Jende askok neke kronikoa eta baita depresioa ere salatzen dute.
Baina hori benetan normala al da?
Dr. Michael Nehls, medikua eta nazioartean aitortutako molekula-genetista, eraldaketarako potentzial
izugarria duen galdera garrantzitsu honi erantzuna ematen dio.
Entzun bere liburuaren, "Das indoktrinierte Gehirn" (Garun Indoktrinatua), laburpenari. Liburua 2023ko abuztuan argitaratu
zen eta dagoeneko "Spiegel" best seller izendatu dute.
Zer da hori?
WEFeko sortzaile Klaus Schwab-ek koronabirusaren pandemian iragarri zuen 2030erako mundu osoko gizartea eraldatu nahi zuela.
Krisialdi honek eskaintzen duen aukera bat aipatu zuen, berak "Erreseteatze Handia" deitzen duen
hori lortzeko – gizarte-ordenaren berrantolaketa.
Danimarkako politikari Ida Auken-ek azaldu zuen nola izan beharko lukeen eraldaketa honek,
2016an WEFek argitaratutako artikulu batean:
Ez dut ezer, ez dut pribatutasunik, eta bizitza inoiz hobea izan ez da.
Baina norena da gizartea sakonki eraldatu behar dela eskatzen duen beharra?
Dr Michael Nehlsek azaltzen du nola koronabirusak, alde batetik, eta COVID-19aren aurkako txertaketa izenez ezagutzen den mRNA
geneterapia bestetik, mundu osoko pertsonen "autobiografikoko memoria" murrizteko balio
izan zuten, azken helburu gisa guztiz suntsitzea.
Hobeto ulertzeko, hona hemen azalpen labur bat:
Autobiografiko oroimena garrantzitsua da auto-irudiarentzat, harreman sozialentzat eta ekintzak
planifikatzeko. Bere bizitzako oroimen pertsonalak biltzen ditu.
Autobiografikoko memoriaren suntsiketa, beraz, beharrezkoa da gizateriari Klaus Schwab-en ikuspegi eta
iragarpenarekin bat datorren gizarte sistema totalitario berri bat onartzeko nahikoa meneko bihurtzeko.
Nehlen analisiaren arabera, gizakiaren garunaren atal hau mundu osoan suntsitu behar da
jendeak orden sozial berriari onarpenik emateko.
Nehlsek azaltzen du "garun-garbiketa globala" hau – figuratiboki esanda, "sistema eragile berri baten instalazioa" – bakarrik
funtziona dezakeela gure pentsamoldeen errotutako ereduek eta gure elkarbizitzako arau
zaharrek betiko blokeatuta edo ezabatuta badaude.
Adibidez, familia tradizionala bizimodu gisa eta gizartearen zutabe garrantzitsuena gisa.
Gure bizimoduari eta jabetzako egiturei gehituta, gure garunen funtzionamendua ere aldatu beharko da.
Lotura hauek ulertzeko, Nehlsek lehenik azaltzen du zer den memori autobiografikoa eta nola funtzionatzen duen:
Gizakiak modu independentean pentsatu eta jarduteko gaitasuna ahalbidetzeko edo prestatzeko, neurofisiologiko aurre-baldintza
bat dago – hau da, nerbio-sistemaren funtzio bat.
Gure autobiografiko oroimenaren ezaugarri berezi batzuetan oinarrituta dago.
Honek ez du soilik gure bizitzen eta sentitzen dugun guztia erregistratzen, baita esperientzia horietan pentsatzen duguna
ere. Oroitzapen eta esperientzia pertsonalak gure autobiografiko oroimenean gordetzen dira eta, beste nortasun-ezaugarri
batzuekin batera, gure nortasun bakarra osatzen dute.
Autobiografikoko memoria murrizten denean, gure nortasuna ere murrizten da. Hipokampoa garunaren zati bat
da, non autobiografikoko memoria ere kokatuta dagoen.
Ipocampusak gaitasun paregabea du betirako gogoratzeko noiz eta non pentsatu edo bizi izan genuen zerbait zirraragarria,
harrigarria edo guretzat pertsonalki garrantzitsua.
Ipocampusak zer gorde eta zer ez erabakitzeko erabiltzen duen hautaketa-irizpidea esperientziak guregan emoziorik piztu zuen
ala ez eta, beraz, esanguratsua izan zen ala ez oinarritzen da.
