Esengeli koboya kopesa OMS ndingisa nyonso ya kokanga to ya kozwa bokonzi mosusu.
Emonisami naino te, kasi esengeli nde kotia nsuka awa. Tika! Mpe kaka soki mabunga nyonso esili kobongisama, nde tokoki kosolola
mpo na boyokani ya sika, kasi liboso na yango mpenza te.
Bon, likambo mosusu ya ntina ezali ya kobosana te, elingi koloba ete mbongwana ya boye ekoki kondimama na voti sé soki
version ya suka ya voti yango etindami na Lisanga ya Mokili mobimba ya Bokolongono, ata sanza minei liboso.
Na yango, elingi koloba ete ekozala contre mibeko na bango moko – ndenge ekomami na Article 55(2) ya Mibeko ya Bokolongono –
ekozala mpe contre mibeko na bango moko ya misala ya OMS soki balingi kovoter likambo yango sikoyo na suka ya sanza ya mitano.
Iyo, bilembo ya kotalela ezali pɛtɛɛ mpenza na kotala ya liboso.
Liboso ya nyonso, lokola bana mboka, tosengeli komituna: boyekoli ya mozindo mpe ya solo esalemaki mpenza? Iyo to te?
Mpe ya mibale, mibeko ya mosala ya ONU oyo etali makambo ya bato nyonso elandamaki? Iyo to te?
Mpe lokola te, elingi koloba ete ekoki kotiyama na vɔti te. Ezali pɛtɛɛ bongo.
Kasi sikoyo ozali na kriteri ya ntina ya komeka, oyo ekoki mpe kosalisa yo na masolo mpe kopesa yo makoki ya
koloba, tɛlɛmá, liboso ya nyonso, esengeli kosala botali.
Mpe ya mibale, esengeli kotosa mibeko ya OMS moko.
Mpe ya misato, kolanda mikano na yango moko, OMS ezali na ndingisa te ya kosala mabe ata moke.
Matondi mingi, Urs Hans, mpo na kobongisa biloko nyonso lelo, mokolo ya 20 sanza ya minei 2024.
Mokano ezali ya kosala ete bótalela lisusu makambo, elongo.
Tokoki kokokisa yango kaka na nzela ya mateya, pression politique mpe bansango ya malamu.
Mbote, Stefan. Mpe yango wana biso nyonso tozali awa lelo.
Ezali lokumu monene mpo na ngai ya kozala na likoki ya koloba na bino awa na likambo etali OMS.
Mpe nalingi kopesa bino nyonso matondi na ngai ya solo mpo boyaki awa lelo.
Malamu. Iyo, na mawa, likambo oyo ya OMS ezali likambo ya mozindo mpe ya monene.
Na yango, bapesaki ngai miniti ntuku minei na boboto.
Ezali solo, kosmos moko ya sika mpenza oyo ezali kotongama awa.
Mibeko ya sika mpenza mpo na kolongono ya nzoto.
Mpe mpo na koyeba malamu ndenge likambo yango ezali, esengeli koyeba makambo oyo esalemaki tii sikoyo.
Mpe na sima, esengeli oyeba contexte mobimba mpo ete obunga te na kati ya ba détails, oyo ezali ebele.
Toyebi ete tozali kolobela ba traités mibale ya OMS, mpe etondi na mabongisi oyo balingi kosala mpe mabongisi mosusu lisusu.
Mpe nazali komeka kopesa yo motema ya kimya na likambo oyo.
Wana ezali mosala na ngai. Kasi solo, okoki kosala yango na miniti 40 te.
Nakosala makasi na ngai. Tóbanda na mokuse.
Ya liboso, tosengeli komituna soki tokomi wapi na oyo etali kondima makambo ya kala awa na Suisse.
Konferansi moko ya malamu mingi na ntina na likambo oyo esalemaki na mokolo ya 6 Aprili na Bern.
Nakoki kaka kotinda bino na bandimbola ebele ya malamu oyo ezali kuna.
Nalobaki mpe mingi mpenza na likambo oyo kuna.
Esengeli te tóbosana ete, na kotalela mibeko, na kotalela bato, bato oyo likambo etali bango, naino momekano ya makasi boye
ezalaki te na lisolo ya Suisse, mpe nakoki koloba na lisolo ya mboka nyonso ya demokrasi, likolo ya makoki nyonso
ya moboko oyo tozali na yango na ba constitutions na biso.
Mpe ezali mpasi mpenza mpo na moto na moto.
Tozali kolobela awa likambo ya ndenge basengaki biso tófanda na ndako, bobotolami ya bonsomi, bikateli ya mabe, kolata ba
maske ntango nyonso, mingi mingi mpo na bana na boumeli ya basanza ebele. Kotindama na makasi mpo na komituba mangwele.
Bonsomi ya lingomba mpe ya makanisi epekisamaki makasi.
Nazomona mokonzi ya lingomba awa.
Nasepeli mingi ete ozali awa.
Boyambi ya molunge mingi, Episkopo, nakanisi.
Epekisamaki na ba prɛ́trɛ́ mpe na bakambi ya lingomba ete bayamba bandimeli koleka motango moke oyo etiyamaki na kati ya
bandakonzambe na bango. Mpe likambo yango esalemaki mpenza na eleko ya Pásika. Mpe ewumelaki bapɔ́sɔ na basanza.
Yango ezalaki bokoti ya makasi mpenza na bonsomi ya lingomba mpe ya makanisi.
Mpe na suka, liste mobimba ya bonsomi na biso ezalaki na mpasi makasi mpo na eteni monene ya bato, mpe mpo na ntango molai.
Mpe na yango, tozali kolobela bokɔti monene koleka na makoki ya moboko oyo Suisse emoná naino te.
Mpe yango elingi koloba, lisusu, bokoti ya makasi koleka oyo ekoki kosalema na nkita.
Ntango Mokonzi ya Banque Nationale Suisse, Thomas Jordan, akebisaki na sanza ya mitano ya mobu 2020 mpe alobaki, "Bókeba,
bókeba, tozali pene ya koleka 100 milliards na misolo ya lisungi mpo na baoyo misala na bango ya mombongo epekisami,"
na ntango wana, esengeli mpe tótia likambo oyo na makanisi.
