Bütindünýä Saglyk Guramasyna ygtyýarlylygy zor bilen eýelemek ýa-da goşmaça ygtyýarlar
bermek üçin hiç hili kanunylyk berilmezligi gerek.
Bu heniz subut edilmedi, bu ýerde nokat goýmak gerek. Dur! Hemme ýalňyşlyklar düzedileninden soň diňe şonda täze
şertnamalar barada gürleşip bileris, we elbetde mundan öň däl.
Elbetde, ýene bir möhüm nokat bar: şeýle üýtgetmeler diňe ses berişligiň iň soňky görnüşi iň azyndan dört aý öň Dünýä
Saglyk Assambleýasyna tabşyrylan halatynda ses berilip bilner.
Şonuň üçin, bu olaryň öz düzgünlerine – Saglygy goraýyş düzgünnamasynyň 55-nji maddasynyň 2-nji böleginde bellenilişi
ýaly – we eger olar ony maý aýynyň ahyrynda häzir ses bermek isleseler, ol olaryň Dünýä saglyk
guramasynyň iş tertipnamasyna hem garşy gelýär.
Hawa, bahalandyrma kriteriýalary ilkinji serediňde örän ýönekeý.
Ilki bilen, raýat hökmünde özümize sorag bermelidiris: hiç hili täsirli täzeden baha beriş geçirildimi? Hawa ýa-da ýok?
Ikinjiden, Dünýä Saglyk Guramasynyň resmi iş tertipnamalary berjaý edildi mi? Hawa ýa-da ýok?
We sebäbi 'ýok' diýmek, ony ses berişlige goýmaga bolmaýandygyny aňladýar. Şol ýaly ýönekeý.
Emma indi elinizde zerur ölçeg kriteriýalary bar, olar gepleşiklerde hem kömek edip biler we size "dur, ilki
bilen seljerme geçirilmelidir" diýmäge mümkinçilik berýär.
Ikinjiden, Dünýä Saglyk Guramasynyň öz düzgünlerine eýerilmeli.
Üçünjiden, öz maksatlaryna görä, Dünýä saglyk guramasy hiç hili zyýan ýetirmäge ygtyýarly däl.
Urs Hans, 2024-nji ýylyň 20-nji aprelinde şu gün ähli zady gurnadygyňyz üçin köp sag boluň.
Maksat bilelikde täzeden baha bermegi gazanmakdyr.
Biz muny diňe bilim, syýasy basyş we gowy maglumat arkaly gazanyp bileris.
Salam, Stefan. Şonuň üçin biz hemmämiz şu gün şu ýerde ýygnanyşdyk.
Saglygy goraýyş boýunça Bütindünýä guramasy baradaky mowzukda bu ýerde size ýüzlenip bilmek meniň üçin uly hormatdyr.
Men şu gün şu ýere gelenleriňiziň ählisine çyndan minnetdarlyk bildirýärin.
Gowy. Hawa, gynansak-da, bu WHO meselesi örän jikme-jik we giň gerimli mowzukdyr.
Şonuň üçin maňa mähirli ýüz bilen 40 minut berildi.
Bu ýerde hakykatdan hem täze bir kosmos gurulýar.
Hakyky täze saglyk tertibi.
Muny çuňňur düşünmek üçin, häzire çenli bolup geçenleri düşünmek zerurdyr.
Soňra jikme-jiklikleriň köp bolandygy sebäpli olaryň arasynda ýitip galmazlyk üçin umumy konteksti düşünmeli.
Biz iki Dünýä Saglyk Guramasy şertnamasy barada gürleşýändigimizi bilýäris, we olar teklip edilen
üýtgetmeler we goşmaça teklip edilen üýtgetmeler bilen doly.
Men size bu meselede käbir ynam bermäge çalyşýaryn.
Bu meniň işim. Emma elbetde, ony 40 minutda edip bilmeýärsiň.
Men elimden gelenini ederin. Gysgaça başlalyň.
Ilki bilen, biz bu ýerde, Şweýsariýada, geçmiş bilen ylalaşmak babatda nireje gelip ýetendigimizi özümize soramaly.
6-njy aprelde Bernde bu tema boýunça örän gowy konferensiýa boldy.
Men diňe şol ýerde bar bolan köp sanly ajaýyp düşündirişlere salgylanyp bilerin.
Men hem şol ýerde esasan munuň barada gürrüň berdim.
Kanuny nukdaýnazardan, halkyň we gatnaşyjylaryň nukdaýnazaryndan, Şweýsariýanyň taryhynda, şeýle hem meniňçe islendik demokratik
ýurduň taryhynda konstitusiýamyzda bellenen ähli esasy hukuklara hiç haçan şeýle giň gerimli çäklendirmeler girizilmändir.
Her bir adam üçin gaty kyn.
Bu ýerde biz öýde galmak borçnamasy, azatlykdan mahrum edilmek, zyýanly çäreler, aýlarça dowam eden döwürde,
esasan-da çagalar üçin yzygiderli maska dakmak we sanjym etdirilmäge basyş barada gürleşýäris.
Din we vicdan azatlygy berk çäklendirilipdi.
Men şu ýerde kiliseň abraýly wezipelisini görýärin.
Siziň şu ýerde bolmagyňyz meni örän şatlandyrýar.
Gaty ýyly garşylama, Episkop, diýip çaklaýaryn.
Ruhanylar we ministrler kiliselerine belli bir az sanly ibadetçiden artyk adam kabul etmäge gadagan edildi. Bu bolsa iň
aýratyn Pasxa döwründe boldy. Ol hepdeler we aýlarlap dowam etdi.
Bu din we vicdan azatlygyna örän agyr basgançak boldy.
Ahyrynda, azatlyklarymyzyň ähli sanawy ilatyň uly bölegi üçin uzak wagtlap agyr derejede täsir etdi.
Şeýlelik bilen, biz Şweýsariýada häzire çenli bolan iň uly mümkin bolan esasy hukuklaryň bozulmasy barada gürleşýäris.
Bu hem goşmaça, ykdysadyýete mümkin boldugyça iň uly müdahale diýmekdir.
2020-nji ýylyň maý aýynda Şweýsariýanyň Milli Bankynyň prezidenti Tomas Jordan duýduryş barmagyny galdyryp: "Diqqat, diqqat, iş
işjeňlikleri çäklendirilenler üçin goldaw serişdeleriniň möçberi 100 milliard çägini geçmäge
golaý" diýende, biz hem bu faktory nazara almaly.
