2023-nji ýylyň 1-nji fewralynda Germaniýa Federatiw Respublikasynda Şem energiýasy
sebit talaplary baradaky kanun güýje girdi.
Bu kanun bilen federal hökümet ştatlary 2032-nji ýylyň ahyryna çenli ýer meýdanlarynyň belli bir
göterimini ýel energiýasy üçin bellenmäge mejbur edýär.
Berlin, Hamburg we Bremen şäher döwletleri üçin bu göterim ýüzüniň 0,5 göterimidir.
Beýleki ýurtlar üçin 1,8 göterim bilen 2,2 göterim aralygynda.
Diňe Bawariýada bu ýel turbinalary üçin takmynan 1 270 kwadrat kilometr bolýar.
Saarlandyň meýdanynyň ýarysyna barabar bir sebit.
Bu maksada ýetmek üçin Federal Hökümet Federal Tebigaty Goramak Kanunyna üýtgetme girizip, häzirki wagtda
landşaft goraghanalaryny hem ulanmak mümkinçiligini döretdi.
Ýel energiýasy amaly taýdan tükeniksiz energiýa çeşmesi bolup, onuň mümkinçiligi häzirki wagtda diňe bölekleýin peýdalanylýar.
Bu, energiýa geçişiniň tarapdarlary tarapyndan hemişe şeýle beýan edilýär.
Elbetde, maksadyň biri hem giňden ara alnyp maslahatlaşylan howanyň üýtgemegi meselesine garşy göreşmekdir,
sebäbi bu tehnologiýa hiç hili CO2 zyňyndysyny döretmez.
Köplenç bolşy ýaly, diňe ahyrky netije nazara alynýar ýa-da media üçin täsirli görnüşde görkezilýär, emma ony gazanmak
üçin näçe çykdajy gerek bolandygy göz öňünde tutulmaýar.
Bu esasan aşakdaky ugurlara täsir edýär.
1. Ekologik täsir
Daşky gurşaw syýasaty termini takmynan 1970-nji ýyllarda döredildi we ol adamzat durmuşynyň we tebigatyň tebigy binýatlaryny
goramak üçin amala aşyrylýan ähli syýasy tagallalary aňladýar.
Şeýle hem howa turbinalarynyň daşky gurşawy goramak üçin gurlup bilinýändigi aýdylýar.
Emma olar hakykatdanam daşky gurşaw üçin bähbitlimi?
1a) Orajyň kesilmegi
Öňki döwürde tokaýyň iň uly duşmanlary guraklyk, ýel tolkunlary we kabuk böjreleri boldy.
Emma indi şemal turbinalary hem bu sanawda goşulmaly.
Meselem, Hessedäki Reinhardswald tokaýynda 195 ýyla çenli ýaşdaky agaçlary bolan 29 gektar tokaý 18
meýilleşdirilen ýel turbinalary üçin aýrylyp bilner.
Soňundan tokaýy tokaý hökmünde ulanyp bolmaýar, eýsem agaç baglanyşyklary bolan senagat desgalary hökmünde ulanylýar.
Ormana kesilen uly geçelgeler has köp kenar döredýär.
Şeýle ýerlerde ösýän agaçlar şemal we gurakçylyga has açyk bolandygy üçin öläp bilerler, bu bolsa
şeýle açyk ýerleriň has giň ýaýramagyna sebäp bolýar.
Şemal turbinalary gurlandan soň sebitiň käbir ýerleri gaýtadan tokaýlanylsa-da, tebigatyň humusly we sagdyn
tokaý ýerini dikeltmegi üçin onlarça onýyllyk gerek bolar.
1 b) Resurs sarp edilişi
Şemal turbini gurmak üçin diňe mast we rotor däl, eýsem turbiniň böleklerini daşamak üçin gowy ösdürilen ýol ulgamy hem gerek.
Bütin gurluşyň durnukly galmagyny üpjün etmek üçin oňa berk binýat hem gerek.
Biz munuň üçin näme gerekdigini Altdorfer Wald ýel elektrik stansiýasy taslamasynda görüp bilýäris.
Bu ýerde 285 metr beýikligindäki otuz dokuz ýel turbinalary gurlajak.
Bu gurluşlar ortaça kilise minarasyndan bäş esse ýokarydyr.
Munuň üçin 1 500 kub metr ölçegdäki binýat gerek.
Altdorf tokaýynda 39 ýel turbinalary üçin jemi 58 500 kub metr beton gerek bolar.