Ohiko jarduerak ez dira gordetzen.
Denok ditugu esperientziak, iragan urrunean egon arren, gure oroimenean ahaztezinak direnak.
Hauek edo bereziki ederrak diren esperientziak dira, edo agian oso tristeak edo beldurgarriak diren uneak.
Hau emozio indartsuekin lotuta zegoenez, hipokampan gorde ziren.
Emozioekin lotutako esperientziak gordeta daude eta gure nortasunaren zati bat osatzen dute. Gure iraganeko esperientziak
eta pentsamenduak kontzienteki berriro bizitzea hipokampusak ahalbidetzen du; hipokampusak erregistro baten moduan memoriaren
zatiki guztietarako sarbide-informazioa gordetzen baitu.
Ipocampusak sinadura hauek gordetzen ditu autobiografia-memoriari dagozkion toki- eta
denbora-neuronetan, Nehlsek indize-neuronak deitzen dizkienean.
Indize-neurona hauek bizitza osoan zehar hipokampusean geratzen dira, gure autobiografiko oroitzapen guztiak han finkatuz.
Nola lor dezake hipokampuak bizitza osoan zehar nahikoa indize-neurona eskuragarri izatea, pentsamendu eta esperientzia
berriak gordetzen jarraitu eta zahartzaroan berriro gogoratzeko?
Helduetan ere, hipokampusak egunero milaka nerbio-zelula berri ekoitzi ditzake.
Hala ez balitz, jada erabili diren indize-neuronak denboran aurrera joan ahala gero eta gehiago "gainidatuta" egon beharko
lirateke, eta hori memoriaren galeraren baliokidea litzateke.
Adibidez, irudika paper-orri bat idazkinez beteta dagoena eta berriro idazten zaiona, irakurgaitza bihurtuz.
Hipokampusaren gaitasun paregabea, egunero milaka nerbio-zelula berri sortzeko, zahartzaroan ere, galarazi egin behar da.
Adibidez, egun gogor baten ondoren arratsaldean nekatuta gaudenean eta 'pentsatu' edo arazoak konpontzeko
gogoa edo gaitasunik ez dugunean, hori da 'gehiago' gordetzeko nahikoa indize-neurona libre ez dugulako.
Gau bakarrik, loaldian, berriro sortzen dira indize-neurona berriak.
Hori dela eta, oro har goizean askoz prestuago gaude lan egiteko eta arratsaldean baino produktiboagoak gara.
Ondorioa: hipokampusak adinekoan ere nerbio-zelula berriak ekoitzi ditzake.
Abantaila hau ezin da gehiegi baloratu.
Indize-neurona berriak ez dira soilik jakin-min naturalaren, autobiografikoko ezagutzaren, banakotasunaren eta, azken batean,
sormenaren eta erresilientzia mentalaren oinarria; haien funtzioa gizarte mailan ere
funtsezkoa da gizakiaren aurrerapen kulturalerako.
Giza aurrerapenaren historian zehar, sormen-pentsamendua beti izan da beharrezkoa gizateriaren garapen aurreratuagoarako
gauza berri eta garrantzitsuak asmatzeko, adibidez energia elektrikoa, makina mota guztiak eta hegazkinak.
Giza gaitasun honek pentsamendu sortzaileak izateko aukera ematen du, biziraupena eta aurrerapen kulturalak ahalbidetuz.
Gaur egun, ordea, jende askoren autobiografiko oroimena ez da bizitza osoan zehar modu naturalean
hazten, eta, ondorioz, biltegiratze-gaitasuna galtzen du.
Horren arrazoia etengabeko estres eta antsietateagatiko nekea da, hala nola
koronabirusaren neurriak eta horrek eragindako depresioa.
Alemanian depresioaren tasa hiru aldiz handitu da koronabirusaren pandemiaren hasieratik. Honek ere
mugatzen du jendearen argi pentsatzeko gaitasuna.
Ohiko errutinak jarraitzera jo ohi dira eta ekintza errutinarien barruan harrapatuta geratzen dira.
Klaus Schwab-ek krisi hau (koronabirusaren pandemia) eta, bereziki, haren aurka hartutako neurriak,
pertsonen pentsatzeko gaitasuna mugatzen dutenak, 'gizarte-eraldaketarako aukera' gisa deskribatzen ditu.