Bu bolsa şeýle uly möçberli müdahileler üçin döwlet raýatlaryna hasabatly bolmalydygyny aňladýar.
Bu häzire çenli bolmady, we biz täze kanunlar barada, täze Dünýä Saglyk Guramasy pakty
barada gürleşmezden ozal muny belläp geçmelidiris.
Bizde diňe bahanalar bardy.
Bizde başyndan bäri belli bolan bu PCR ölçegimiz bardy. Men 14-nji awgustda Aarau şäherinde geçirilen rowaýatly panel
diskussiýasyny ýatlaýaryn, ol wagt Federal Geňeşiň COVID-19 iş toparynyň agzasy we Şweýsariýanyň Ylymlar
Akademiýasynyň prezidenti professor Marsel Tanner Samuel Eckertiň soragyna düşnükli we şübhesiz jogap berdi:
"Hawa, bilýäňizmi, PCR synagy kliniki diagnoz bermeýär." Mesele şunda. Şonuň üçin oňyn synagyň
keseli subut edýändigi baradaky aýdylyş ýalňyşdyr.
Muny hemmämiz bilýäris. Gysgaça aýtsam, aýtmak isleýänim şundan ybarat: bilmeli bolan hemmeler iň soňy bilen
tomsundan bäri munuň bilen habarly boldular we Federal Geňeş hem munuň bilen habarly bolmaly boldy.
Ýeri gelende, Federal kazyýet hem 2021-nji ýylda bu kararynda muny tassyklady, belki-de hemmäňiz oňa tanyşsyňyz.
Bu tutuş ulgamyň nähili islegçe, düýbünden gülkünçdigini 2022-nji ýylyň 7-nji ýanwarynda ARENA
atly diskussiýa programymyzda hemmä görkezildi.
Soňra şol wagt Şweýsariýa Konfederasiýasynyň Prezidenti we hünär taýdan lukman bolan Ignazio Cassis şeýle diýdi:
"Awtoulag heläkçiliginde ölip, koronawirus synagy oňyn çykan her kim koronawirusdan ölümdir."
Soňra çykyş ediji bir pursat durdy we täzeden sorady, we hawa, Kassis şeýle diýdi: "Hawa,
dogry, WHO klassifikasiýasy bilen şony etdi."
Hemmesi hem hakykatdanam Dünýä saglyk guramasy tarapyndan teklip edildi; ol hiçden dörän zat däl, şol
sanda COVID-19 hadysalarynyň klassifikasiýasy hem.
We biziň metbugat we syýasatçylarymyz hemişe diňe doly sanlar bilen habar berdiler.
Gripp möwsüminde 80 we 90 ýaşdan uly adamlaryň şonça köp bolýan ýurtda bu ýaş toparyndan biraz köp adam
öljekdigi garaşylýar, emma nisbi taýdan pandemiýa üns çekmedi.
Bularyň ählisi geçmişi kabul etmegi ret etmäge getirýär.
Men bu ýere meniň pikirimçe iň ýönekeý formulany ýazdym; ol sudlar tarapyndan maňa garşy gaýtalanyp
ulanyldy, ýöne ol jemgyýetiň hemmesi üçin hem degişlidir.
Men hemme kärdeşlerimden we dostlarymdan şol bir zady eşidýärin, olar maňa şeýle diýýärler: "Gör,
pandemiýa döwründe häkimiýetlere has giň ygtyýar berilmeli."
"Häkimlikler Dünýä saglyk guramasynyň görkezmelerine eýerýänçä, biz ony sorag astyna alyp
bilmeris we almaly däldiris." Şeýle bir zat.
Hawa, we bu başlangyç nokady pandemiýa sebäpli ýörite ýagdaý yglan edilende Dünýä Saglyk Guramasynyň örän möhüm roluny görkezýär.
Öňden geçdi.
Adamlar ýüz öwürýärler, kazyýetler bolsa gözden geçiriş boýunça konstitusion borjyndan ýüz öwürip, Dünýä Saglyk
Guramasynyň islegine görä hereket etmäge ýol berýärler.
Geçmişde hem şeýle bolupdy.
Hawa, we şonuň üçin şu güne çenli häzire çenli bolup geçen iň agyr müdahileleriň hiç haçan täzeden seljerilmegi bolmady.
Men nygtamak isleýärin, Şweýsariýada gaty ýaş konstitusiýamyz bar.
Bu 99-njy ýyldan täzeden üýtgedilen konstitusiýa.
Şonuň üçin onuň aýratyn demokratik kanunlylygy bar.
Eger 2-nji maddany nazara alsaňyz, Konfederasiýanyň maksady näme?
Kanuny nukdaýnazardan, näme üçin Şweýsariýa bar?
Soňra, täze Federal Konstitusiýa baradaky materiallarda hem okaýşyňyz ýaly, dört deň
derejede möhüm maksadyň bardygyny görersiňiz.
Şonuň üçin Covid çägindäki howpsuzlyk başga bir zat.
Soňra başlangyçda esasy hukuklaryň uzyn sanawy bilen azatlygyň goragy.
Jemgyýetiň goragy, ýagny jemgyýetiň bölünmezligi we abadançylygyny goramak.
Indi çaklap bilersiňizmi: bu maksatlaryň biri beýlekisinden has möhümmi?
Ýok, öwrediş ähli hekaýanyň deň derejede möhümdigini aýdýar.
Heç kim azatlygyň hasabyna howpsuzlygyň hemişe ähli zadyň üstünde durmalydygyny aýtmagyna rugsat berilmez.
Bu, biziň özümizi tapýan ýagdaýymyzyň başlangyç nokadyny düşünmek üçin möhüm ýörelgelerdir.
Şeýle hem döwlet raýatlary üçin bardyr, tersine däl diýen ýörelge barada hem habarly bolmalydyrys.
Bu sözler 2000 ýyldan gowrak wagt mundan ozal meşhur hukukçy we Rim senatory Siseron tarapyndan aýdyldy; ol Rimçe 'res
publica' diýilýän döwletiň 'res populi', ýagny halkyň işi bolup durýandygyny gysga we düşnükli beýan etdi.
We şu gün biz tersine ynanmaga alnyp barylýan döwürde ýaşaýarys.
