2023-жылдын 1-февралында Германия Федеративдик Республикасында Жел энергиясынын аймактык талаптары жөнүндө мыйзам күчүнө кирди.
Бул мыйзам менен федералдык өкмөт штаттарга 2032-жылдын аягына чейин жер аянтынын белгилүү бир
пайызын шамал энергиясына бөлүүнү милдеттендирет.
Берлин, Гамбург жана Бремен шаар-штаттары үчүн бул көрсөткүч аянттын 0,5 пайызын түзөт.
Башка өлкөлөр үчүн 1,8 пайыздан 2,2 пайызга чейин.
Жалгыз Баварияда эле бул шамалдай турбиналар үчүн болжол менен 1 270 чарчы километрди түзөт.
Зарарланддын көлөмүнүн жарымын түзгөн аймак.
Бул максатка жетүү үчүн Федералдык Өкмөт Федералдык табиятты коргоо жөнүндө мыйзамга өзгөртүү киргизип, эми
ландшафттык коргоо аймактарын да пайдаланууга мүмкүнчүлүк берди.
Жел энергиясы дээрлик түгөнгүс энергия булагы болуп саналат, анын потенциалы учурда болгону бөлөк-бөлөк гана пайдаланылууда.
Энергияны өткөрүү жактоочулары муну дайыма ушинтип сүрөттөшөт.
Албетте, максат ошондой эле көп талкууланган климаттын өзгөрүүсү маселесине каршы күрөшүү,
анткени бул технология эч кандай CO2 бөлүп чыгарбайт.
Көп учурда болгондой эле, натыйжанын өзү гана эске алынып же медиа үчүн таасирдүү формада көрсөтүлөт, бирок ага
жетүү үчүн канча каражат сарпталышы керек экени эске алынбайт.
Бул негизинен төмөнкү аймактарды камтыйт.
1. Айлана-чөйрөгө тийгизген таасир
«Экологиялык саясат» термини 1970-жылдардын чамасында пайда болуп, адам жашоосунун жана табияттын табигый негиздерин
сактоого багытталган бардык саясий аракеттерди билдирет.
Жел турбиналары да айлана-чөйрөнү коргоо максатында орнотулуп жатканы айтылууда.
Бирок алар чындыгында эле айлана-чөйрө үчүн пайдалуу беле?
1a) Токойлорду кыюу
Мурда токойдун эң чоң душмандары кургакчылык, бороондор жана кабык курттары болгон.
Бирок эми шамал турбиналары да бул көрсөткүчкө киргизилиши керек.
Мисалы, Гессендеги Рейнхардсвальд токойунда 195 жылга чейинки дарактар өскөн 29 гектар токой 18
пландалган шамал турбиналары үчүн кыйылышы мүмкүн.
Андан кийин токойду токой катары колдонсо болбойт, тескерисинче, дарактардын байланыштары
бар өнөр жай ишканасы катары колдонсо болот.
Токойго кесилген кең жолдор көбүрөөк четилерди жаратат.
Мындай жерлерде өскөн дарактар шамалга жана кургакчылыкка ашыкча дуушар болуп, өлүп калышы мүмкүн,
бул ачык аймактардын андан ары кеңейишине шарт түзөт.
Жел турбиналары курулгандан кийин аймактын айрым бөлүктөрү кайрадан токой менен капталса да, табият
гумуска бай, саламат токой катмарын калыбына келтирүү үчүн ондогон жылдарды талап кылат.
1 b) Ресурстарды пайдалануу
Жел турбинасын куруу үчүн мачта менен ротор гана эмес, турбинанын бөлүктөрүн ташуу үчүн жакшы өнүккөн жол тармагы да зарыл.
Бүтүндөй түзүмдүн туруктуу бойдон калышын камсыз кылуу үчүн ага бекем негиз да керек.
Биз муну Altdorfer Wald шамал электр станциясынын долбоорунда эмне керек экенин көрө алабыз.
Бул жерге бийиктиги 285 метр болгон отуз тогуз жел турбинасы орнотулат.
Бул түзүмдөр орточо чиркөөнүн мунарасынан беш эседен ашык бийик.
Бул 1500 куб метр көлөмүндөгү негизди талап кылат.
Альтдорф токойунун учурунда 39 шамал турбинасы үчүн жалпысынан 58 500 куб метр бетон талап кылынат.