Honek esan nahi du garun-gaitasun mugatua duten pertsonak bakarrik ados egongo liratekeela aldaketa honekin.
Gainera, indize-neuronak berriak soilik sortzen dira behar direnean; bestela, desagertzen dira eta ez dira berriak sortzen.
Ondorioak pasibotasuna eta atsegin gabeko eta bizitza ukatu nahi duten egoera guztiak erresistitu gabe onartzea ere dira.
Gure autobiografikoko oroimena paralizatzeko beste esku-hartze drastiko bat COVID-19aren beraren txertoak gauzatu zuen.
Zientifikoki frogatu da tupakako proteina aldatu dela.
"Furin-mozketa gune bat" txertatu zuten, eta horrek, batetik, spikeari oso toxikoa izatea eragiten dio. Bestetik, odol-garun
hesia gainditu, hantura eragin eta garuneko nerbio-sarea osatzeko neurona berri berrien sorrera galarazi dezake.
Orrazia bereziki moldatu dute garunera sartu eta hantura eragiteko.
Spike-proteinako furin-mozketa gune hau, beraz, gure garunaren aurkako arma biologiko bat da.
Agindutako indargailuek, hau da, errefresko erregularrek, gure bizitza-memoria suntsitzen dute eta,
ondorioz, gure sistema immunologiko psikologikoa ere.
Indize-neuronak berriak falta direnean eta gertakari emozional handiak gertatzen direnean, hala nola pandemi berri eta neurriak,
terrorismo-erasoak edo gerrak, aurretik deskribatutako indize-neuronak beldurrezko
eszenario emozional hauekin gainidazten dira.
Emaitza da pertsonak beren oroitzapen pertsonalak galtzen dituztela eta narrazio berria gordetzen dutela.
Gure oroitzapen zaharrak gainidatzita, ezin dute gehiago gure aurreko esperientzietara jo.
Baizik eta, jende hauek lagungabetasunez "egiaz berriaren" esanetara daude.
Agian egia al da egunero bonbardatzen gaituzten gertakari izugarriak ez direla guztiz ausazkoak?
Terrorismoaren propaganda etengabearen bidez, autobiografikoko oroimena higatu eta narrazio berri batekin gainidazten da.
Horrela, pertsonei beren autobiografiko oroimena lapurtzen zaie eta erresistentziarik egiteko gaitasunik gabe uzten dira.
Zehazki pertsona berri hau da, ondoren menekoa, bizarduna eta Klaus Schwab-en eta bere
jarraitzaileen "mundu berri ausarta" horretan sartzen dena.
Jendeak bere pentsatzeko gaitasuna erabiltatzeari utzi eta ohiko errutinak soilik jarraitzen
dituenean, Nehlsek hori zombi modutzat deitzen du.
2. sistemaren gaitasunaren bidez, kontzienteki pentsatzeko, hausnartzeko eta loturak
identifikatzeko dugun gaitasuna esan nahi du.
Behean, oval.mediak egindako elkarrizketa baten pasarte bat aurkezten dugu.
Entzun zeure buruarentzat nola ateratzen dituen Dr. Michael Nehlsek ondorio praktikoak aurkikuntza hauetatik.
Bideoa: Beraz, beste arazo bat da.
Hori dela eta, nire lan-izenburuetako bat "2030eko Zombien Apokalipsia" izan zen, zehazki, zombi moduko Sistema
1ean harrapatuta egongo garelako, gure Sistema 2 gaitasuna indize-neuronen ekoizpena blokeatuta kenduko digutelako.
Baina hori baino askoz haratago doa.
Gai hau da: egunero jasotzen dugun narrazio-edukiak banakotasuna gainidazteari buruzkoa.
Eta banakotasunaren gainetik pasatzea, azken finean sormenaren oinarria ere bada, zombi
modua baino sakonagoa da. Are makuragoa da.
Gure banakotasuna galtzen dugunean, funtsean gauzei buruz mentalki erantzuteko gaitasuna galtzen dugu.
Eta irudi hau daukat buruan – eboluzioaren ikuspegitik arrakasta izatea, hau da, ugaltzea; hori da helburua.
"Emankorrak izan eta ugaltu" agindua Darwinek ere idatzia izan zitekeen. Bibliak dioena,
nolabait esateko, eboluzioaren modus operandi-a da.