Hiç kim bize munuň hakykatdygyna ynandyrmaga rugsat berilmez.
Olar bizi näçe sagçy ekstremistler diýip atlandyrsa-da.
Döwlet halk üçin bar diýmek sagçy ekstremist däl.
Bu aýtmaga gerek ýok. Gowy.
Bu bolsa Federal Geňeşiň, Parlamentiniň, kazyýetleriň, kantonlaryň we metbugatyň meselä netijeli
çemeleşmekden ýüz öwürseler, onda biz häzir başdan geçiren ýaly zat islendik wagt gaýtadan bolup biler diýmekdir.
Şonuň üçin biz ilki sapaklary öwrenmelidiris.
Täze epidemiýa kanunyny, pandemiýa şertnamalaryny ýa-da ÝB-e boýun egmegi öňe sürmeli
däldiris, eýsem ýagdaýy gaýtadan seljermeli.
Bu täzeden baha berilişini amala aşyrmak üçin basyşy artdyrmak maksady bilen, eger heniz gol çekmändigiňiz
bolsa, men berk maslahat berýärin, hakykatdanam sizi bu başlangyjyna gol çekmäge çagyrýaryn.
Haýyş, munuň üstünden gelmegiňize göz ýetiriň. Sag boluň.
Men bu ýerde lektsiýany tamamlap bilerdim, sebäbi bu hemmesini aýdýar.
Kanunsyz hereket edýän döwlet ogurçylar toparyndan has kanuny däl.
Men çagalaryma muny aýdýaryn, şonda olar Federal Geňeşi we kazyýetleri nädip pikir etmelidiklerini takmynan bilýärler.
Olar meniň we maşgalamyň ynamyny gaýtadan gazanmakdan öň, täzeden özlerini subut etmeli bolarlar. Bolýar.
Başlangyçda gysgaça geçmişe seretmek we bu mRNA sanjymlary baradaky teklibiň gökden düşmedigini
ýadyňyzda saklamak örän zerurdyr we gynansak-da möhümdir.
Bu saglyk ministrleri tarapyndan düzülen zat däldi, eýsem ol Dünýä saglyk guramasyndan (DSÖ) gelipdi. We ýakyna
çenli bu maslahatlaryň ählisi web sahypasynyň baş sahypasynda şeýle açyk we düşnükli görnüşde ýerleşdirilipdi.
Size okamak üçin kiçi çapda ýazylan käbir maglumatlar hem bar, ýöne onda COVID-19 sanjymlarynyň berk
synaglardan geçendigi hem bellenýär. Berk synaglar.
Bu aç-açan ýalan maglumatdyr.
Bu, hakykatyň we ýalanňyň ýeke-täk hökümdarydygyny öňe sürýän şol halkara guramasynyň aç-açan nädogry maglumatydyr.
Hawa. We şu ýerde ýene-de birnäçe mysal bar.
Şonuň üçin-de 2022-nji ýylyň iýulynda, toparym bilen takmynan bir ýyllyk bilelikdäki zähmetiň we daşarky hünärmenleriň ajaýyp
goldawynyň esasynda men Swissmedic-e garşy jenaýat şikaýatyny berdim, sebäbi Şweýsariýada jogapkär adamlaryň özleri bar.
Swissmedic-iň jogapkärçiliklerini kesgitleýän kanunymyz bar.
Swissmedic bu zatlaryň sanalga däl-de, zäherlerdigini anyklamak üçin hünärmenler we serişdeler
bilen üpjün edilendir. Zäherler, sanalgalar däl.
Men muny häzir şeýle ýönekeý we gysgaça aýdyp bilýärin, sebäbi men iki ýyl bäri ony öwrenip gelýärin we
subutnamalarym internetde okaýyş üçin elýeterlidir.
Aýdşym ýaly, muny diňe ajaýyp toparym – Dr. iur. Markus Zollinger, Kati Schepis, toparymyň galan agzalary
we nemes dilli hem-de iňlis dilli ýurtlardan gelen takmynan 12–15 professorlaryň kömegi bilen başardym.
Men bu täsin iş üçin hemmäňize ýüregimiň dibinden minnetdarlyk bildirýärin.
We biz muny şol ýerde subut etdik. Hususan-da internetde tapyp bolýan täzelenen wersiýada, başyndan belli
boldy, ähli düzgünleşdiriji edaralara başyndan belli boldy, munuň işlejek däldigi.
Bu bir tejribe. Bedeniň içinde takyk näme öndürilýändigi, onuň mukdary, hili we näçe wagtlap dowam
etjekdigi barada siziň hiç hili gözegçiligiňiz ýok.
Hemmeler munuň ählisini başyndan bäri bilýärdiler. Şeýle-de bolsa olar munuň bolmagyna ýol berdiler.
Men siziňden iň bolmanda gysgaça mazmuny okap geçmegiňizi haýyş edýärin.
Ijra jemlemesi. Ol diňe 20 sahypa.
Elinde bir zady tutmagy halaýanlar üçin daşarda 20 Şweýsariýa frankyna çap edilen wersiýasy bar.
Ol iň möhüm goldaw berýän professorlaryň giriş sözleri bilen ähli möhüm zatlary öz içine alýar.
Olaryň biri şu gün şu ýerde, professor Stefan Hockertz, professor Martin Haditsch, professor
Sönnichsen, Michael Palmer we beýlekiler bilen bilelikde.
Ol şu ýerde elýeterlidir.
Bu hem täzeden bahalandyrmany öňe sürmek üçin basyş etmegiň bir guralydyr.
Çünki biz görýäris, näme görýäris?
mRNA sanjymy Epidemikiýalar hakyndaky Kanunda we hakykatdanam täze pandemiýa ylalaşyklarynda örän merkezi orun eýeleýär.
Bu, Dr Heiko Schöningiň häzir aýdany ýaly, antimikrobial durnuklylyk ulgamy hem goşmak bilen
geljekki ähli sanjymlaryň binýady bolup durýar.
Hawa, we munuň näme üçin şonça üns çekiji?
Bu möhümdir, sebäbi biz bu ýerde eksperimental maddalardan gürrüň edýäris.
Menem synanyşmadym; bu diňe synanyşyklaryň edilmändigi däl.
Muny örän tejribä esaslanan prosedura edýän başga üç ýa dört tarap bar.