Бул бетонду жеткирүү үчүн кубаттуулугу 7,5 куб метр болгон мобилдик бетон аралаштыргычтар
жалпысынан 15 600 жолу каттам жүргүзүшү керек.
Мындан тышкары, 27 чакырым узундуктагы жолдун кеңейтүүсүнө шагыл жеткирүү үчүн шагыл ташуучу жүк
ташуучу унаалардын 45 000ден ашык рейси талап кылынат.
1c) Флора жана фаунанын өзгөрүүлөрү
Жыл сайын миңдеген кажандар жана куштар шамал турбиналарынын курмандыгына айланышат.
Прогноздорго ылайык, Германияда эле жылына болжол менен 200 000ден ашык кажандар бар, ошондуктан айрым
кажан түрлөрү жок болуп кетүү коркунучуна дуушар болууда.
Жаныбарлар үчүн коркунуч болгону ротор канаттарына урунуп калышында гана эмес.
Ротор канаттарынын артына түшкөн басымдын төмөндөшү жаныбарлардын өпкөсүн жана ички органдарын жарылууга алып келет.
2017-жылы жүргүзүлгөн изилдөөдө Германиянын Аэрокосмос борбору модель эсептөөлөрүн колдонуп, жыл сайын
болжол менен 1,200 миллиард курт-кумурска шамал турбиналарынын курмандыгы болорун аныктаган.
Бул күнүнө болжол менен 3 миллиард курт-кумурска.
Ротор канатчаларындагы учуп жүргөн курт-кумурскалардын калдыктары да турбинанын натыйжалуулугундагы жоготууларды көбөйтөт.
Бул жаныбарлардын популяцияларына гана эмес, ландшафтка да коркунуч туудурат.
Кээ бир жерлерде этектердеги дарактар кыркылып жатат, бул болсо кийинчерээк топурактын эрозиясы
жана жер көчкүлөрүнүн тобокелдигин жогорулатат.
1 d) Буланган жерлер
Жел турбиналары учурда 20 жылдык кызмат мөөнөтүнө ылайык долбоорлонгон.
Андан кийин бүт системаны демонтаждап, жок кылууга туура келет.
Бирок бетон фундаменттер ар бир учурда чындап эле алынып салынышы өтө талаштуу.
Аларда бар токсиндерге жана композиттик материалдарга байланыштуу канаттарды кайра иштетүү боюнча концепция азырынча
жок, ошондуктан бул коркунучтуу таштандыларды жок кылуу зарыл.
Ротор канаттары гана жылына 20 000 тонна таштанды пайда кылат. Жана бул көрсөткүч өсүүдө.
Убактылуу жыйынтык
Жашыл партия мурда айлана-чөйрөнү коргоо үчүн негизделген.
Бирок ошол аралыкта алар тескерисинче айлана-чөйрөнү жок кылуу чегине жетишти.
Чаян табылгандыгына байланыштуу курулуш долбоорлору токтотулганда, Табиятты коргоо жөнүндө мыйзам да шамал
турбиналарына карата өзгөртүлүп, бул турбиналарга байланыштуу көптөгөн канаттуулардын түрлөрү, мисалы
лелектер, эми шамал энергиясынан коркунучта деп эсептелбейт.
Табиятты жана биологиялык ар түрдүүлүктү коргоо союзу (NABU) тапшырган юридикалык экспертизанын жыйынтыгы боюнча, бул
аракет түрлөрдү коргоо боюнча тиешелүү ЕС мыйзамдарын да бузган.
Мындан тышкары, эгер бул технология ушунчалык кыска мөөнөткө гана иштелип чыкса жана андан кийин кандайча жок
кылынышы белгисиз материалдарды артта калтырса, анда ал ресурстарды натыйжалуу пайдаланбайт.
Идеологиялык максаттарга эми экологияны коргоодон да көбүрөөк көңүл бурулууда.
2. Климаттын өзгөрүүсү
Учурда жалгыз Германияда 32 000 шамал турбинасы иштейт.
Бул Оснабрюк университетинин жыйынтыктары боюнча акыркы 20 жыл ичинде орточо шамал ылдамдыгы 13%га азайган.
Бул эч кандай кесепеттерсиз болбойт.
2a) Аба айлануусу өзгөртүлдү
АКШ Германияга караганда 2,5 эсе көп шамал энергиясын өндүрөт.
Бул олуттуу чаралар экватордон Түндүк полюска агып жаткан аба агымдарын кескин азайтышы мүмкүн, бул болсо
түштүк кендиктерде джет-стримдин төмөндөшүнө алып келет.