Mpe yango elingi koloba ete, mpo na misala ya monene boye, leta asengeli kopesa bato na ye biyano.
Mpe yango esalemi naino te kino lelo, mpe esengeli tóloba yango liboso tólobela mibeko ya
sika, liboso tólobela boyokani ya sika ya OMS.
Tozalaki kaka na bilimbisi.
Tozalaki na métrique oyo ya PCR, oyo eyebanaki banda na ebandeli. Nakanisi lisolo ya panel ya lokumu na Aarau na mokolo ya 14 sanza
ya mwambe, ntango Professeur Marcel Tanner, membre ya groupe de travail ya Conseil Fédéral mpo na COVID-19 mpe mokonzi
ya Académie ya Sciences ya Suisse, ayanolaki na polele mpe na ndenge ya kokatisa te na motuna ya Samuel Eckert:
"Iyo, bon, omoni, test ya PCR epesaka diagnostic ya clinique te." Yango nde likambo. Yango wana,
ezali mabe koloba ete test positive emonisaka bokono.
Biso nyonso toyebi yango. Na mokuse, oyo nalingi koloba ezali ete moto nyonso oyo asengelaki koyeba, ayebaki
likambo oyo banda ata na eleko ya molunge, mpe Conseil Fédéral esengelaki mpe koyeba yango.
Lisusu, Cour Fédérale mpe endimisaki likambo oyo na mobu 2021 na ekateli oyo, oyo mbala mosusu bino nyonso boyebi yango.
Mpe ndenge oyo système mobimba oyo ezalaki ya kozanga tina mpe ya ligboma mpenza, emonanaki polele na miso
ya bato nyonso na émission na biso ya débat ARENA na mokolo ya 7 sanza ya yambo 2022.
Na nsima, Ignazio Cassis, oyo azalaki Mokonzi ya Confédération Suisse na tango wana mpe monganga na mosala,
alobaki: "Moto nyonso oyo akufi na aksida ya motuka mpe bamoni ete azali na coronavirus, akufi na coronavirus."
Mpe bongo molobeli atɛlɛmaki mwa moke mpe atunaki lisusu, mpe ɛɛ, Cassis alobaki, "Ɛɛ, ezali
solo, yango nde WHO esalaki na bokaboli na yango."
Mpe makambo oyo nyonso ezalaki mpenza likanisi ya OMS; ebimaki pamba te, bakisa mpe ndenge ya kokabola bato ya COVID-19.
Mpe bapanzi sango mpe bato ya politiki na biso balobaka kaka na mituya mobimba.
Ezalaki likambo ya kokanisa ete na eleko ya grippe, na mboka oyo ezali na bato ebele ya mibu koleka 80 mpe 90,
bato moke koleka na etuluku wana bakokufa, kasi na kotalela yango mobimba, pandemi emonanaki te.
Makambo oyo nyonso ememaka na koboya kondima makambo ya kala.
Mpe nakomi awa formile oyo namoni ete ezali ya pete koleka, oyo basalelaka ngai mbala na mbala
na tribinale, kasi oyo etali mpe société mobimba.
Mpe nazali koyoka ntango nyonso likambo moko epai ya baninga na ngai ya mosala mpe ya libanda, oyo balobaka na
ngai: "Talá, na tango ya pandemi, esengeli kopesa bakonzi bonsomi ya monene ya kosala makambo."
Mpe soki bakonzi bazali kolanda malako ya OMS, tokoki te mpe esengeli te kotuna mituna na likambo yango. Eloko moko boye.
Iyo, mpe ebandeli oyo emonisi ntina monene mpenza oyo OMS ezali na yango ntango elobeli
ete ezali na likama ya mbangu mpo na pandemi.
Esili kala.
Bato bazali kobaluka, mpe bazuzi bazali kobaluka mpe kotika mokumba na bango ya constitutionnel ya
kotalela makambo, mpe bazali kotika OMS esala ndenge elingi.
Yango ezalaki déjà bongo na ntango ya kala.
Iyo, mpe yango wana, kino lelo, bataleli naino te na lolenge ya sika misala wana ya makasi koleka oyo esalemaki.
Mpe nalingi kolakisa ete na Suisse, tozali na constitution ya sika mpenza.
Oyo ezali mobeko-likonzi ya sika oyo ebongisami uta na mobu 99.
Yango wana ezali na bokonzi ya bato ya ndenge ya ntina.
Mpe soki otali Article 2, ntina ya Confédération ezali nini?
Mpo na nini Suisse ezali na bomoi na miso ya mibeko?
Bongo okomona, lokola okoki mpe kotanga na mikanda etali Mibeko-Mokonzi ya sika ya Federal,
ete ezali na mikano minei ya ntina ndenge moko.
Bongo, likambo ya libateli na ntina na Covid ezali likambo mosusu.
Na sima, bobateli ya bonsomi na liste molai ya makoki ya moboko na ebandeli.
Bobateli ya lisanga, elingi koloba, kozanga bokabwani na kati ya lisanga mpe bobateli ya bolamu ya bato.
Mpe sikoyo okoki kokanisa, ezali moko ya mikano oyo eleki mosusu na ntina?
Te, liteya elobi ete lisolo mobimba ezali na ntina ndenge moko.
Esengeli te kotika moto aloba ete bokengi esengeli ntango nyonso kozala na esika ya
liboso koleka biloko nyonso, na kobebisa bonsomi.
Oyo ezali mibeko ya ntina mpo na kososola ebandeli ya likambo oyo tozali na kati na yango.
Mpe esengeli mpe tóyeba likanisi ete Leta ezali mpo na bana mboka na yango, kasi te bana mboka nde mpo na Leta.
Mpe yango elobamaki eleki sikoyo mbula koleka nkóto mibale na avoka mpe sénateur monene ya Loma, Cicero, oyo alobaki
na ndenge ya pete mpe ya mokuse ete Leta na monoko ya Loma, "res publica", ezali likambo ya bato, "res populi".
Mpe lelo tozali na tango oyo bazali kosala ete tondima likambo ya bokeseni.