Alman dilinde olar ahyrky netijäniň näme boljakdygyny hiç bilmeýändiklerini aýtdylar.
We medeniýet hökmünde, Ikinji jahan urşundan bäri munuň ýene-de gaýtalanmagyna hiç haçan ýol berjek däldigimize ynanýardyk.
Şonuň üçin biz Nuremberg kodeksini döretdik we raýat we syýasy hukuklar boýunça bu halkara şertnamanyň 7-nji maddasyny
kanuna girizdik; ol ähli şertlerde, hatda jemgyýetçilik howply ýagdaýynda krizis ýagdaýlarynda hem ulanylýar.
We synaglara gatnaşmak, hatda erksiz synaglara gatnaşmak boýunça bu hökmany gorag düzgünnamasy adamlara nädogry
maglumat berilmegi sebäpli millionlarça gezek bozuldy.
Olar aldanyldy we basyş astyna alyndy.
Bu hemmämiziň ýüzbe-ýüz bolýan başlangyç nokatydyr.
Men diňe Şweýsariýany, geljege seredýärin.
Bu täze teklip edilen Epidemiki Keseller Hakynda Kanunyň bir bölegidir.
Täze 6c-madda, 1-nji paragraf, b-bendi bar.
Federal Geňeş geçmişden öwrenilen dersler diýip kabul edýän zatlara esaslanyp, lukmanlara we dermançylara adamlara
şeýle tejribe maddelerini bermäge mejbur edip bilmek isleýär.
Gysgaça aýtsak, ol lukmanlary ýeterlik maglumat bermän adamlary sanjym etmäge mejbur etmek isleýär.
Hawa, we biz şu ýerde onuň göwresindäýäris.
Ilki bilen, Bütindünýä Saglyk Guramasynyň ygtyýarlarynyň nämelerden ybaratdygyny göz öňünde tutmaly.
Konstitusiýalarynyň 1-nji maddasynda gaty owadan beýan edilendir:
Bütindünýä Saglyk Guramasynyň maksady ähli halklara mümkin boldugyça iň gowy saglyk derejesine ýetmäge kömek etmekdir.
Siz ýakynda munuň näme aýrylandygyny bilersiňiz.
Bu adamlara ýalan maglumat bermek, adamlary bir madda ulanmaga mejbur etmek we zäherli maddalar
ulanmagy maslahat bermek ýaly zatlary öz içine almaýar.
Şonuň üçin zyýan ýetirmeli dälsiň. Bu iň möhüm ýörelgedir.
Ol dolandyryş we utgaşdyryş edarasy bolup, diňe maslahat beriji häsiýetde hereket edýär. Bu başlangyç nokatdyr.
Bu, elýeterli iň oňat bilimlere we iň oňat tejribä laýyklykda adam saglygyny goramagy öňe sürmek, täze tapyndyklary
nazara almak we şeýle uzak krizis döwründen soň çuňňur we öz-özüni tankyt edýän seljeriş geçirmek diýmekdir.
Dünýä saglyk guramasy muny özü etmelidi, ýöne etmedi.
Ýönekeý aýdanyňda, bu supranatsional gurama däl, diňe döwletara halkara gurama bolup,
hemmesinden öň, maglumat boýunça monopolýasy ýok.
Emma ol munuň hemmesini nazara aldy we üstesine, ol esasy hukuklara hormat goýmaga borçlydyr we men gaýtalap nygtamalydygym
ýaly, ol hemişe öz hereketlerini gaýtadan gözden geçirmeli.
Bularyň hemmesi gaty agyr jenaýatlardyr, olary ol etmeýär.
Ol hiç haçan zyýan ýetirmeli däl.
Soňky dört ýarym ýylyň dowamynda ol, şeýle atlandyrylýan howpa garşy göreşde diňe bir çözgüt hökmünde
gaýtalap-gaýtalap şeýle zäherli maddalary teklip etmek arkaly öz abraýyny düýbünden ýitirdi.
We şu ýerde biz ilkinji esasy beýannama gelýäris.
Bütindünýä Saglyk Guramasyna ygtyýarsyz häkimiýeti ele geçirmek ýa-da goşmaça ygtyýarlar
bermek üçin hiç hili kanunylyk berilmezligi gerek.
Bu heniz subut edilmedi, emma bu ýerde "dolulygyna durmak" gerek.
Dur! Dur! Harby jargonça "After Action Review".
Diňe ähli ýalňyşlyklar düzedileninden soň täze şertnamalar barada gürleşip bileris, we elbetde ondan öň däl.
Dogry, şonuň üçin wagtlaýyn netije hökmünde indi aýdanlarym ýene-de şu ýerde jemlenýär.
Gözden geçirişsiz hiç hili sapak öwrenilmeýär. Elbetde, pandemiýa şertnamalary hem ýok.
Bu kontekstde geçen hepde Şweýsariýanyň Milli Geňeşinde Şweýsariýanyň Parlamentine pandemiýa
şertnamasyny ara alyp maslahatlaşmaga rugsat berilmeli ýa berilmezligi barada ses berişlik geçirildi.
We munuň üçin aýtmak gerek däl, adam şeýle edýär.
Men size diňe SP we Green Liberals-iň Parlamentde geçirjek debatlara 100 göterim
garşy çykandyklaryny habar bermek isleýärin.
Federal Geňeşiň näme barada gepleşik geçirýändigini görmek islemeýänlik hakykatdanam demokratik utançdyr.
Şükür, köpçülikleýin akyllylygyny saklady we beýleki ähli partiýalar parlamentde ara alyp
maslahatlaşygyň geçirilmegini 100 göterim talap etdiler.
Bilýärsiňizmi, Dünýä Saglyk Guramasy 17 sany bölüniş guramanyň diňe biri.
Biz häzir döredilmeli iki şertnama barada gürleşýäris, olaryň biri düýbünden täze şertnama.
Geçen ýylyň 30-njy oktýabryndan başlap, soňky birnäçe güne çenli we 13-nji martdakysyna çenli dürli wersiýalar bardy.
Indi, diňe iki ýa üç gün ozal aprel aýyndan bir wersiýa ýüze çykdy. Hakykatdanam diňe birnäçe gün ozal.
Men bu ýerde bu wariantlarda birmeňzeş bolan iň möhüm ýörelgeler barada gürleýärin.
Alada etme, men bu ýerde dürli wariantlary deňeşdirmeýärin.