Bu betony ýetirmek üçin 7,5 kub metrlyk kuwwatly mobil beton garyjylary jemi 15 600 gezek gatnaşmalydyr.
Mundan başga-da, 27 kilometrlik ýol böleginiň uzaldylmagy üçin çakyl ýetirmek üçin çakyl ýükleýän
awtoulaglaryň 45 müňden gowrak sapary gerek bolar.
1c) Flora we faunada üýtgeşmeler
Her ýyl müňlerçe yarasa we guşlar ýel turbinalarynyň pidasy bolýar.
Çaklamalara görä, diňe Germaniýada her ýyl takmynan 200 000-den gowrak yarasa bar, şonuň üçin käbir
yarasa görnüşleri ýok bolmak howpy astynda durýar.
Haýwanlar üçin howp diňe rotor pyçaklaryna urulmakda däl.
Rotor perwazlarynyň arkasyndaky basyşyň pese gaçmagy haýwanlaryň öýkenleriniň we içki agzalarynyň partlamagyna sebäp bolýar.
2017-nji ýylda geçirilen bir barlagda Germaniýanyň Aerokosmik Merkezi model hasaplamalaryny ulanyp, her ýyl takmynan 1,200
milliard haşarat ýel turbinalarynyň pidasy bolýandygyny anyklady.
Bu günde takmynan 3 milliard haşarat diýmekdir.
Rotor pyçaklarynda galýan uçýan haşaratlaryň galyndylary hem turbiniň netijeliliginiň ýokarlanmagyna goşant goşýar.
Bu diňe haýwanlaryň populýasiýasyna däl, eýsem landşaft üçin hem howp bolup durýar.
Käbir ýerlerde dag eteklerinde agaçlar kesilýär, bu bolsa soňundan toprak erozyýasynyň we ýer sürüşleriniň howpuny artdyrýar.
1 d) Kirlenen ýerler
Şemal turbinalary häzirki wagtda 20 ýyllyk hyzmat möhleti üçin niýetlenýär.
Ondan soň, tutuş ulgam sökülip, zyňylmaly bolar.
Emma, beton binýatlaryň her ýagdaýda hakykatdan hem aýryljakdygy şübheli.
Olaryň içinde bar bolan toksinler we kompozit materiallar sebäpli kanatlary gaýtadan işlemek üçin entek hiç hili
konsepsiýa ýok, şonuň üçin bu howply galyndylar zyňylmalydyr.
Rotor pichoğlary ýyllykda ýeke-täk 20 000 tonna galyndy döredýär. Bu tendensiýa artýar.
Wagtlaýyn netije
Ýaşyl Partiýa bir gezek daşky gurşawy goramak üçin döredildi.
Şeýle-de bolsa, şu aralykda olar daşky gurşawy ýok etmek derejesine ýetdiler.
Gurluşyk taslamalary böjegiň bardygy sebäpli togtadylanda, tebigaty goramak hakyndaky kanuna hem şemal turbinalary üçin
üýtgetme girizildi; munuň netijesinde turna ýaly köp guş görnüşleri şemal
energiýasy tarapyndan howp astynda hasaplanmaýar.
Tebigy we Biodürlüligi Goramak Bileleşigi (NABU) tarapyndan sargyt edilen hukuk pikirine görä, bu hatda
görnüşleri goramak boýunça degişli ÝB kanunlaryny hem bozdy.
Mundan başga-da, bu tehnologiýa diňe gysga möhlete niýetlenip, soňra zyňyndylarynyň nädip ýok ediljekdigi heniz anyklanmadyk
materiallary galdyrýan bolsa, çeşmeleri tygşytlaýjy däl.
Ideologik maksatlara häzir daşky gurşawy goramakdan has köp üns berilýär.
2. Iklim üýtgeşmeleri
Diňe Germaniýada häzirki wagtda 32 000 ýel turbinalary işleýär.
Bu, Osnabrück uniwersitetiniň kesgitlemegine görä, soňky 20 ýylyň dowamynda ortaça ýel tizliginiň 13% azalmasına getiripdir.
Bu netijelerden mahrum bolmaz.
2a) Howa aýlanyşygy üýtgedildi
Amerika Birleşen Ştatlary Germaniýadan 2,5 esse köp ýel energiýasy öndürýär.
Bu çynlakaý müdahileler ekwatordan Demirgazyk Geňeşe akýan howa akymlaryny düýpgöter azaldyp biler, bu bolsa
günorta enişliklerinde jet akymyň peselmegine getirer.