Esengeli te moto moko atinda biso tondima yango.
Mpe ata soki bakopesa biso bankombo nionso.
Eza politiki ya extrême droite te koloba ete Leta ezali mpo na bato.
Yango emonani yango moko. Malamu.
Mpe yango elingi koloba ete soki Conseil Fédéral, Parlement, ba tribinale, ba cantons mpe ba media baboyi kosilisa
likambo yango na ndenge ebongi, bongo likambo lokola oyo tomoni kala te ekoki lisusu kosalema na ntango nyonso.
Mpe yango wana esengeli tóyekola mateya liboso.
Esengeli te tókende liboso na mobeko ya sika ya bokono bwa epidémie, boyokani ya pandémie to kotika makasi na biso
na Union Européenne, kasi esengeli nde tótalela ezalela.
Mpo na kobakisa nguvu ya kosala ete botalisi oyo ya sika esalema, nazali kosenga bino na makasi mpenza, kutu
natindi bino, bótya sinyatili na mwango oyo ya botalisi ya sika soki bosala yango naino te.
Soki okoki, salá ete omona yango. Matondi.
Mpe nakoki kosukisa lisolo awa, po yango elobi nyonso.
Etat oyo esalaka kozanga mibeko ezali na bosembo te koleka etuluku ya miyibi.
Mpe nalobaka na bana na ngai makambo oyo mpo bázwa likanisi ya ndenge nini ya kotalela Conseil Fédéral mpe ba tribinale.
Bakosengela komonisa lisusu makoki na bango liboso ete nazongisa bango motema mpe liboso ete
libota na ngai mpe ezongisa bango motema. Malamu.
Ezali na ntina mingi, mpe mawa, ezali na ntina tótala mwa moke na sima mpe tóbosana te ete toli
oyo ya mangwele ya mRNA ebimaki na mbalakaka te.
Oyo ebongisamaki te na ba ministres ya santé bango moko, kasi ewutaki na OMS. Mpe kino kala te, toli nyonso oyo
ezalaki naino na lokasa ya liboso na polele monene boye.
Ezali mpe na makomi ya mike oyo osengeli kotanga, kasi elobi mpe ete mangwele ya COVID-19
emekamaki na komekama ya makasi. Komekama ya makasi.
Yango ezali solo te, emonani polele.
Ezali nsango ya lokuta ya polele uta na ebongiseli yango moko ya mokili mobimba oyo elobaka ete ezali yango
moko nde mokatisi ya nini ezali solo mpe nini ezali lokuta.
Iyo. Mpe tala mwa bandakisa mosusu.
Mpe yango wana, na sanza ya nsambo 2022, na nsima ya pene na mbula moko ya mosala ya lisanga elongo na ekipi na ngai, kasi mpe
na lisungi ya malamu mingi ya bato ya mayele ya libanda, nafundaki plainte ya mabe epai ya
Swissmedic, mpo na Suisse, tozali na bakonzi.
Tozali na mobeko oyo elimbolaka mikumba ya Swissmedic.
Mpe Swissmedic ezali na bato ya mayele mpe biloko nyonso ya mosala mpo na koyeba ete oyo ezali biloko ya
pwazɔ, kasi mangwele te. Biloko ya pwazɔ, kasi mangwele te.
Mpe sikoyo nakoki koloba likambo oyo na ndenge ya pete mpe na mokuse, mpo nalekisi mibu mibale na bolukiluki na yango
mpe bilembetele na ngai ezali mpo na kotanga na internet.
Ndenge nalobaki, nakokaki kosala yango kaka na lisalisi ya ekipi na ngai ya malamu mingi, kati na bango Dr. iur. Markus Zollinger,
Kati Schepis, bato mosusu ya ekipi na ngai, mpe pene na baprofesere 12 kino 15 bauta
na bikolo oyo balobaka Allemand mpe Anglais.
Mpe nalingi kopesa bino nyonso matondi uta na motema na ngai mobimba mpo na mosala oyo ya kokamwa.
Mpe tolakisaki yango kuna. Mingi mpenza na version ya sika, oyo okoki komona na Internet, ezalaki polele banda na
ebandeli, ezalaki polele mpo na bakonzi nyonso ya bokengi banda na ebandeli, ete oyo ekoki kosimba te.
Oyo ezali komeka. Ozali na bokonzi te likolo ya eloko nini mpenza ezali kobimaka na nzoto, na
ebele nini, na lolenge nini mpe mpo na ntango boni.
Bato nyonso bayebaki makambo oyo nyonso banda na ebandeli. Kasi, batikelaki yango esalema kaka bongo.
Mpe nasɛngi bino na boboto ete bótánga ata mokuse.
Lisolo ya mokuse. Ezali kaka nkasa ntuku mibale.
Mpe mpo na baye balingaka kosimba biloko na maboko, version ya papie ezali kozwama libanda na ntalo ya 20 francs suisses.
Ezali na biloko nyonso ya ntina, na maloba ya ebandeli uta na baprofesɛrɛ ya lisungi ya ntina koleka.
Moko na bango azali awa lelo, Prof. Stefan Hockertz, elongo na Prof. Martin Haditsch,
Prof. Sönnichsen, Michael Palmer mpe basusu.
Ezali awa.
Mpe yango mpe ezali lolenge ya kotia pression mpo na kokende liboso na botaleli ya sika.
Mpo tomoni, tomoni nini?
Vaksin ya mRNA ezali na esika ya motuya mingi na kati ya Mobeko ya Mpasi ya Maladi mpe, ya
solo, na kati ya boyokani ya sika ya pandemi.
Oyo ezali moboko mpo na mangwele nyonso ya mikolo mizali koya, bakisa mpe na likambo ya bokangami ya ba mikrobe
na nkisi, ndenge Monganga Heiko Schöning alobaki sik'oyo.
Iyo, mpe mpo na nini yango ezali likambo ya ntina boye?
Ezali na ntina mpo awa tozali kolobela biloko ya komeka.
Mpe nasali, ezali te kaka ete milende esalemaki te.