Bu pandemiýa şertnamasynyň halkara hukugy boýunça düýbünden täze şertnama bolandygyny bellemek möhümdir.
Täze halkara şertnamalar üçin içerki derejede ratifikasiýa prosedurasy ulanylýar.
Şonuň üçin parlamentde çekişme gerek.
Bu WHO Konstitusiýasynda eýýäm aýdylýar.
Bu gaty oýlanyp taýýarlanan.
Bu diňe üns berilmeli.
Parlament agzalary hem bu müzakerede gatnaşmaga islegli bolmalydyrlar.
Muny etmek üçin 2025-nji ýylyň 1-nji dekabryna çenli 18 aý bar. Ýagny, eger-de bu ses berişlige çenli gelse diýip hasap edersek.
Indi Maý aýynyň ahyrynda Bütindünýä Saglyk Assambleýasynda.
Şu maý, häzir gelýän, öňümizde durýar.
Ikinjisi hem halkara şertnama.
Düzden-düz tehniki nukdaýnazardan, bu halkara şertnama.
Emma halkara saglyk düzgünnamalary 2005-nji ýyldan bäri güýje girizilen we olaryň gaýtadan gözden geçirilmegi meýilleşdirilýär.
Täzeden gözden geçirilen, häzirki wagtda WHO-nyň web sahypasynda resmi taýdan elýeterli bolan ýeke-täk
wersiýa, 2022-nji ýylyň noýabrynyň ahyryna degişlidir.
Bu wersiýa hem taslama wersiýasy däl.
Ses berişlik üçin bir wariant şundan ybarat bolup biler: haýsy maddalaryň üýtgedilmelidigine we maddalaryň birer-bireden
üýtgedilip, soňra munuň ses berişlige goýulmagyna ylalaşmak.
Näme bar? Bu ýerde her bir madda boýunça ajaýyp köp sanly dürli wariantlaryň garyndysy bar, olar ara alyp
maslahatlaşmaga we gepleşiklere esas bolup hyzmat edýär, ýöne ses berişlik üçin hiç haçan laýyk gelmez.
Şu soňky iki ýyl bäri biz hem-de men özüm şoňa gürleşip gelýäris.
Şonuň ýaly-da, başga nämelerimiz bar? Soňra mazmuny biraz ýumşadylan resmi däl bir tekstimiz bar,
ýöne ol jemgyýetçilige çap edilip ýaýradylmady.
Bu ýerde hem bizde ahyrky wersiýa ýok; häzir Bütindünýä Saglyk Guramasyna ses berişlige hödürleýäris
diýip biljek wersiýa ýok; şol esasy bolup durýar.
Ýok, bu ses berişlik üçin laýyk esas däl.
Şeýle hem bellemeli, bu saglyk düzgünnamalary WHO-nyň Konstitusiýasyna laýyklykda diňe
tehniki düzgünnamalar hökmünde işlenip düzüldi.
Bu bolsa, bu meseläni Dünýä Saglyk Assambleýasynda ýönekeý kworum, ýagny ähli agza döwletleriň sesleriniň 51 göterimi bilen
kabul edip biljekdigimizi aýdmagyň ýeke-täk düşündirişidir; bu bolsa iki üçünji kworum we has
ýokary çäk talap edýän şertnama bilen gabat gelmeýär.
Şeýlelikde, adamlar aýdýarlar: "Ýok, bularyň hemmesi diňe tehniki düzgünler; olar hiç kimi gyzyklandyrmaýan standartlar we kiçi
jikme-jikliklerden ybarat, lukmanlar bolsa olaryň nirede-de bolsa ýazylan bolmagyna şat
bolýarlar, sebäbi gerek bolanda gözläp bilýärler."
Bu örän artykmaçlykly çemeleşmäniň ýeke-täk sebäbi şol.
Ýöne geçen dekabrda Neue Zürcher Zeitung gazetine beren interwýusynda Şweýsariýanyň esasy gepleşikçisi Nora Kronig munuň
diňe kiçi düzedişlerdigini we şonuň üçin giňişleýin ara alyp maslahatlaşmaga, maglumat bermäge ýa-da, elbetde,
ilatyň arasynda referendum geçirmäge zerurlyk ýokdugyny aýtdy.
Hawa, we men elbetde häzir size beýleki ähli zatlaryň hem şeýle bolýandygyny, beýleki ähli zatlaryň hem dogrydygyny görkezjek.
Bu ýerde bu artykmaçlykly çemeleşme.
Iň möhüm tarap şundan ybaratdyr: bu üýtgeşmeler kabul edilenden soň on iki aý geçenden soň awtomatik ýagdaýda güýje girmeli.
Olar diňe tehniki üýtgetmeler.
Diňe administratiw ýa-da tehniki üýtgetmeler üçin bu gowy bolup biler.
Emma mazmunyň nukdaýnazaryndan bize agyr we çynlakaý netijeler getirýän üýtgetmeler üçin däl.
Şonuň üçin jemläp aýtsak, bar bolan halkara şertnamany üýtgetmek üçin ýönekeý köpçülikleýin ses berişlik ýeterlikdir.
Dünýä Saglyk Guramasynyň Konstitusiýasynda hakyky ratifikasiýa agzalmaýar, şonuň üçin biz
häzire çenli bu barada hiç hili habar berilmändik.
Indi çenli gören ähli zatlarym – parlament agzalarynyň, şol sanda Nora Kronig hanýma hem
ýüzlenýän soraglary – näme aýdýar, olar näme isleýärler?
Hiç hili jogap bolmady. Hiç hili mazmun ýokdy, Federal Geňeşden hiç hili anyk düşündiriş berilmän galdy.
Şonuň üçin biz, ilat hökmünde, bu mazmuny barada bilimsiz galýarys.
Şonuň üçin bu çäräni geçirmek örän möhümdir.
Elbetde, ýene bir möhüm nokat bar: şeýle üýtgetmeler diňe ses berişligiň iň soňky görnüşi iň azyndan dört aý öň Dünýä Saglyk
Assambleýasyna tabşyrylan halatynda ses berişlige goýulyp bilner.
Şonda ses berişlik maý aýynyň ahyrynda bolar, we soňky wersiýa 2024-nji ýylyň ýanwar aýynyň ahyrynda bolar.
