, ілюструе сітуацыю.
«Інтэрнатны сектар — гэта, безумоўна, сфера, якая прыносіць найбольш грошай.
Я маю на ўвазе, што стацыянарныя ўстановы з гадамі становяцца ўсё больш распаўсюджанымі.
Тыя, хто, так бы мовіць, выкідвае дзяцей на рынак, — гэта ўпраўленні па справах моладзі.
«Выкінуць на рынак?»
"Скажу гэта зусім наўмысна:"
Шукай на рынку! Бо так яно і ёсць: усё пра грошы, усё толькі пра грошы.
І калі ўпраўленне па справах моладзі прапануе мне маладога чалавека за пэўную штодзённую або штомесячную плату, тады я
раблю прапанову ўпраўленню па справах моладзі, і ўпраўленне па справах моладзі кажа, прыме яно гэтую прапанову ці не.
У рэшце рэшт, гэта бізнес.
І ўрэшце, аддзелы па справах моладзі рады, калі з'яўляецца арганізацыя, якая здымае з іх плеч гэтых маладых людзей.
Супрацоўнікі аддзела па справах моладзі часта не могуць належным чынам ацаніць, як дзеці жывуць у гэтых установах і ці адпавядаюць
прынятыя там меры іх патрэбам і сапраўды дапамагаюць ім.
Зноў і зноў высвятлялася, што дзяцей з Германіі адпраўлялі за мяжу ў прыёмныя сем'і і дзіцячыя дамы.
Яны не хадзілі туды ў школу, і іх іншыя заняткі таксама не кантраляваліся і не курыраваліся.
Тут фінансавы аспект ставіцца вышэй за дабрабыт дзіцяці.
Установа атрымлівае ад бюро па справах непаўналетніх да 5000 еўра ў месяц на дзіця.
Калі, напрыклад, установа адпраўляе дзіця ў прыёмную сям'ю ў Польшчу, за гэта трэба заплаціць усяго 600 еўра ў месяц.
Часта не правяраюць, што адбываецца з астатнімі грашыма.
Перагрузка ў аддзелах па справах моладзі
Большасць аддзелаў па справах непаўналетніх таксама маюць недахоп персаналу, і
супрацоўнікі пакутуюць ад пастаяннай перагружанасці.
Такім чынам, не хапае часу і персаналу для нагляду за месцазнаходжаннем і дабрабытам дзяцей.
Многія сацыяльныя работнікі сыходзяць з працы, бо больш не могуць падтрымліваць той падыход да працы, якога ад іх чакаюць.
Супрацоўнік аддзела па справах непаўналетніх з Берліна каментуе:
"Справа ў тым, што людзі больш не хочуць заставацца тут і не хочуць працаваць у гэтых умовах. Калегі сыходзяць, таму
што яны знаходзяцца пад занадта вялікім ціскам, і кажуць:
Не, для мяне гэта ўжо не сацыяльная праца ў тым сэнсе, у якім я хачу яе рабіць — а потым з'ехаць кудысьці яшчэ.
Гэта пагаршае становішча.
Акрамя таго, застаецца пытанне, хто ж там тады будзе працаваць.
Доктар Хрысцідзіс, які гадамі займаецца незаконнымі высяленнямі і асабіста разгледзеў шмат спраў, каментуе наступным чынам:
"А адміністрацыя, г.зн. супрацоўнікі аддзела па справах моладзі, на маю думку, з'яўляюцца ўсяго толькі выканаўцамі.
І не думайце, што там, як у мінулым, ёсць псіхолагі ці сацыяльныя работнікі, хоць і сустракаюцца яны тут і там.
Цяпер у нас ёсць выхавальнік дзіцячага садка на паўстаўкі і маталог, які адказвае за рух-тэрапію ці нешта такое.
Людзі, якія абсалютна нічога не ведаюць — у некаторых выпадках. Таксама тыя, хто пакінуў універсітэт; і то ў вялікай колькасці.
Гэта значыць, што ў іх няма прафесійнай кампетэнтнасці, толькі афіцыйны аўтарытэт, так?
Іх за гэта плацяць.
Гэты недахоп персаналу таксама азначае, што больш нельга гарантаваць бяспеку і дабрабыт дзяцей, якія знаходзяцца ў цяжкім
становішчы з-за гвалту, занядбання або жорсткага абыходжання.
З гэтага відавочна, што дзяржава, якая гадамі ведала пра гэтыя злоўжыванні, не заклапочана дзецьмі і іх дабрабытам.
З-за напружанай бюджэтнай сітуацыі сацыяльны сектар цяпер таксама сутыкнуўся з скарачэннямі на мільёны фунтаў.
На гэтым моманце неабходна падкрэсліць наступнае:
У дамах працуе шмат супрацоўнікаў службаў па справах моладзі і выхавальнікаў, якія любяць сваю працу і адданыя ёй.
Яны дабрадушныя і засяроджаныя на дзецях і іх дабрабыце.
Аднак, як падрабязна тлумачылася вышэй, ім становіцца ўсё цяжэй выконваць сваю працу сумленна і з неабходнай дбайнасцю і ўвагай.