Bu Demirgazyk Geňiň üstündäki howa gatlaklarynyň inelmegine getirip biler, netijede şöhle gaýtarmagyň
azalmagy we sebitiň ýylylygynyň ýokarlanmagyna sebäp bolar.
2b) Topragy guradmak
Ýel turbinalary bilen howa gatlaklarynyň arasyndaky özara täsirler ýer ýüzü bilen atmosfera arasyndaky
ýylylyk we çyglyk akymlaryna kesgitli täsir edýär.
Howa akymy ýel turbinalarynyň öňünde haýallap, olaryň arkasynda dolanýar.
Her uly ýel elektrik stansiýasynda, esasan tomus paslynda, atmosferadan nemlik şonuň
bilen aýrylýar we ýer goşmaça gyzdyrylýar.
Hytaýdan alnan soňky bir barlag, ýel elektrik stansiýalarynyň daşky gurşawa ýetirýän betbagtçylykly netijelerini görkezýär.
Barlag Hytaýyň Mongoliýa serhedindäki ýel elektrik stansiýasynyň täsirini öwrenipdi.
Her ýyl toprak çyglygynyň 4,1% azalyp barandygy anyklandy.
Çylşyrymly mehanizmler heniz doly düşünilmeýär, ýöne şemal elektrik stansiýalarynyň gurlan
topragyň guramagyna hakykatdanam sebäp bolýandygy anyk.
Iň erbet ýagdaýda bu gurakçylyga we toprak erozyýasyna getirip biler, ol hem giňişleýin töweregine ýaýrap biler.
Wagtlaýyn netije
CO2 sebäpli diýlip çaklanylýan klimat üýtgemelerine garşy göreşmek üçin ýel energiýasynyň ulanylmagy höweslendirilýär.
Esasan topragyň guramagy bize howa şertleriniň üýtgemeginiň netijesinde täsin görnüşde
we apokaliptiki şekiller bilen görkezilýär.
Emma soňky barlaglar görkezýär, esasanam ýel turbinalary gurakçylyga getirip biler.
3. Saglyga ýetirilen zyýan
Ýel turbinalary üns jemlemekde kynçylyklar, nerwözlyk, baş agyry we uky bozulmalary ýaly dürli saglyk meselelerini döredip biler.
Howpular esasan infrasese we düşen kölegelerden gelýär.
Emma buz hem gyşda howp döredýär.
3a) Muz
Ýaramaz howa şertlerinde rotor kanatlarynda buz döräp biler.
Soňra hatda ölüm howpy hem bar.
Rotor pichoçlary buz böleklerini uzak aralyklara atyp biler.
3b) Infrases
Infrases insan gulagynyň eşidip bilýän çäginiň aşagyndaky, ýagny 16 hertsiň aşagyndaky sesdir.
Şemal turbinalarynyň golaýynda ýaşaýan käbir adamlar ýadawlyk, depressiýa ýa-da hatda
deňiz keseli ýaly alamatlary habar berýärler.
Ýürek hirurgy Christian Friedrich Fahl bu hadysany Maynts uniwersitet hassahanasynyň infrasese iş
toparynyň başlygy hökmünde ylmy taýdan öwrenipdir.
Onuň aýtmagyna görä, bu rotor pyçagy mast boýuna süýşüp baranda howany gysyp, gysga we dik itergiler döreýär.
Infrases hem açyk howada tizlenýär.
Ol ses hökmünde duýulýar, ýöne impulsli däl.
Bu ýerde ýüze çykýan impulslar fiziki taýdan hem duýulýar.
Bu, rok konsertinde bas ses gürleýjileriniň öňünde duran we sesi fiziki taýdan duýup bilýän bir myhmana meňzeýär.
Emma, ýel turbini tarapyndan döredilen impulslar has güýçli.
3c) Salgyn kölege
Gün şöhle saçanda, ýel turbinalarynyň işlemegi hereket edýän kölege döredýär, bu bolsa täsirlenen adamlarda üns
jemlemekde kynçylyk, dartgynlyk, baş agyry we uky bozulmalary ýaly uly derejede rahatlyk bozmalaryna sebäp bolup biler.
Rotoryň salýan kölegesi köp adam üçin ýaramaz, sebäbi ol ýagtylygyň döwürleýin üýtgemelerine sebäp bolýar.
Çykarylan gazlary dolandyrmak boýunça Federal/Döwlet iş toparynyň bellemegine görä, ýel turbinalaryny tassyklanylanda öýüň nazari
taýdan mümkin bolan kölege düşürme wagtlarynyň bir kalendar ýylda 30 sagatdan ýa-da bir
günde 30 minutdan geçmezligi üpjün edilmelidir.