Emma ol elýeterli däl. Diňe eşidýän zatymyz: gepleşýäris, gepleşýäris, gepleşýäris.
... Şonuň üçin bu olaryň öz düzgünlerine garşy bolar – bu Saglyk düzgünnamasynyň 55-nji maddasynyň 2-nji abzasynda bellenilýär –
eger olar ony maý aýynyň ahyrynda häzir ses bermek isleseler, onda bu olaryň Dünýä saglyk
guramasynyň öz iş tertip düzgünlerine garşy bolar.
Şonuň bilen baglylykda Dr. Silvia Behrendt we onuň guramasy, Global Saglyk Jogapkärçiligi Agentligi, Baş sekretar Tedros
Adhanoma açyk hat ýazdylar, ony takyk şol aýyplama bilen aýyplap we şeýle diýdiler: "Siz Bütindünýä Saglyk Guramasynyň
prosedura düzgünleriniň berjaý edilmegine jogapkärsiňiz."
Siz bu üýtgeşmeleriň birnäçe hepde soň ses berilmegine rugsat berip bilmeýärsiňiz, hiç kim, hiç bir ýurt
olaryň biziň üçin hakykatdanam näme aňlatýandygyny içerki taýdan seljermek mümkinçiligine eýe bolman.
Şonuň üçin biz şu ýerde belli bir derejede çaynap okaýarys, sebäbi biz diňe bu teklip edilen üýtgeşmeleri düşündirip bileris
we şu wagta çenli hiç haçan, hakykatdanam hiç haçan, "hawa, biz bu teklip edilen üýtgeşmeleri halamaýarys" diýmändir diýip belläp
bileris, Biz adam hukuklaryny doly goramak isleýäris, häkimýetleriň aýrylmazlyk prinsipini nazara almak isleýäris, bu
WHO-nyň çäkden çykan islegli häkimýetini gözegçilik ýa-da barlag edarasy arkaly çäklendirmek isleýäris we iň esasy zat, WHO-nyň
ýeke-täk saglyk pudagyndaky haýsy maglumatyň dogry, haýsysynyň nädogrydygyny kesgitlemegine hiç haçan ýol bermeli däldiris.
Men bu sözleri Şweýsariýadaky hiç bir magistratyň agzyndan heniz eşitmedim.
Emma şony aýtmaly ediň, sebäbi siz munuň bilen ylalaşmadyňyz.
Şonuň üçin biz bu barada gürleşmelidiris.
Hawa, bahalandyrma kriteriýalary ilkinji serediňde örän ýönekeý.
Ilki bilen, raýat hökmünde özümize sorag bermelidiris: hiç hili täsirli täzeden baha beriş geçirildimi? Hawa ýa-da ýok?
Ikinjiden, Dünýä Saglyk Guramasynyň resmi iş tertip düzgünleri berjaý edildi mi? Hawa ýa-da ýok?
We 'ýok' diýmek, ony ses berişlige goýmaga bolmaýandygyny aňladýar. Şol ýaly ýönekeý.
Hatda pandemiýa baradaky ylalaşyk hem däl, sebäbi olar biri-biri bilen baglanyşyklydyr.
Olar biri-biri bilen ýakyn baglanyşyklydyr. Täze pandemiýa şertnamasy bilen saglyk
düzgünleriniň uýgunlaşdyrylmagy örän ýakyn baglanyşyklydyr.
Bu, eger bir meselä ses bermäge rugsat berilmeýän bolsaňyz, onda beýlekisine hem ses bermäge rugsat
berilmeýär, sebäbi ikisi mantyk taýdan baglanyşyklydyr.
Dogry. Demek, hiç haýsydyr bir ýagdaýda biz geljekki kynçylyga başyboýun çalt girmeli
däldiris. Munuň üçin düýbünden hiç hili sebäp ýok.
Bu ýerde biz şol nokady syýasatçylarymyza nygtap, veto goýmaga mejbur etmelimiz.
We şonuň ýaly-da, Şweýsariýada ýokary baha berilýän we hakykatdanam gowy işleýän demokratiýa bar.
Bu köp sanly düzgünlerde görünýär. We esasan, geçmişde bu ýaman işlemedi.
Hem-de häzir munuň hemmesini düşündirmek gaty tehniki bolar.
Emma gysgaça aýdylanda, bu soraga – biz, ilat hökmünde, kanun döretmäge gatnaşyp bilýärisimi? – getirýän ýa-da jogap
berýän ähli bu düzgünler hemişe şol bir nokatdan başlaýar.
Ýagny, bir kanun ýa-da halkara şertnama ahyrynda biziň hukuk ýagdaýymyza nähderejede päsgel berer we
hökümetiň hereket etmegiň ygtyýary nähderejede çäklendiriljek?
Güýjleriň umumy gurluşyna nähili derejede aralaşma bar? – Konstitusiýamyzda kesgitlendigi
ýaly, güýjleriň aýrylmazlygynyň gurluşynda.
Şonuň üçin bu müdahiliniň täsiri näçe uly bolsa, pikirini aýtmak hukugy şonça-da uly bolar.
We biz muny dürli düzgünlerde tapýarys.
164-nji madda bu ýerde biraz giňişleýin bolup, kanun çykarmak diýmek adamlaryň, azyndan islege görä geçirilen
referendum çäginde hem bolsa, ses bermegini aňladýar diýýär.
Möhüm sorag şundan ybarat: geljekde Bütindünýä Saglyk Guramasy biziň konstitusiýamyzyň
hatda esasy ýörelgelerini hem çäklendirip bilermi?
We esasy ýörelgeler bar.
Eger soňky 230 ýylyň dowamynda haçan-da mekdebi tamamlap bolsaňyz, onda bu siziň ünsüňizden gaçmandy. Dogrymy?
Soňra siz üns berdiňizmi, ähli demokratiýalarymyzda häkimýetiň suiistifadäni we islegine görä hereket etmegi mümkin boldugyça
öňüni almak üçin häkimýetleriň bölünmegi, demokratiýa ýörelgesi, kanunçylyk ýörelgesi we esasy
hukuklaryň goralmagy arkaly synanyşyklar edilýändigini.
Biz muny bu ýerdäki konstitusiýamyzda biraz has takyk kesgitledik.
Bu ýörelgeleriň ählisi düşnükli beýan edilip, kanunçylykda kesgitlenen ýerine ýetiriji düzgünler bilen berkidilýär.