Ezali na makambo mosusu misato to minei oyo ekomisi lolenge oyo ya kosala likambo moko ya komeka makasi mpenza.
Na Allemand, balobaki ete bayebaki te ndenge nini ekosuka.
Mpe lokola civilisation, tozalaki kondima ete tokopesa nzela lisusu te ete likambo oyo
esalema, banda na Etumba ya Mibale ya Mokili Mobimba.
Mpe yango wana nde tosalaki Mibeko ya Nuremberg mpe tokomisaki na mobeko boyokani oyo ya mokili mobimba na ntina na makoki ya bato
mpe ya politiki, Article 7, oyo esalelamaka na tango nyonso, ata mpe na tango ya makama
soki likama moko ya monene ezwi bato nyonso.
Mpe mobeko oyo ya kobatela bato na makasi ete bákota te na komekama, mingi mpenza kozanga nzela na bango,
ebukanaki mbala ebele mpenza mpo bapesaki bato sango ya lokuta.
Bakosamaki mpe batindamaki.
Yango nde ebandeli oyo biso nyonso tokutanaka na yango.
Mpe nazali kaka kotala Suisse, na lobi.
Oyo ezali eteni ya Mobeko ya Maladi ya Epidemiki, mobeko ya sika oyo balingi kotia.
Eza na Article ya sika 6c, paragrafe 1, litera b.
Mpe Conseil Fédéral alingi kozala na makoki ya kotinda minganga na bapharmacien bápesa bato biloko wana ya komeka,
kolanda mateya oyo emonaka ete ezuami na makambo ya kala.
Na mokuse, alingi kotinda minganga bábɔtɔlɛka bato kozanga kopesa bango bansango ya kokoka.
Iyo, mpe tala biso tozali sik'oyo na katikati na yango.
Ya liboso, esengeli tókanisa nini makoki ya Organisation Mondiale de la Santé ezali.
Ekomami malamu mpenza na Article 1 ya constitution na bango:
Mokano ya Lisanga ya Mokili mobimba mpo na Bokolongono ezali ya kosunga bato nyonso bázwa bokolongono ya malamu koleka.
Mosika te bokoyeba nini yango ezali kolongola.
Yango esangisi te kopesa bato sango ya lokuta, kotinda bato na makasi básalela eloko
moko, mpe kolakisa biloko oyo ezali na pwazɔ.
Yango wana, osengeli te kosala mabe. Yango nde mobeko ya motuya koleka.
Ezali ebongiseli ya bokambi mpe ya boyokani, mpe epesaka toli kaka. Yango nde ebandeli.
Yango elingi koloba kotombola bobateli ya kolongono ya nzoto ya bato kolanda boyebi mpe misala ya malamu koleka oyo ezali,
kotalela makambo ya sika oyo emonani mpe, nsima ya eleko molai ya mpasi boye, kosala botatoli ya mozindo mpe ya komitalela moko.
OMS esengelaki kosala yango ye moko, kasi asalaki yango te.
Lisusu, ezali te ebongiseli oyo eleki bikolo, kasi ezali kaka ebongiseli ya bikolo oyo ya boyangeli
mpe, likolo ya nyonso, ezali na monopole ya sango te.
Kasi, amoni makambo oyo nyonso mpe, lisusu, asengeli kotosa makoki ya moboko mpe, lokola nasengeli koyebisa mbala
na mbala, asengeli ntango nyonso kotala misala na ye moko.
Oyo ezali mbeba ya makasi mpenza, oyo ye asalaki te.
Esengeli ata moke te kosala mabe.
Na boumeli ya mibu minei na ndambo oyo eleki, amibebisi lokumu mobimba na ndenge azalaki ntango nyonso kopesa
makanisi ya biloko ya ngɛngɛ ya boye lokola nzela se moko ya kobundisa likama oyo balobaka.
Mpe awa tokómi na liloba ya liboso ya ntina.
Esengeli koboya kopesa OMS lotomo nyonso ya kokamata to ya kozwa bokonzi mosusu.
Emonisami naino te, kasi esengeli nde kotia "ndelo ya suka".
Tɛlɛmá! Tɛlɛmá! "After Action Review" na monoko ya basoda.
Mpe kaka soki mabunga nyonso esili kobongisama, nde tokoki kosolola mpo na boyokani
ya sika, kasi ata moke te liboso na yango.
Bon, lokola resultat ya liboso, makambo nalobi sik'oyo ezali lisusu na mokuse awa.
Soki botali ezali te, mateya ezali te. Mpe solo mpenza, ba contrats ya pandemi mpe ezali te.
Na kati ya likambo oyo, pɔsɔ eleki, voti esalemaki na Conseil National ya Suisse mpo na koyeba soki
esengeli kopesa nzela na Parlement ya Suisse ete esolola likolo ya boyokani ya bokono ya pandemi.
Mpe emonani polele ete esengeli kosala bongo.
Nalingi kaka koyebisa bino ete SP mpe ba Green Liberals balobi polele ete bazali kotɛmɛla débat na Parlement na pɔsɔ nkama.
Ezali mpenza nsɔni mpo na demokrasi soki olingi te komona makambo oyo Conseil Fédéral ezali kosolola.
Na chance, ebele bazalaki na mayele, mpe mangomba mosusu nyonso batɛlɛmaki makasi ete débat ya parlement esalema.
Oyebi, Organisation Mondiale ya Santé ezali kaka moko kati na bibongiseli 17 ya nse.
Tozali kolobela ba traités mibale oyo esengeli sikoyo kosalema, traité moko ya sika mpenza.
Ezalaki na ba versions ekeseni, banda na 30 Octobre ya mobu moleki, kino mikolo moke eleki, oyo ya 13 Mars.
Sikawa, kaka mikolo mibale to misato eleki, version moko ya sanza ya minei ebimi. Ya solo, kaka mikolo moke eleki.
Nazali kolobela awa mibeko ya moboko oyo ezali ya ntina mingi, oyo ezali ndenge moko na ba versions oyo.
Koma na motema te, nazali kokokanisa ba versions ekeseni te awa.
Ezali na ntina koyeba ete boyokani oyo ya pandemi ezali boyokani ya sika mpenza ya mokili mobimba.