Horrela neurtzen gaituzte. Zenbat ume ditugun, esateko moduan, eboluzioak bere arrakasta neurtzeko erabiltzen duen txanpona da.
Eta arrakasta izateko eta ugaltzeko, lehenik bizirauten egin behar dugu, eta bizirauteko, geure burua defendatu behar dugu.
Gure burua elikatu behar dugu, baina etsaietatik ere defendatu behar dugu.
Eta ondoren mikroorganismoak eta makroorganismoak daude.
Mikroorganismoentzat, sistema immunologiko klasikoa eta sistema immunologiko fisikoa ditugu; makroorganismoentzat,
berriz, sistema immunologiko mental deitzen duguna.
Eta hori deitzen zaio sistema immunologiko mentalaren armak, hau da, hipokampoko ditugun oroitzapenak.
Beraz, adibidez, txakur batek niregana korrika etortzen bada, nola erreakzionatu erabakitzeko aukera batzuk ditut.
Lehen inoiz txakur bat ikusi ez badut, ziurrenik oker erreakzionatuko dut.
Noizbait txakur bat ikusi badut, haren oroimena daukat.
Agian honen ebaluazioa ere.
Txakur txiki bat al da, txakur handi bat al da, hortz handiak al ditu, izaera atsegina al du?
Hauek guztiak nire memorian autobiografikoki gordeta dauden gauzak dira eta, esan
genezakeen moduan, nire erreakzioa definitzen dute.
Hau da, makroorganismoek niregan eragiten duten erreakzioa: kasu honetan txakur batek, beste batean Bill Gates-ek. Hauek
esperientzia behar duten gauzak dira, eta orain ere, Koronarekin esperimentatu ditugun neurri horiek, batez ere Spike-aren
injekzio kronikoen bidez, indize-neuronen ekoizpena blokeatzen dugunean. Eta, ondoren, hori guztia posible denaren aurkako gerra
iraunkorraren bidez gainidaztuz —benetan gure garunen aurkako gerra dena—, gero eta
autobiografiko memoriako eduki gehiago galtzen ari gara.
Honek esan nahi du gure sistema immunologiko mentala kolapsatzen dela.
Eta hori da, egiazki – hasieran aipatu zenuen bezala, gerra kontuan, hori egin behar duzu:
Gizarteko sistema immunologiko mentalari apurtu, haren gain hartzeko.
Hori da egin dezakezun gauzarik errazena. Era berean, hori da logikoki egin beharrekoa.
Jendeak oraindik pentsatzeko gai den bitartean, bere burua ere defendatu dezake. Eta hori alderdi bat da.
Beste alderdia da, 2030erako planen arabera, Alemaniako gobernuaren webgunean ere irakur daitekeenez, gizartearen gaineko
adimen artifizialeko zaintzara gero eta gehiago bideratuko dela.
Eta, noski, adimen artifizialak ez du gizakien portaera bakarrik behatu behar; halaber, aurreikusteko gai izan behar du.
Bai, BMI-n ere badago artikulu bat, non azpimarratzen den AIk guri baino gehiago dakigula geure buruari
buruz, eta, beraz, azken batean AIk ere erabakiko du gure etorkizuna nola moldatu behar den.
Honek esan nahi du bozketa osteko gizarte batera sartzen ari garela, eta demokrazia ezabatu dezakegula.
AIk guretzat onena dakienez, zergatik joan behar dugu oraindik bozetara? Zergatik, egia esan?
Ba, adimen artifizialak gure portaera perfektuki aurreikusi dezake soilik gure sormena ahalik eta txikiena bada, sormena
kaotikoa baita eta portaera aurreikustezina eragin dezakeelako.
Hori murrizteko, banakotasuna, nolabait esateko, murriztu behar da, eta hori albo-ondorio bat da.
Hau motibo nagusia den ala ez eztabaidagarria da, baina zalantzarik gabe prozesu honen albo-ondorio oso kezkagarria da.
hamabi, hiru, lau, hiru, bi, bat
Beraz, nola defendi gaitezke?
Bai, ba, 7. kapituluan, azken kapituluan, itxaropenez idazten saiatzen naizen heinean, hainbat gauza daude.
Beraz, alde batetik, ikusten ditudan hiru gauza horiek dira.