Güýçleriň bölünişi, bu ugurda giň gerimli sud praktikasy we kanunçylyk ýörelgesi islendiklik ýörelgesiniň ornuny tutdy.
Adam hukuklary netijeli goralmagy gerek.
Senzura bolmaly däl.
Hawa, kantonlar esasan awtonomdur.
Olaryň derejesinde olar saglyk syýasatyny garaşsyz dolandyrýarlar.
Döwlet öz ileri tutulýan ugurlaryny kesgitlemek ukybyna eýe bolmaly we mekdeplere ýa-da öz hassahanalaryna serişdelerini
täzeden gönükdirmezden ozal haýsy wirus mutasiýasyny yzarlamaly boljakdygyny başgalardan eşidip oturmaly däldir.
Gysgaça aýdanyňda, bu bir görnüş gözegçilik torudur; ony biz, esasan-da syýasatçylar, hukukçylar, jogapkär we karara
gelýän wezipedäki ähli adamlar, elbetde ylmy we lukmançylyk gözegçilik torlary bilen bilelikde döretmelidiris.
Emma bulary biz anyk ara alyp maslahatlaşyp biljek obýektiw kriteriýalardyr.
Şonuň üçin, meniň bu dersleriň hemmesinde esasy ynanjym şundan ybarat: Konstitusiýanyň iň möhüm binýat daşlarynyň gynansak-da
wagtlaýynlykda ýatyrylyp (aýrylyp) biljekdigini size görkezmek.
Şonuň üçin biz siziňden, ähli raýatlar we hormatly ýoldaş raýatlar, şeýle ýokary derejesine häkimiýetleri
geçirmäge, olary gaýtadan almaga hiç haçan mümkinçilik bolmazdan, razy bolýarmy ýa dälmi diýip soramaly.
Gysgaça aýdylanda, mesele şundan ybarat.
Hem-de hökmany referendum, bu tehniki durmuşa geçirişdir.
Gysgaça aýtsak, bu iki şertnamamyz bar.
Saglyk düzgünlerini üýtgetmek üçin ýönekeý köpçülikleýin ses ýeterlikdir, sebäbi olar diýlip bilşine görä
düýbünden tehniki häsiýete eýe, emma pandemiýa şertnamasy üçin üçden iki köpçülikleýin ses talap edilýär.
Biz maý aýynyň ahyrynda, maý aýynyň soňky hepdesinde, takmynan bäş hepde soň geçirilmegi
meýilleşdirilen ses berişlik barada gürleşýäris.
Soňra Halkara Saglyk Kadalaryna girizilen üýtgeşmeler awtomatik ýagdaýda güýje girmeli.
Munuň tersine, täze şertnama ratifikasiýa prosesini talap edýär.
Şonuň üçin umumy mazmuny näme?
Men diňe umumy mazmuny gysgaça düşündirip bilerin, ýöne bu uly bir iş barada.
Bu ýerde hakyky pandemiýa senagaty döredilýär.
Bu gaty oýlanyp taýýarlanan.
Şonuň üçin eger ony özüň okaýan bolsaň, düşünersiň.
Bu ýerde başlyk astynda başlaýar; aýdylmagyna görä, Covid şertlerinde bize bolup biljek iň erbet zat, hemmä bir
wagtda deň mukdarda sanjym üpjün edip bilmezligimizdi.
Baýlygyň paýlanyşy deň däldi.
'Equity' termini bu maksat üçin döredildi.
Aequity paýlaýyş adalaty bolmaly.
Olar munuň gaty ýaramaz we gaty howplydygyny, has millionlarça adamyň ölen bolup biljekdigini aýdyp, Bütindünýä
Saglyk Guramasyna karar bermek ygtyýaryny bermelidigimizi aýtdylar. Bolýar, bu öndürilýän önümlerdir.
Şonuň üçin biz mRNA esasynda bolan sanjym maddalary, diagnostika serişdeleri we islendik pandemiýa önümleri barada gürleşýäris.
Dünýä Saglyk Guramasyna munuň ählisini karar etmäge rugsat berilmeli.
Dünýä saglyk guramasynyň agza döwletleri, şeýle diýsek, yzygiderli onlaýn inventar tabşyrmalydyr, şonda
gurama Şweýsariýanyň biraz has köp üpjün etmeli ýa-da üpjünçilikleriň Afrikaya iberilmelidigini barlap biler.
Afrikalylaryň biraz az bar, şonuň üçin olar biraz has köp goldawa mätäç.
Şu terminin içinde gizlenen zat şudur: deňlik.
Şonda döwletler hökmanylykda, we bu örän, örän, hakykatdanam, täze Epidemikiň Aktynda aýdyň görünýär,
daşky gurşawy yzygiderli gözegçilikde saklamalydyrlar.
Potensial patogenler islendik ýerde gizlin galyp biler: adamlarda, daşky gurşawda, kanalizasiýada we haýwanlar dünýäsinde.
We işte ol, Epidemikiýalar hakyndaky kanuna teklip edilen üýtgetmede ýerleşýän düşnüksiz düzgün:
Federal Geňeşi ähli edaralary patogenler üçin çykýan suwlary synag etmäge mejbur edip bilmelidir.
Ýagny, genomik tertiplemäniň usulyny ulanmak.
Şonuň üçin siz birneme atom derejesine çenli düşüp, kanalizasiýa suwunda PCR synagyny ulanmak – ýene-de çayaň ýapraklaryny okaýan
ýaly – howp subutnamasyny döretmek üçin synanyşýarsyňyz, şol subutnama esasynda Federal Geňeşiň
krizis ýagdaýyny yglan etmäge rugsat berilmeli.
Bu prinsipde islegçe hereket etmekdir.
Bu meni advokat hökmünde titretdirýär, sebäbi men adatça islendiklikden gaty hoşlanmaýaryn we bu,
gyssagly hukuklaryň binýady hökmünde has-da ýaramaz.
Şol bolmaly däl.
Şonuň üçin hiç hili çäklendirmeler bolmazdan ähli kanalizasiýa suwlaryny hemişelik
gözegçilikde saklamak hakykatdanam psihotik borçdyr.
Bütin zat Bir Saglyk şygary astynda ilerleýär.