Mpe mpo na ba traités ya sika ya mikili na mikili, lolenge ya kondima yango na kati ya mboka esalemaka.
Na yango, débat na parlement ezali na ntina.
Yango esili kolobama na Mobeko-Mokonzi ya OMS.
Yango ekanisami malamu mpenza.
Esengeli kaka kondimama.
Esengeli mpe baparlementere bázala na mposa ya kokɔta na débat oyo.
Mpe ezali na sanza zomi na mwambe mpo na kosala yango, kino na mokolo ya 1 Desembere 2025.
Kasi, esengeli ete bapesa ata nzela ya kovota.
Sikawa na Likita ya Mokili mobimba ya Bokolongono na suka ya sanza ya mitano.
Mokolo ya mitano oyo, oyo ezali koya, ezali liboso na biso.
Ya mibale mpe ezali boyokani ya mikili mingi.
Na kotalela kaka ngambo ya tekiniki, ezali boyokani ya bikolo na bikolo.
Kasi, mibeko ya mokili mobimba mpo na kolongono ezali na esika banda 2005 mpe esengeli ebongisama.
Na mbongwana, tozali na version kaka moko oyo ezali sikoyo, oyo ebimisami na ndenge ya solo, na site
internet ya OMS, ya suka ya sanza ya zomi na moko 2022.
Mpe version oyo ezali mpe version ya liboso te.
Lolenge moko ya voti ezali ya koyokana na maloba, koyeba biteni nini ya mibeko esengeli kobongwana,
kobongola yango moko moko, mpe na nsima kotia yango na voti.
Tozali na nini? Oyo tozali na yango awa ezali bosangisi-sangisi ya bokeseni ebele mpenza mpo na eloko na eloko, oyo
esalaka lokola moboko mpo na masolo mpe mpo na botɛlɛmɛli, kasi ekoki ata mokolo moko te mpo na voti.
Yango nde likambo oyo biso, mpe ngai moko, tozalaki kolobela na boumeli ya mibu mibale oyo eleki.
Bongo, nini mosusu tozali na yango? Na sima, tozali na mokanda moko oyo ebimisami na ndenge ya Leta te, oyo
bakitisi makambo na kati na yango, kasi ebimisami polele te.
Mpe awa mpe, tozali naino te na version ya suka, version oyo tokoki koloba ete sikoyo tozali kotinda na
Organisation Mondiale de la Santé mpo na voti; yango nde moboko.
Te, yango ezali moboko malamu te mpo na voti.
Ezali mpe na ntina ya koyeba ete mibeko oyo ya bokolongono ebongisami lokola mibeko ya
tekiniki mpenza, kolanda Mobeko-Mokonzi ya OMS.
Mpe yango nde ntina kaka moko ya koloba ete tokoki kondima likambo oyo na kati ya Lisanga ya Mokili mobimba ya Bokolongono
na quorum ya pete, elingi koloba 51 likolo ya nkama, vɔti ya ebele ya bikolo nyonso biye bizali basangani,
na bokeseni na boyokani, oyo esengaka quorum ya mibale kati na misato, ndelo oyo eleki likolo.
Bongo, awa bato balobaka, te, oyo ezali kaka mibeko ya tekiniki, etali mibeko ya ndelo mpe makambo ya mike oyo moto
moko te asepelaka na yango, esika minganga basepelaka kaka mpo ete ekomami esika moko mpo bákoka kotala yango.
Yango kaka nde ntina ya lisalisi oyo ya likolo koleka.
Lisusu, na sanza ya zomi na mibale, sanza ya zomi na mibale eleki, na interview moko na zulunalo Neue Zürcher Zeitung,
moteyi-mokonzi ya Suisse na masolo, Nora Kronig, alobelaki likambo oyo mpe alobaki ete ezalaki bobele mbongwana ya
mike mpe na yango esengelaki te masolo ya mozindo, kopesa sango to, solo mpenza, referendum... na kati ya bato.
Iyo, mpe nakolakisa yo sik'oyo mpenza ete makambo mosusu nyonso ezali bongo, makambo mosusu nyonso ezali malamu.
Awa, lolenge oyo ya malamu koleka.
Likambo ya ntina koleka ezali ete mbongwana oyo esengeli ekota na mosala yango moko sima
ya sanza zomi na mibale banda bandimi yango.
Ezali bobele mbongwana ya tekiniki.
Mpe mpo na mbongwana ya administration to ya tekiniki mpamba, yango ekoki kozala malamu.
Kasi te mpo na mbongwana oyo ezali na makama ya minene mpo na biso na oyo etali makambo ya kati.
Bongo, mpo na kokuseisa, mbongwana ya boyokani ya mokili mobimba oyo ezali, esengeli kozwa yango na mongongo ya ebele koleka.
Mibeko-mokonzi ya OMS elobeli te likambo ya kondima yango mpenza, yango wana tii lelo
bayebisi biso eloko moko te na ntina na yango.
Mpe na kotalela nyonso namonaki tii sikoyo, mituna ya baparlementere, baparlementere ya Suisse epai ya Conseil Fédéral,
ata mpe epai ya Mama Nora Kronig, elakisi nini, balingi nini?
Eyano ata moko te. Makambo ya sika ezalaki te, polele ya solo uta na Conseil Fédéral ezalaki te.
Bongo biso, lokola bato, tozali kaka na kozanga boyebi na ntina na makambo oyo.
Mpe yango wana ezali na ntina mingi kosala likambo oyo.
Bon, likambo mosusu ya ntina ezali ya kobosana te, elingi koloba ete mbongwana ya boye ekoki kondimama na voti sé soki
version ya suka ya voti yango etindami na Lisanga ya Mokili mobimba ya Bokolongono ata sanza minei liboso.
Bongo, yango ekozala mpo na vɔti na suka ya sanza ya mitano, mpe version ya suka ekozala na suka ya sanza ya yambo 2024.
Kasi yango ezali te. Oyo toyokaka kaka ezali: tozali kosolola, tozali kosolola, tozali kosolola.