Адчыненыя дзверы для гандлю дзецьмі*
Яшчэ адзін аспект, які тут будзе толькі коратка акрэслены, — гэта гандаль дзецьмі.
У гэтай непразрыстай і амаль не кантраляванай сістэме лёгка зрабіць так, каб дзеці «зніклі» незаўважанымі.
Даказана, што гэта здараецца з тысячамі дзяцей кожны год.
Гэтых дзяцей могуць трымаць у палоне ў дзіцячых бордэлях, а таксама выкарыстоўваць для рытуальнага гвалту.
У ўстановах і дома дзеці часта знаходзяцца на поўным праглядзе сваіх апекуноў і цалкам ад іх залежаць.
Гэта адчыняе дзверы для злоўжыванняў, і ў сувязі з гэтым ужо прагучала шмат скандалаў.
Стала відавочна, што высокапастаўленыя палітыкі, суддзі, паліцэйскія і сацыяльныя работнікі часта
былі замешаны ў жорсткім абыходжанні з дзецьмі.
Глядзіце іншыя праграмы на гэтую тэму, ужо трансляваныя Kla.TV, якія пералічаны ў тытрах пад праграмай.
Выснова Стала відавочна, што дзеці, якіх пазбаўляюць сем'яў органы па справах непаўналетніх,
атрымліваюць псіхічныя траўмы, якія на ўсё жыццё псуюць іх лёс.
У многіх выпадках гаворка ідзе пра прыбытак і стаўленне да дзяцей як да «тавару», а не пра іх абарону і бяспеку ад шкоды.
Сістэма хавае і заахвочвае гэтыя злоўжыванні.
Спадарыня Крысцідзіс тлумачыць гэта наступным чынам:
Гэта пра тое, што дзяржава захапіла адукацыю?
Ці пазбавяць бацькоў усіх іх правоў?
Яшчэ ў 2002 годзе Олаф Шольц сказаў газеце Die Welt: «Мы хочам заваяваць паветраную прастору над дзіцячымі ложкамі».
І неўзабаве пасля гэтага ён сказаў: «Мы, СДПГ, ужо дасягнулі паветранай перавагі над дзіцячымі ложкамі».
Прасцей кажучы, гэта азначае, што дзяржава мае як мага большы ўплыў на выхаванне дзяцей.
Бацькоўскія правы ігнаруюцца, і ў сям'ю ўмешваюцца звонку.
Гэта адпавядае гендарнай праграме, прынятай ААН.
Сярод іншага, гэта прадугледжвае пазбаўленне бацькоў правоў на сваіх дзяцей з мэтай увядзення
глабальна стандартызаванай сямейнай і сацыяльнай мадэлі.
Згодна з гендарнай ідэалогіяй, адказнасць за выхаванне дзяцей і забеспячэнне іх дабрабыту ляжыць не ў першую
чаргу на сям'і, а на дзяржаве і яе ўстановах: школах, моладзевых цэнтрах, інтэрнатах і г.д.
Нягледзячы на ўсе скандалы і факты, якія неаднаразова выкрываюцца адносна выкрадання, крадзяжу і гандлю дзецьмі, з боку так званай
канстытуцыйнай дзяржавы не праводзілася ніякіх грунтоўных расследаванняў ці
выкрыццяў, каб дакапацца да самай сутнасці справы.
Грамадскія СМІ таксама ў асноўным маўчаць, не асвятляючы скандалы ў шырокіх маштабах і не патрабуючы адказнасці ад вінаватых.
Спрэчныя і абвінавачвальныя паведамленні былі часткова выдаленыя з медыяархіваў.
Дык што трэба зрабіць, каб гэта спыніць?
Шматлікія арганізацыі і асобныя людзі, такія як адданыя сваёй справе ўрачы, псіхолагі і юрысты, якія змагаюцца
за правы дзяцей, маюць дакладнае адказы на гэтае пытанне: праца ў сферы сувязяў з грамадскасцю.
Гэтыя факты павінны быць апублікаваныя.
Напрыклад, у снежні 2023 года MWGFD e.V. правяла прэс-сімпозіум на тэму «Інстытуцыйнае гвалтаванне нашых дзяцей».
MWGFD і ўсе, хто клапоціцца пра дабрабыт нашых дзяцей, жадаюць, каб гэтае пытанне штодня прыцягвала ўвагу
ўсіх нашых суграмадзян, як чырвонае папераджальнае святло.
Гэта патрабуе, каб усе мы дапамаглі шырока распаўсюдзіць гэтую інфармацыю.
Суддзі, пракуроры, настаўнікі, выхавальнікі і, у прыватнасці, медыцынскія работнікі павінны быць інфармаваныя і пакліканыя
зрабіць свой унёсак у асушэнне гэтай невымоўнай багны.
Выснова павінна быць наступнай: нам патрэбны адважныя людзі – час маўчання і заплюшчвання
вачэй скончыўся – цяпер кожны пакліканы дзейнічаць.