Бул Түндүк полюс үстүндөгү аба катмарларынын ичкеришине алып келиши мүмкүн, натыйжада чагылыш азайып, аймак жылыйт.
2b) Топуракты кургатуу
Жел турбиналары менен аба катмарларынын өз ара аракеттешүүсү жер бети менен атмосферанын ортосундагы
жылуулук жана ным агымдарына чечүүчү таасир тийгизет.
Жел турбиналарынын алдында аба агымы жайлайт жана алардын артынан айланат.
Ар бир ири шамал электр станциясында, айрыкча жайында, атмосферадан ным алынып, жер кошумча ысып кетет.
Кытайда жүргүзүлгөн акыркы изилдөө шамал электр станцияларынын айлана-чөйрөгө тийгизген кыйратуучу кесепеттерин көрсөтөт.
Изилдөө Монголия менен чектеш аймактагы кытай шамал электр станциясынын таасирин изилдеди.
Жердин нымдуулугу жылына 4,1%га азайганы аныкталды.
Кыйын механизмдер толук түшүнүлгөн жок, бирок шамал электр станциялары курулган топурактын
чындыгында кургап кетүүсүнө алып келери шексиз.
Эң жаман учурда бул кургакчылыкка жана топурак эрозиясына алып келиши мүмкүн, ал ошондой
эле кеңири чет аймактарга да таралышы ыктымал.
Убактылуу жыйынтык
CO2дон улам пайда болду деп айтылып жаткан климаттын өзгөрүшүнө каршы туруш үчүн шамал энергиясын колдонуу илгериленип жатат.
Топурактын кургап кетүүсү өзгөчө климаттын өзгөрүүсүнүн натыйжасында бизге таасирдүү түрдө
жана апокалиптикалык көрүнүштөр менен көрсөтүлөт.
Бирок акыркы изилдөөлөр көрсөткөндөй, айрыкча шамал турбиналары кургакчылыкка алып келиши мүмкүн.
3. Ден соолукка келтирилген зыян
Жел турбиналары концентрацияны бузуу, нервоздуулук, баш оору жана уйку бузулуулары сыяктуу ар
кандай саламаттык көйгөйлөрүн жаратышы мүмкүн.
Кооптуулуктар негизинен инфразвуддан жана түшкөн көлөкөлөрдөн келип чыгат.
Бирок муз кышында да коркунуч жаратат.
3a) Мурда
Жаман аба ырайында ротор канаттарында муз пайда болушу мүмкүн.
Андан кийин өмүргө да коркунуч жаралат.
Ротор канаттары муздун чоң-чоң бөлүктөрүн алыска ыргыта алат.
3b) Инфразвут
Инфразвут — бул адамдын угуу диапазонунан төмөн жыштыктагы үн, башкача айтканда 16 герцтен төмөн.
Жел турбиналарынын жанында жашаган айрым адамдар чарчоо, депрессия же ал тургай деңиз оорусу сыяктуу симптомдорду билдиришет.
Жүрөк хирургу Кристиан Фридрих Фаль Майнц университеттик ооруканасынын инфразвут боюнча жумушчу тобунун
башчысы катары бул феноменди илимий жактан изилдеген.
Анын айтымында, бул ротор канатчасы мачта боюнча жылып баратканда абаны сыгып, кыска жана тик импульстерди жаратат.
Инфразвук ачык мейкиндикте да ылдамдыгын жогорулатат.
Ал шуу сыяктуу кабыл алынат, бирок импульстүү эмес.
Бул жерде пайда болгон импульстарды физикалык жактан да сезсе болот.
Бул рок-концертте бас колонкалардын алдында турган жана үндү физикалык жактан сезе алган көрүүчүгө окшош.
Бирок шамал турбинасы тарабынан пайда кылынган импульстер алда канча күчтүү.
3c) Түшкөн көлөкө
Күн нурун чачкан учурда шамал турбиналарынын иштеши кыймылдаган көлөкө пайда кылат, ал таасирленген адамдарда
концентрациянын бузулушу, нервоздуулук, баш оору жана уйку бузулуулары сыяктуу олуттуу ыңгайсыздыктарды жаратышы мүмкүн.
Ротор түшүргөн көлөкө көптөгөн адамдар үчүн жагымсыз, анткени ал жарыктыктын мезгил-мезгили менен термелишине себеп болот.