Planetanyň umumy saglygy – ahyrynda hemmesi bir-biri bilen baglanyşykly – haýwanlar, adamlar, daşky gurşaw, Ýer we hatda
klimat üýtgemelerine çenli. Klimatyň üýtgemegi we CO2 derejesi hem krizis ýagdaýyny
yglan etmek üçin esas hökmünde kabul edilmeli.
Bularyň ählisi – tapylan netijeler we anyklanan patogenler – halkara maglumatlar bazasynda paýlaşylmalydyr.
Siz muny görüp bilersiňiz. Indi bolsa, Ine, gelýär.
Indi hem gözleg we ösüş işleri alnyp barylmalydyr.
Başgaça aýdylanda, has-da ýokuşly bolýan mümkin bolan patogenlere gözleg we ösüş işleri.
Bu "gain-of-function". Bu täze pandemiýa şertnamasynyň çäginde patogenleriň süni ýagdaýda güýçlendirilmegine degişlidir.
Şonuň üçin mesele şu ýerde, we bilşimiz ýaly, dürli alymlaryň aýtmagyna görä, Covid-19-yň tebigatda tapylmandygy
ýa-da şol ýerde döräp bilmejekdigi barada dürli alamatlar bar – ýagny Covid-19, SARS-CoV-2 patogeni hökmünde.
Gysgaça aýdylanda, ýurtlar bu patogenleriň güýçlenmegine özleri goşant goşmaga höweslendirilýär.
Soňra bu meşhur DCX sanawy bar.
Bu esasan iň gowy çaklama. Başgaça aýdylanda, indiki hüjüm ediji patogen haýsy bolup biler diýen çaklama.
Pandemiýa önümleri eýýäm bu patogen esasynda elýeterli edilýär, sanjym maddalary bolsa "Tiz ulanyş sanawy" ady bilen berilýär.
Ähli ýurtlar gyssagly tassyklamalar girizmeli. Gyssagly tassyklamalar, hanımlar we
jenaplar, häzire çenli resmi taýdan ýokdy.
Biz Ýewropadaky we Şweýsariýadaky ähli ýurtlarymyzda entek belli bir iň pes päsgelçilikler bardy.
Emma ABŞ-da bar bolan tiz ygtyýar beriş tertibi astynda, zerur bolan ýeke-täk zat
ygtyýarly edaranyň krizis ýagdaýyny yglan etmegidir.
Şondan soň täsirliligi ýa-da howpsuzlygy barada goşmaça barlag gerek däl.
Hiç zat ýok, sebäbi bu gyssagly ýagdaý.
Munuň arkasynda harby pikir bar.
Gysgaça aýdylanda, bu haýsydyr bir krizis ýagdaýyna bagly bolmazdan garaşsyz bar bolan uly ykdysady sikldir.
Indi munuň üstesine, biziň saglyk düzgünnamalarymyz bar, olar bu meseläni doly anyk görkezýär – muny takyk Halkara
derejesinde alada döredýän jemgyýetçilik saglygy howp-hatarly ýagdaýlarynyň yglan edilmegi arkaly anyklaşdyrýar.
Men aýdşym ýaly, Saglygy goraýyş ministrliginiň baş direktory geljekde islendik
sebäpden bu tötänleýin ýagdaýy yglan edip biler.
We biziň garaşýan zatymyz takyk tersine bolar.
Biz dünýä derejesindäki saglyk krizisiniň üç ýyl üç aýlap dowam edendigini gördük.
Şonuň üçin logiki netije şundan ybarat bolar: şeýle esaslandyrylmadyk ýagdaýda çäklendirmeleriň aýrylyp
bilinjekdigi, ony gaýtadan gözden geçirmek mümkinçiligi we ş.m.
Gersisi dogry.
Soňra beýlekisi hem şonuň ýaly edýär.
Iki şertnamada-da merkezde "infodemics" sözüni görersiňiz.
Infodemikler – jemläp aýtsam – WHO üçin möhüm gözegçilik guralydyr.
Emma serediň, bu halkara gurama diňe bu şertnamalarda däl, eýsem web sahypasynyň islendik ýerinde – WHO we Infodemics diýip
Google-dan gözläp bilersiňiz – her ýerde, esasanam şol temany doly ele alýar we "diňe biz
hakykaty kesgitläp bileris" diýen goly bar.
Haýsy maddalar täsirli bolandygyny aýtmagymyza rugsat berilýär we tötänleýin ýagdaýyň näçe wagt
dowam etjekdigini aýtmagymyza rugsat berilýär.
Bu düýbünden islegçe. Bu XIV-nji Lýudwik.
Bu Fransuz inqilabyndan öňki, absolýutist hökmdarlykdyr.
Bu biziň konstitusiýamyz bilen düýbünden gabat gelmeýär.
Muny şertnamalarda hem-de baş sahypada taparsyňyz.
Diňe şol dogma – hakykaty özbaşdak kesgitlemäge we senzura girizmäge ýa-da ony amala aşyrmaga rugsat berýän bu
doktrina – özüçe her demokratiýada zerur bolan esasy ýörelge, ýagny pikir we maglumat azatlygynyň agyr derejede bozulmagydyr.
Eger pikir azatlygyny we maglumat azatlygyny alyp salan bolsaň, onda azat ylym, adalatly sud ulgamy we demokratiýa hem bolmaz.
We munuň bolmagyna hiç haçan ýol berilmeli däl.
Elbetde, men esasan size dogry garaýşy bermek isleýärdim.
Çünki, bilýäňizmi, bu şertnama düzgünleriniň ählisi bilen iki sagat wagt gerek bolýar we
ahyrynda hukukçy däl adam iň köp çaşyp galýar.
Emma indi elinizde möhüm ölçeg kriteriýalary bar, olar gepleşiklerde hem kömek edip, size şeýle diýmäge
mümkinçilik berýär: Duruň, ilki bilen meseläni çözmeli!
Ikinjiden, Dünýä Saglyk Guramasynyň öz düzgünlerine eýerilmeli.
Üçünjiden, öz maksatlaryna görä, Dünýä Saglyk Guramasy hiç hili zyýan ýetirmäge ygtyýarly däl.
Dördünjiden, Philipp Kruse-niň beýleki prezentasiýalaryna serediň.
Mana goşmaça jikme-jiklikler.
Bagyşlaň, men doly düşnükli bolup bilmedim, we köp sag boluň.
Köp sag bol, Philipp.
Hemişe örän maglumatly.