... Yango elingi koloba ete ekozala contre mibeko na bango moko – ndenge ekomami na Article 55, Paragraphe 2 ya Mibeko ya
Bokolongono – ekozala contre mibeko na bango moko ya misala ya OMS soki balingaki kovoter
likambo yango sikoyo na suka ya sanza ya mitano.
Na yango, Dr. Silvia Behrendt ná ebongiseli na ye, Global Health Responsibility Agency, bakomelaki Tedros, Secrétaire Général,
mokanda ya polele, mpo na kofunda ye mpenza na likambo oyo mpe kolobaka: "Ezali mokumba na yo
ya kosala ete mibeko ya misala ya OMS etosama."
Bokoki te kondima ete bávotela mbongwana oyo na sima ya mwa baposo, kozanga ete moto to mboka moko azwa
libaku ya kotalela na kati na bango nini mpenza mbongwana oyo elingi koloba mpo na biso.
Na yango, oyo tozali kosala awa ezali, na ndenge moko, lokola kotalela makambo liboso, mpo tokoki kaka kolimbola mabongoli oyo
balingi kosala mpe komona ete, tii lelo, delegasiyo ya Suisse oyo ezali kosolola elobaki ata mokolo moko te, na bosolo mpenza, ete,
ɛɛ, tolingi mabongoli oyo balingi kosala te, tolingi mpenza kobatela ntomo ya bomoto, tolingi ete likanisi ya bokabwani ya
bokonzi etalelama, tolingi mpenza kotia ndelo na likambo oyo ya kokamwa ya kosala makambo na ndenge ya lokuta, bokonzi oyo eleki
ndelo ya OMS, na nzela ya ebongiseli ya bokengi to ya botalisi, mpe likolo ya nyonso, tosengeli ata mokolo moko te kotika
OMS moko ete ye apona nsango nini na kati ya makambo nyonso ya bokolongono ezali ya solo mpe nini ezali ya lokuta.
Naino nayoka te likambo oyo na monoko ya zuzi moko te na Suisse.
Kasi esengelaki oloba yango, mpo ondimaki te.
Mpe yango wana esengeli tosolola na likambo yango.
Iyo, bilembo ya kotalela ezali pɛtɛɛ mpenza na kotala ya liboso.
Liboso ya nyonso, lokola bana mboka, tosengeli komituna: boyekoli ya mozindo esalemaki mpenza? Iyo to te?
Mpe ya mibale, mibeko ya mosala ya ONU oyo etali makambo ya ofele elandamaki? Iyo to te?
Mpe lokola te, elingi koloba ete bakoki kotia yango na vɔti te. Ezali pɛtɛɛ bongo.
Ezali ata te mpo na boyokani ya pandemi, po makambo yango manso esanganá.
Bikangami makasi. Boyokani ya sika ya pandemi mpe mbongwana ya mibeko ya bokolongono bikangami makasi.
Yango elingi koloba ete soki bapesi yo nzela te ya kovoter na likambo moko, bongo bakopesa yo nzela te ya kovoter na mosusu
mpe, mpo ete makambo yango mibale mazali na boyokani ya mayele.
Malamu. Yango elingi koloba ete, na lolenge nyonso, tosengeli te kokota na likambo elandi na lombango
ya pamba. Ntina ata moko te ezali ya kosala bongo.
Awa tosengeli kotia veto na makasi, mpe kolakisela bato na biso ya politiki likambo oyo mpenza.
Mpe lisusu, na likambo yango, tozali na demokrasi moko oyo bato bakumisaka mingi mpe ezali mpenza kosala malamu na Suisse.
Mpe yango emonanaka na mibeko ebele. Mpe na eteni monene, yango esalaki mabe mingi te na tango ya kala.
Mpe ekozala technique mingi mpo na kolimbola yango nyonso sikoyo.
Kasi, na maloba ya pete, mibeko oyo nyonso oyo ememaka to eyanolaka na motuna – Biso, bato banso, tokoki kosangana na
bokeli ya mobeko? – ebandaka ntango nyonso na esika moko.
Elingi koloba, kino wapi mobeko to boyokani ya bikolo mingi ekokɔta na makambo na biso ya mibeko, mpe
kino wapi bokonzi ya leta ya kosala makambo ekokitisama?
Mpe bokoti na makambo ezali boni na ndenge bokonzi mobimba etongami? – Ndenge mobeko-likonzi na biso
elimboli yango, na lolenge ya bokabwani ya bokonzi.
Na yango, soki bopusi ya lisungi oyo ezali monene, bongo mpe lotomo ya kopesa likanisi ekomaka monene.
Mpe tokutaka yango na mibeko ndenge na ndenge.
Article 164 awa ezali na ndimbola ya monene mwa moke, elobi kaka ete mibeko esengeli ntango nyonso kopesa bato nzela ya
koloba, ata moke na kati ya ndelo ya referendum ya kopona.
Motuna ya ntina mingi ezali ya koyeba soki na mikolo ezali koya, OMS ekokoka kopekisa ata
mpe mitindo ya moboko ya constitution na biso.
Mpe ezali na mibeko ya moboko.
Soki osilisaki kelasi na eleko moko na kati ya mibu 230 oyo eleki, bongo elingaki kozanga yo te. Ezali bongo te?
Na nsima, bokomonaki ete na ba démocraties na biso nyonso, milende esalemaka mpo na kopekisa bosaleli mabe ya bokonzi mpe
bizaleli ya kotombola motó na ndenge nyonso ekoki, na nzela ya bokabwani ya ba pouvoirs, mobeko ya démocratie,
mobeko ya botosi mibeko mpe libateli ya makoki ya moboko.
Tozali na yango awa na constitution na biso, elimbolami na ndenge ya sikisiki koleka.
Mitindo oyo nyonso etandami polele mpe esimbami na mibeko oyo etali ndenge ya kosalela yango.
Bokabwani ya ba pouvoirs, elongo na mibeko ebele oyo etali likambo yango, mpe likanisi ya kotosa mibeko,
ekitani na likanisi ya kosala makambo na bolingo ya moto moko.
Bantomo ya bomoto esengeli kobatelama malamu mpenza.