Zerur bolan ýagdaýynda, geçiş tehnologiýasy ulanylmalydyr, şonda kölege salyşyň hakyky dowamlylygy her kalendar ýylda 8 sagada
we her günde 30 minut bilen çäklendirilýändigi üpjün edilýär.
Eger öý birnäçe ýel turbinalarynyň düşüren kölege astynda galýan bolsa, bu bahalar ähli turbinalara bilelikde degişlidir.
Wagtlaýyn netije
Adaty raýatlar üçin hapalaýjynyň töleýşi ýörelgesi hemişe ulanylýar.
Bu hem şemal turbinalarynyň operatorlaryna hem degişli bolmaly dälmi?
Bu, sebäbi eger şeýle desga ilat arasynda saglyk meselelerini döredýändigi subut edilse, kesgitlenen mukdarda sagatlap
täsir ýetip-ýetmezligine garamazdan, ony ýapmak zerur bolar.
Bu, bu ösümlikleriň ilkinji nobatda näme üçin tassyklanylýandygy baradaky soragy döredýär.
4. Energiýa geçişi elýeterli bolmaýar
4a) Şemal turbinalarynyň hakyky öndürijiligi
Operatorlar öz şemal elektrik stansiýalarynyň ulanyş derejesini döwlet syry ýaly gorap saklaýarlar.
Neue Zürcher Zeitung gazetasy Germaniýada 18 000 ýel turbinalaryny barlady – aladalandyryjy netijeler bilen.
Barlan ösümlikleriň takmynan dörtden biri 20% kuwwat faktoruna hem ýetmedi.
Diňe 15% zawodlaryň çaklanan ulanyş derejesi 30%-den ýokarydy.
Bularyň ählisi golaýda kenarýaka golaý ýerleşýär.
4b) Sarp edijiler ýitgi üçin töleýärler
2024-nji ýylyň ýanwar aýynyň ahyrynda dört elektrik torlarynyň operatorlary bize ýel we gün energiýasynyň
näçe çykdajy getirýändigini görkezýän hasaby hödürlediler.
Ýel we gün elektrik stansiýalarynyň giňelmegi güýçli ýeller ýa-da güýçli gün şöhlesi döwründe zerur bolýan mukdardan
has köp elektrik energiýasynyň öndürilýändigini aňladýar.
Biržada elektrik energiýasynyň bahalary soňra nol derejesine ýa-da hatda negatiw sebitlere çenli düşýär, bu bolsa satyn
almak üçin goşmaça pul töläp bermeli bolýandygyny aňladýar.
Şeýle-de bolsa, ýel turbinalarynyň operatorlary her kilowat-sagat üçin 7,35 pens möçberinde
kepillendirilýän satyp alyş tarifini alýarlar.
Gün stansiýasynyň operatorlary hatda kilowat-sagat üçin 11-den 13 pensä çenli töleýärler.
Köp halatlarda, hatda ýel öndürilişi artyk bolanda-da, turbinalar ulgama gaty köp elektrik
energiýasynyň girmeginiň öňüni almak üçin öçürilmeli bolýar.
Emma zawod dursa-da, pul akymy dowam edýär, sanki operatorlar elektrik öndüripdirler.
Bu 2022-nji ýylda sarp edijilere takmynan bir milliard ýewro çykdajy etdi, olar munuň öwezine hiç zat almandylar.
4c) Tor giňeltme çykdajylary
Köp şemal elektrik stansiýalary şemal şertleri sebäpli Germaniýanyň demirgazyk böleginde ýerleşýär.
Emma, Bawariýa we Baden-Würtemberg senagat zolagyna elektrik energiýasyny ýetirmek üçin elektrik torlaryny hem giňeltmeli.
Ýokary woltly elektrik geçirijileriniň zerur giňeldilmegi 2045-nji ýyla çenli 300 milliard ýewro çykdajy
etjekdigi çaklanylýar, şäherlerde we obalarda paýlaýyş torlary üçin goşmaça 150 milliard ýewro gerek bolar.
Az ýelli günorta sebitinde ýel elektrik stansiýalarynyň giňelşini höweslendirmek üçin 2023-nji ýylyň EEG Kanuny bu sebit
üçin 50%-den 60%-e çenli düzetme faktoryny göz öňünde tutýar.