Эмиссияны көзөмөлдөө боюнча Федералдык/штаттык жумушчу топтун маалыматына ылайык, шамал турбинасын бекитүүдө үйдүн
теориялык жактан мүмкүн болгон көлөкө узактыгы календардык жыл ичинде 30 сааттан же бир күндө 30 мүнөттөн ашпашы керек.
Керек болгондо которуу технологиясын колдонуу менен көлөкө түшүрүүнүн чыныгы узактыгын календардык жыл сайын 8
саатка жана күнүнө 30 мүнөткө чейин чектөө камсыздалышы керек.
Эгерде үйгө бир нече шамал турбинасынын түшүргөн көлөкөлөрү тийсе, бул маанилер бардык турбиналарга биргелешип колдонулат.
Убактылуу жыйынтык
Жөнөкөй жарандар үчүн булганткан тарап төлөйт принциби ар дайым колдонулат.
Бул шамал турбинасы операторлоруна да тиешелүү болбошу керекпи?
Бул анткени эгер мындай мекеме калк арасында саламаттык көйгөйлөрүн жаратканы далилденсе, белгиленген сааттык таасир
убактысы толгон-толбогонуна карабастан, аны жабууга туура келет.
Бул өсүмдүктөрдү баштапкыда эле эмнеге бекиткен деген суроо туулат.
4. Энергияны трансформациялоо каржылоого мүмкүн болбой баратат
4a) Жел турбиналарынын чыныгы иштеши
Операторлор шамал электр станцияларынын пайдалануу көрсөткүчтөрүн мамлекеттик сырдай коргойт.
«Neue Zürcher Zeitung» гезити Германиядагы 18 000 жел турбинасын иликтеп, тынчсыздандырарлык жыйынтыктарды көрсөттү.
Текшерилген электр станцияларынын дээрлик төрттөн бири 20% кубаттуулук коэффициентине да жеткен жок.
Өндүрүш ишканаларынын болжолдуу пайдалануу деңгээли 30%дан ашкан ишканалардын саны болгону 15% түздү.
Булардын дээрлик баары жээкке жакын жайгашкан.
4b) Жоготуу үчүн керектөөчүлөр төлөйт
2024-жылдын январь айынын аягында төрт электр тармагы операторлору шамал жана күн энергиясы бизге
канчага түшөөрүн эсептеп, эсеп-фактурасын сунушташты.
Жел жана күн электр станцияларынын кеңейиши күчтүү шамал же катуу күн нуру учурунда керектүүдөн
ашыкча электр энергиясы өндүрүлөт дегенди билдирет.
Андан кийин биржада электр энергиясынын баасы нөлгө жакындап же ал тургай терс аймакка
түшөт, бул кошумча акча төлөөнү талап кылат.
Ошентсе да, жел турбинасы операторлору киловатт-саатына 7,35 пенс өлчөмүндөгү кепилденген сатып алуу тарифин алышат.
Күн электр станциясынын операторлору киловатт-саатына 11ден 13 пенске чейин төлөшөт.
Көбүрөөк, ал тургай шамал электр энергиясы ашыкча өндүрүлгөн учурда да, системага ашыкча электр энергиясы кирип
кетишине жол бербөө үчүн турбиналарды өчүрүүгө туура келет.
Бирок завод токтоп турганда да, операторлор электр энергиясын чыгарган сыяктуу акча агып турат.
Бул 2022-жылы керектөөчүлөргө болжол менен бир миллиард евро чыгым алып келди, алар эч нерсе алган жок.
4c) Торду кеңейтүүнүн чыгымдары
Шамал электр станцияларынын көбү шамал шарттарына байланыштуу Германиянын түндүк аймагында жайгашкан.
Бирок Бавария жана Баден-Вюртембергдеги өнөр жай аймактарына электр энергиясын
жеткирүү үчүн электр тармагын да кеңейтүү керек.
Жогорку чыңалуудагы электр линияларын зарыл кеңейтүү 2045-жылга чейин 300 миллиард евро чыгымга алып келери
күтүлүүдө, ал эми шаарлар менен шаарчалардагы бөлүштүрүү тармактарына дагы 150 миллиард евро талап кылынат.
Түштүктөгү шамалы аз аймакта шамал электр станцияларын кеңейтүүнү илгерилетүү максатында 2023-жылдагы EEG мыйзамы бул
аймак үчүн 50%дан 60%га чейин түзөтүү коэффициентин карайт.