Esengeli kozala na censure te.
Iyo, ba cantons bazali na lipanda ya solo.
Mpe na niveau na bango, bakambaka politiki ya bokolongono na bonsomi.
Mpe Leta esengeli kozala na makoki ya kotya makambo na yango ya liboso mpe te ete báyebisa yango nini mutation ya sika ya
virus esengeli elanda, liboso ete ekoka lisusu kosalela mbongo na yango mpo na biteyelo to ba lopitalo na yango moko.
Na mokuse, oyo ezali lolenge moko ya ebongiseli ya bokengi oyo biso, kasi mingi mpenza bato ya politiki, baavoka, bango nyonso
oyo bazali na mikumba mpe bazwi bikateli, tosengeli kotia na esika, elongo na bibongiseli
ya bokengi ya siansi mpe ya monganga, solo.
Kasi oyo ezali makambo ya kotala oyo tokoki mpenza kosolola.
Bongo, mpe nalobi solo, likanisi na ngai ya moboko na mateya oyo nyonso ezali ya kolakisa bino ete, na mawa, mabanga ya moboko ya
ntina koleka ya mobeko-likonzi ekoki kokangisama (kolongolama).
Na yango, tosengeli kotuna bino, bana mboka nyonso, bandeko na biso ya motuya, soki bondimi mpenza bopesi
ya bokonzi na nivo ya likolo boye, kozanga ete bózwa ata libaku ya kozongisa yango lisusu.
Na mokuse, yango nde ntina ya likambo mobimba.
Mpe referendum ya makasi, yango nde lolenge ya kosalela yango na misala.
Na mokuse, tozali na ba contrats oyo mibale.
Majorité simple ekoki mpo na mbongwana ya mibeko ya bokolongono, lokola balobaka ete ezali ya tekiniki mpamba,
kasi boyokani ya pandemi esengaka majorité ya mibale-misato.
Tozali kolobela voti oyo ekanami na suka ya sanza ya mitano, na pɔsɔ ya suka ya sanza ya mitano, na kati ya pɔsɔ mitano ekoya.
Mpe na nsima, mbongwana na Mibeko ya Mokili Mobimba ya Bokolongono esengeli ekota na mosala yango moko.
Na bokeseni, boyokani ya sika esengi nzela ya kondima yango.
Bongo, makambo na yango ya mobimba ezali nini?
Nakoki kaka kolimbola na mokuse makambo ya mobimba, kasi etali mombongo moko monene mpenza.
Awa nde industrie ya solo ya pandemi ezali kotongama.
Okanisi yango malamu mpenza.
Yango wana, soki otangi yango yo moko, okososola.
Ebandi awa na nse ya motó ya likambo, balobaki ete likambo ya mabe koleka oyo ekokaki kokómela biso na ntango
ya Covid ezalaki ete tokokaki te kopesa moto nyonso motango moko ya mangwele na ntango moko.
Kokabola bozwi ezalaki ya bosembo te.
Liloba 'equity' esalemaki mpo na ntina wana.
Bosembo esengeli kozala bosembo ya kokabola.
Mpe balobaki ete ezalaki mabe mingi, ezalaki likama mingi, bamilio ya bato ebele balingaki kokufa, tosengeli kopesa OMS bokonzi
ya kozwa bikateli. Okay, oyo nde biloko oyo bazali kobimisa.
Bongo tozali kolobela biloko ya mangwele, oyo esalemi na mRNA, biloko ya diagnostic, mpe biloko nyonso mosusu ya pandemi.
Esengeli kopesa nzela na OMS ete ezwaka bikateli na makambo oyo nyonso.
Bikolo-bandimi ya OMS basengeli ntango nyonso kotinda liste na internet, ndenge moko, mpo OMS etala soki Suisse esengeli kobakisa
mwa biloko, to soki esengeli nde kotinda yango na Afrika.
Mpe ba Africains bazali na moke, yango wana basengeli kozwa lisungi mingi moke.
Yango nde ebombami na liloba oyo, bosembo.
Bongo ba états basengeli, mpe yango emonani polele mpenza na Mibeko ya sika ya Epidemie,
basengeli kolandela environnement ntango nyonso.
Mikrobe oyo ekoki kopesa bokono ekoki kolala esika nyonso: ekoki kolala na kati ya bato, ekoki kolala na kati ya
biloko ya mokili, ekoki kolala na kati ya mai ya bosoto, mpe ekoki kolala na kati ya mokili ya banyama.
Mpe wana yango, eteni ya ntembe oyo ezali na kati ya mbongwana oyo balingi kosala na Mobeko ya Maladi ya Epidemiki:
Conseil Fédéral esengeli kozala na makoki ya kotinda ba institutions nionso
bámekisa mayi ya bosoto mpo na mikrobe ya maladi.
Elingi koloba, kosaleláká lolenge ya sékwɛnsɛ ya gɛnɔmɛ.
Bongo, ozali kokita tii na niveau ya ba atome mpe komeka kosalela test ya PCR na mayi ya bosoto – lisusu, lokola kotanga makambo na
kati ya nkasa ya tii – mpo na kobimisa bilembeteli ya likama, oyo ekosala ete Conseil
Fédéral azwa ndingisa ya kotia état d'urgence.
Yango ezali bosembo te na moboko.
Mpe yango esalaka ngai nzoto koningana lokola avoka, mpo ete mbala mingi nayinaka makambo ya kozanga mobeko,
mpe koleka lisusu soki ezali moboko ya mibeko ya likama.
Yango esengeli te kosalema.
Yango wana, ezali mpenza mokumba ya ligboma ya kokɛngɛla ntango nyonso mayi nyonso ya bosɔtɔ kozanga ata ndelo moko.
Likambo yango mobimba ezali kosalema na nse ya bendele ya One Health.
Santé ya mokili mobimba – nionso esanganá, nsukansuka – banyama, bato, environnement, Mabele, mpe ekómaka kutu tii na
mbongwana ya klima. Mbongwana ya klima mpe motango ya CO2 esengeli mpe kondimama lokola ntina mpo na etat d'urgence.