Bu, Günorta Germaniýada eýýäm berlen subsidialar bilen ýel turbinalaryny ykdysady taýdan işledip bolmaýandygy sebäpli, ýel
energiýasy üçin goşmaça subsidialaryň beriljekdigini aňladýar.
Wagtlaýyn netije
Şemal elektrik stansiýalary Germaniýa ýaly iş ýerleşişi üçin netijeli däl.
Ideologik taýdan hereketlendirilen syýasatyň subsidiýalary bolmasa, bu tehnologiýa maýa goýjak maýa
goýujylar örän az bolar, sebäbi şeýle zawodlar bäsdeşlik şertlerinde bazarda bäsleşip bilmezler.
Bu şertler öndürilen elektrik energiýasyny sarp edijiler üçin barha elýeterli däl edýär.
Şahsy adamlar ýaşaýyş derejesini ýitirerler we kärhanalar barha köp daşary ýurtlara göçerler.
Iqtisadyýet ministri Robert Habeck şeýle diýerdi: "Germaniýada senagat bankrot däl, ol diňe önümçilik etmegi bes edýär."
Netije
Şem energiýasy bize hemişe aýratyn ekologiýa we klimat üçin amatly energiýa görnüşi hökmünde görkezilýär.
Emma, görüp durşumyz ýaly, ikisi hem dogry däl.
Başga tarapdan, bu energiýa öndürmegiň ynamsyz görnüşi bolup, üstesine, sarp edijiler üçin aýratyn gymmatdyr.
Emma näme üçin ol henizem yzarlaýar we buna kim gyzyklanýar?
Bu soraga ynandyryjy jogap şul bolup biler.
"Siz hiç zat eýe bolmazsyňyz we bagtly bolarsyňyz" diýen jümle 2016-njy ýylda Bütindünýä Ykdysady Forumy (WEF)
tarapyndan taýýarlanan wideodan alnan we Daniýaly syýasatçy Ida Auken-iň esseýini jemleýän jümledir.
Ida Auken Dünýä Ykdysady Forumynyň (WEF) Ýaş Global Liderler programmasynyň agzasydyr.
Bu WEF we onuň arkasyndaky adamlar üçin iň amatly bolar.
Her kim näme gerek bolsa, hemmesi hyzmat hökmünde berilýär.
Bir tarapdan, bu hyzmat gowy iş bolardy, ýöne beýleki tarapdan hemmeler doly aç-açan raýatlara öwrülerdi.
Muny gazanmak üçin ykdysadyýetdäki we jemgyýetdäki bar bolan gurluşlar ilki bilen ýykylmaly, we munuň ilatyň garşylygyny
döretmän amala aşyrylmagy üçin meýilnama gerek bolar.
Ähli harytlaryň bahasy gymmatlanyp biler, şonuň üçin ilat ýaşaýyş çykdajylaryny ödeyişlige
ukyply bolmaz we ähli tygşytlaryny sarp etmeli bolar.
Energiýa çykdajylary köp harytlaryň bahasyna goşulýar, sebäbi olar şol harytlaryň öndürilmegi üçin zerurdyr.
Şonuň üçin elektrik energiýasynyň bahasy harytlaryň bahasyny ýokarlandyrmak üçin ulanylyp bilinjek bir galdyryjy bolup biler.
Ýadro elektrik stansiýalary öçürildi we Russiýa garşy girizilen sanksiýalar sebäpli biz indi arzan tebigy gaz alyp bilmeýäris.
Şonuň üçin elektrik öndürmegiň iň arzan opsiýalary ýok boldy.
Ýa-da ýel energiýasyndan köp elektrik energiýasy bar we elektrik biržasyndaky bahasy nolä golaý, ýa-da ýel
ýeterlik däl we elektrik energiýasy daşary ýurtlardan gymmat bahadan satyn almaly bolýar.
Bu elektrik energiýasynyň bahasyny ýokarlandyrýar we netijede öndürilen harytlaryň bahasyny ýokarlandyrýar.
Uzak möhletde, kompaniýalar şeýle gurşawda ýaşap bilmezler.
Olar önümçiligi düýbünden togtadýarlar ýa-da göçüp gidýärler.
Galan zat ýokary işsizlik derejesine eýe bolan we ýokary energiýa çykdajylary sebäpli
gündelik zerurlyklaryny üpjün edip bilmeýän ilat.
WEF we onuň goldawçylary şonda maksatlaryna ýetip bilerdi.
Elitalaryň merhemetine galan we islegli boýun egýän ilat.