Jakina, gauza bat oso argi dago: borroka burmuinean gertatzen ari bada, esateko moduan,
han bertan forjatu behar ditugu gure armak.
Beraz, han borroka hartu behar dugu.
Gure ditugun armak, hain zuzen ere, etsaiak guregandik kendu nahi dizkigun armak dira, esateko moduan.
Beste modu batera esanda, sormenez pentsatzeko gaitasuna, horizonteaz harago begiratzeko gaitasuna, irudi zabala ulertzeko
gaitasuna, erresilientzia tipikoa garatzeko gaitasuna , horrela, zailtasun guztien aurrean buruko aldetik ez
apurtzeko, baizik eta geure burua defendatzeko bidea aurkitzeko.
Honek esan nahi du hipokampoko neurogenezia berriro estimulatzea besterik ez dugula.
Orduan, hori indoktrinazioaren aurkako formula gisa azaldu nuen, bizitzako zein arlo aztertu behar ditugun, esateko moduan,
eta aztertzeko: non dauden hipokampearen hazkunde naturala eta neurona-indize horien ekoizpena oztopatzen dituzten gabeziak?
Adibidea: D bitaminaren gabezia:
D bitamina ez da soilik immunitate-sistemarako garrantzitsua den immunitate-hormona bat, baita neurohormona bat ere.
D bitaminaren gabeziak, esateko moduan, bi ondorio ekartzen ditu.
Seguruenik zitokinaren ekaitz bat dugu , eta horrek esan nahi du koronabirusaren neurriak indarrean jar daitezkeela.
Hori dela eta, nonahi zabaltzen ari dira jada ez dugula D bitaminarik behar.
Hori oso gai zirraragarria da.
Ez dugu gehiago D bitaminarik behar. Gizaterriak aurrerapauso bat eman du eboluzioan.
Hori ohartu al zara?
Duela hilabete batzuk, ia urtebetez, adibidez, New England Journal of Medicine-ek, klinikako esparruan
irudika daitekeen zientzia-aldizkaririk prestigiotsuena, artikulu bat argitaratu zuela irakurri dut.
Beraz, Nobel Saria nahi baduzu, han argitaratu.
Eta han ikerketa bat zegoen, erabat eskandalagarria.
Horren inguruan bideo bat egin zuten, batez ere ikerketa honen interpretazioari buruz.
Eta ondorioz, editorial bat dago, hau da, editoreek berak ez dute saihestu ikerketa honen arabera D
bitaminari buruzko epaia ematea, esateko moduan.
Eta, funtsean, azken esaldiak dio jendeak D bitamina hartzeari utzi behar diola, nahiz eta bitamina-eskasia izan,
bizitza luzatzeko edo osasuntsu egoteko. Hori da esaten duena.
Eta horrek esan nahi du ez dugula gehiago D bitaminarik behar. Ez dugu ere D bitamina hormonarik behar.
Baina alderantziz, bizirauteko, nire deitura daraman erregularreko gailurketa behar dugu – gailurketa administrazio hau.
Beraz, eboluzio-urrats bat eman dugu: ez dugu gehiago D bitaminarik, baina
erregularki pozoitzeak gure biziraupena bermatzen du.
Beraz, hau da une honetan garatzen ari garen erabateko zoroaldia.
Baina D bitamina behar dugu.
Adibidez, gaur egun Alzheimerra neurogenesi iraunkorrean kaltetuaren korrelatu biologiko gisa ikusten
bada, gai honi buruzko artikulu zientifiko bat idatzi dut: "Alzheimer Gaixotasunaren Teoria Bateratua".
Hori han xehetasunez azaldu dut.
Eta hori ere Alzheimer gaixotasunaren prebentzio-estrategiaren oinarria da.
Eta orain hori korrelazio gisa ikusten badut, eta ikus dezakegu, halaber, neurogenesi kaltetuak Alzheimer kasuen
kopuruaren gorakada dramatikoa eragiten duela mundu osoan.
Hura begiratuta, D bitamina ere ezinbestekoa da neurogenesiaren aldetik.
Eta logika hauxe da: D bitaminaren gabezia badut, Alzheimer gaixotasuna garatzeko probabilitate handiagoa dudala.
Baina D bitaminaren gabezia, funtsean, gure immunitate-sistemaren aurkako eraso bikoitza da:
mikroorganismoen aurka eta makroorganismoen aurka.