Mpe nyonso oyo esengeli kokabolama – makambo oyo bamonaki, ba mikrobe oyo bamonaki – na
kati ya ebombelo ya bansango ya mokili mobimba.
Okoki komona yango. Mpe sikoyo, tala eyeli.
Sikawa, bolukiluki mpe bokólisi esengeli naino kosalema.
Na maloba mosusu, bolukiluki mpe bokólisi na ntina na ba mikrobe oyo ekoki kopesa
bokono mpe oyo ezali se kokóma na makasi koleka.
Oyo ezali "gain-of-function". Yango elakisi bokasi ya bamaladi oyo esalemaka na maboko ya moto,
lokola eteni ya boyokani ya sika mpo na ba pandémies.
Bongo ezali awa, mpe lokola toyebi, bilembo ndenge na ndenge, kolanda bato ya siansi ebele, emonisi ete
Covid-19 emonanaki na zamba te to ekokaki kobanda kuna te – Covid-19 lokola bokono ya SARS-CoV-2.
Na mokuse, bazali kolendisa bikolo ete bísusu bákɔtisa mabɔkɔ na bokóli ya makasi ya ba mikrobe wana.
Na sima, ezali na liste oyo ya lokumu ya DCX.
Yango nde likanisi ya malamu koleka. Na maloba mosusu, ezali likanisi na ntina na mikrobe nini ekoki kobimela biso sima.
Biloko mpo na pandemi ezali déjà kobimisama na kotalela mikrobe oyo, mpe biloko ya mangwele ezali
kopesama na nse ya titre "Emergency Use Listing".
Mpe bikolo nyonso esengeli etia ndingisa ya lombangu. Ndingisa ya lombangu, bino basi mpe mibali,
ezalaki naino te na lolenge ya solo kino sikoyo.
Tozalaki naino na mwa mikakatano ya moke na mikili na biso nyonso na Eropa mpe na Suisse.
Kasi na nse ya ndingisa ya likama, oyo ezali na Etats-Unis, esengeli kaka ete bakonzi oyo ebongi báyebisa ete likama ezali.
Mpe na ntina wana, esengeli lisusu te kosala ankɛtɛ mosusu na ntina na litomba to libateli na yango.
Eloko moko te, po ezali likambo ya lombangu.
Wana nde makanisi ya basoda na sima na yango.
Na mokuse, oyo ezali cycle moko monene ya nkita oyo ezalaka na bomoi na yango moko, ata soki likama ezali te.
Mpe sikoyo, likolo ya yango, tozali na mibeko ya bokolongono oyo emonisi likambo yango mobimba polele – emonisi yango
polele mpenza na nzela ya liyebisi ya ezalela ya likama, likama ya bokolongono ya bato na mokili mobimba oyo etungisi.
Ndenge nalobaki, Mokonzi Monene ya Bokolongono akoki kosakola likama oyo na mikolo mizali koya mpo na ntina nyonso.
Mpe elikia na biso ekozala nde ekeseni mpenza.
Tomoni ete likama ya bokolongono ya mokili mobimba eumeli mibu misato na sanza misato.
Na yango, likambo oyo elandi na mayele ezali ete likambo ya likama ya boye oyo ezangi ntina ekoki
kosila, ekoki kotalelama lisusu, mpe bongo na bongo.
Ezali solo na ngambo mosusu.
Mpe sima, mosusu alandi.
Na ba contrats mibale, okomona liloba "infodemics" na katikati.
Infodemics ezali lolenge moko ya ntina mingi ya bokonzi – nasengeli kosukisa – lolenge
moko ya ntina mingi ya bokonzi mpo na OMS.
Kasi tala, ebongiseli moko ya mokili mobimba oyo ezali te kaka na kati ya ba boyokani oyo, kasi mpe bisika nyonso na lokasa na
yango ya ebandeli – okoki koluka na Google WHO mpe na sima Infodemics – bisika nyonso, ezali mpenza
komonana na likambo yango, ezali na elembo na yango, lokola nde kaka bango moko nde bakoki koyeba solo.
Bapesaki biso ndingisa ya koloba biloko nini ezali kosala malamu mpe ndingisa ya koloba ntango boni likama ya mbangu ekoumela.
Yango ezali bobele makambo ya mpambampamba. Yango ezali Louis XIV.
Yango ezali liboso ya Révolution française, boyangeli ya mokonzi ya absolu.
Oyo ekokani ata moke te na mobeko-likonzi na biso.
Okokuta yango na ba contrats mpe na lokasa ya liboso.
Mpe yango moko, likanisi oyo ya makasi ya komipesa ndingisa ya kolimbola bosolo yango moko mpe ya kosala to kobanda bokangoli,
yango moko ezali déjà bobuki monene ya mobeko ya moboko oyo esengeli na demokrasi nyonso, elingi
koloba bonsomi ya makanisi mpe bonsomi ya bansango.
Mpe soki olongoli bonsomi ya makanisi mpe bonsomi ya sango, wana ozali na siansi ya bonsomi te, ozali na ebongiseli
ya bosambisi ya sembo te, mpe ozali na demokrasi mpe te.
Mpe yango esengeli ata moke te kotika esalema.
Bon, nalingaki mingi kopesa yo lolenge ya malamu ya kotalela likambo.
Pamba te, na makambo nyonso oyo ya mikanda ya boyokani, ezwaka ngonga mibale, mpe na suka, ezali nde
moto oyo azali avocat te nde akoki kobulungana koleka.
Kasi sikoyo ozali na bilembo ya ntina oyo ekoki mpe kosalisa yo na masolo mpe kopesa yo makoki ya koloba:
Tɛlɛmá, liboso ya nyonso, esengeli tósilisa likambo oyo!
Mpe ya mibale, esengeli kotosa mibeko ya OMS moko.
Mpe ya misato, kolanda mikano na yango moko, OMS ezali na ndingisa te ya kosala mabe ata moke.
Mpe ya minei, tala ba présentations mosusu ya Philipp Kruse.
Talá bansango mosusu.
Limbisa ngai, nakangi malamu te, mpe matondi mingi.
Matondi mingi, Philipp.
Ntango nyonso epesaka boyebi mingi.