Бул дегеним, жел турбиналары азыркы субсидиялар менен Түштүк Германияда экономикалык жактан иштете албайт,
ошондуктан жел энергетикасына кошумча субсидиялар берилет.
Убактылуу жыйынтык
Жел электр станциялары Германия сыяктуу бизнес жайгашкан жер үчүн натыйжалуу эмес.
Идеологиялык кызыкчылыктарга негизделген саясаттын субсидиялары болбосо, дээрлик эч бир инвестор бул
технологияга инвестиция салбайт, анткени мындай заводдор атаандаштык шартында базарда атаандаша албайт.
Бул шарттар өндүрүлгөн электр энергиясын керектөөчүлөр үчүн бара-бара жеткиликсиз кылып жатат.
Жеке адамдар жашоо деңгээлин жоготот, ал эми ишканалар бара-бара чет өлкөгө көчөт.
Экономика министри Роберт Хабек мындай деди: «Германияда өнөр жай банкрот болгон жок, ал жөн гана өндүрүштү токтотуп жатат».
Жыйынтык
Жел энергиясы бизге ар дайым өзгөчө экологиялык жактан коопсуз жана климат үчүн пайдалуу энергия түрү катары көрсөтүлөт.
Бирок, көрүп тургандай, экөө тең туура эмес.
Экинчи жагынан, бул энергия өндүрүүнүн ишенимсиз түрү болуп саналат жана, андан тышкары, керектөөчүлөр үчүн өзгөчө кымбат.
Бирок эмнеге аны азыркыга чейин улантып жатышат жана ага кимдер кызыкдар?
Бул суроого ишенимдүү жооп төмөнкүдөй болушу мүмкүн.
«Сен эч нерсеге ээ болбойсуң жана бактылуу болосуң» — бул 2016-жылы Дүйнөлүк экономикалык форум (WEF)
тарабынан жарыяланган видеодо Даниялык саясатчы Ида Аукендин эссесин кыскача баяндаган сүйлөм.
Ида Аукен Дүйнөлүк экономикалык форумдун Жаш глобалдык лидерлер программасынын мүчөсү.
Бул Дүйнөлүк экономикалык форум жана анын артында тургандар үчүн идеалдуу болмок.
Ар бир адамга керектүү болгон нерсенин баары кызмат катары алынып турат.
Бир жагынан, бул кызмат жакшы бизнес болмок, бирок экинчи жагынан, ар бир адам толугу менен ачык жаранга айланат.
Муну ишке ашыруу үчүн экономикадагы жана коомдогу бар түзүмдөрдү биринчи кезекте талкалап, калктын каршылык
көрсөтүүсүз бул ишти жүзөгө ашыруу үчүн план түзүү зарыл.
Бардык товарлар кымбаттап кетиши мүмкүн, ошондуктан калк жашоо чыгымдарын жаба албай, бардык
жыйгандарын сарптоого аргасыз болушу ыктымал.
Энергия чыгымдары көпчүлүк товарлардын баасына кирет, анткени алар бул товарларды өндүрүүдө зарыл.
Ошентип, электр энергиясынын баасы товарлардын баасын көтөрүү үчүн колдонулушу мүмкүн болгон рычаг болмок.
Ядролук электр станциялары жабылды, жана Россияга каршы санкциялардын айынан биз эми арзан жаратылыш газын албайбыз.
Ошого жараша электр энергиясын өндүрүүнүн эң арзан варианттары жок болуп калды.
Жел энергиясынан электр энергиясы көп болгондо, электр биржасындагы баа нөлгө жакындайт, же
жетиштүү жел болбогондо электр энергиясын чет өлкөдөн жогорку баада сатып алууга туура келет.
Бул электр энергиясынын баасын жана натыйжада өндүрүлгөн товарлардын баасын жогорулатат.
Узак мөөнөттө компаниялар мындай чөйрөдө тирүү кала алышпайт.
Алар өндүрүштү толугу менен токтотушат же эмиграцияга кетишет.
Калган нерсе — жогорку энергия бааларынан улам күнүмдүк чыгымдарын жаба албай жаткан жогорку жумушсуздук деңгээлине ээ калк.
Дүйнөлүк экономикалык форум жана анын колдоочулары андан кийин өз максаттарына жетишмек.
Элиталардын ырайымына көз каранды болуп, ыктыярдуу түрдө баш ийген калк.