Eta hori nire liburuan adibide gisa azaltzen dut. Beraz, bai, baina hori askoren artean adibide bakarra da.
Eta koronabirusaren neurri guztiek prozesu hau azeleratu dutenez, erakusten ari naiz bizitzako arlo guztietan eragina dutela.
Adibidez, bizitzaren esanahia nire formularen erdigunea da.
Pertsona bakoitzak bizitzan helburu bat behar du. Ikerketa psikologikoek erakusten dute bizitzan helbururik ez badugu,
Alzheimer gaixotasunaren tasa nabarmen handitzen dela. Zergatik?
Goratzeko arrazoirik ez dugulako goizean. Ezer egiteko ez dugulako.
Gure garunak ez dira informazio berri eta interesgarriz elikatzen, ez baikara ezer interesgarririk egiten.
Eta hipokampoa txikitu egiten da eta Alzheimerra mehatxatzen du.
Horrek esan nahi du bizitzan helburu bat behar dugula. Eta bizitzako helburu bat izan daiteke
orain gertatzen ari denaren aurka borrokatzea.
Beraz, saiatzen naiz jendeari bizitzan helburu bat ematen, hitz batean esateko, konbentzitzaileak diren beste
batzuk aurkituz. Orain dugun eginkizun garrantzitsua da hori.
Eta Solomon Naschen konformitate esperimentu ospetsua dago.
Horrek erakusten du 1960ko hamarkadan probatu zituzten pertsonen %23k ez zutela jendetzari jarraitu,
baizik eta beren zentzuzko pentsamendua jarraitu zutela.
Eta txertatu ez ziren pertsonen tasa antzeko altua izan zen.
Eta jende jakin batek ehuneko jakin bat txertatzea uko egiten badu eta albo-ondorioak denontzat agerian
geratzen direnean, bat-batean agertzen dira esaten dutenak: "Bada, agian azken finean arrazoia dute."
Eta gero, ehuneko 23 horietako batek beste bat konbentzituko balu, jada ehuneko 46 izango genuke. Beraz,
bizitzari zentzua aurkitzeko eginkizun hau denek serio hartuko balute, gehiengoa nahiko azkar lortuko genuke.
Politikoki gauzak aldatu ez ezik, kaleetan ere aldatu zuena.
Jendeak benetan kalera ateratzen da eta esaten du: "Ei, hori gurekin ezin duzue egin, hori ez da
onargarria." Beraz, gehiengoak osatu behar ditugu!
Eta hirugarren puntu bat ere aipatu nuen. Beraz, gure burmuina eta gero besteen burmuinak eragiteaz aparte, galdera,
noski, hauxe da: Zein da gizateriari buruz dugun ikuspegia?
Hamarkada luzez – denboraren hasieratik, egiazki jatorrizko bekatutik, gogoratzen naizen
urrutienera arte – gizakiak gaiztoak direla esaten digute.
Guztiaren aurka defendatu behar gara.
Gizakiak hain txarrak gara ezen soilik gizarte-puntuazio sistema batek – adimen artifizialak zainduta – salba
gaitzakeen autodestrukziotik, esateko moduan. Eta gizateriari buruzko ikuspegi hau zalantzan jarri behar da.
Badago historialari ospetsu bat, liburu bat idatzi berri duena. Liburu horri "Funtsean ona" deitzen zaio.
Irakurtzeaz gozatu nuen, behin eta berriro bertatik aipu egin dut, eta haren atzean
dagoen zientzian pixka bat sakonago murgildu naiz.
Eta hori sinesten ikasteko geure burua trebatu behar dugula: jendea ona dela; inork ez gaituela a priori
kalte egin nahi; eta elkarrekin lan egin behar dugula.
Hau da pertsonen arteko lankidetzaren oinarria, gizateriaren ikuspegi batek guregandik kentzen diguna; ikuspegi hori, esateko
moduan, gezurrez guregan inplantatu baitzaigu, gizakiak txarrak direla eta gizarte-ekintza egiteko gaitasunik ez dutela esanez.
Beraz, guk ere egokitzapenak egin behar ditugu. Hala ere, hori bakarrik posible da
hipokampua berriro funtzionatzen hasten denean.
hamabi, hiru, lau, hiru, bi, bat