WEBVTT

00:00.429 --> 00:05.718
Ha ho na lefu le leng le nang le tšusumetso e
tebileng joalo ka ea kankere sechabeng sa rona.

00:05.718 --> 00:09.422
Ruri motho e mong le e mong o tseba motho e mong
sehlopheng sa hae sa haufi-ufi ea kileng a ba le

00:09.422 --> 00:12.286
mofetše kapa esita le ea hlokahetseng ka lebaka la oona.

00:12.286 --> 00:16.503
Ka selemo sa 2018 feela, pele ho sewa sa
coronavirus, ho bile le batho ba bašwa ba dimilione tse 18

00:16.503 --> 00:18.980
ba fumanweng ba na le kankere lefatsheng ka bophara.

00:18.980 --> 00:23.958
Naheng ea Jeremane, kankere e bile sesosa
sa bobeli se ka sehloohong sa mafu ka 2022.

00:23.958 --> 00:31.767
Dipalopalo tsa dilemo tse 10 tse fetileng di bontsha keketseho
ya sekgahla sa mafu a kankere, ka keketseho ya 1.5 lekholong.

00:31.767 --> 00:36.493
Ka 2019, koranta ea Südkurier e ile ea phatlalatsa sehlooho se
reng: "Li-euro tse libilione tse 120 bakeng sa

00:36.493 --> 00:41.081
lipatlisiso: Lebaka leo ka lona EU e
phatlalatsang ntoa khahlanong le mofetše hona joale."

00:41.081 --> 00:49.917
Ka lebaka leo, tšebeliso ea lichelete bakeng sa lipatlisiso e tla
eketsoa ka libilione tse ling tse £120 pakeng tsa 2021 le 2027.

00:49.917 --> 00:53.570
Ho 'nile ha tšeloa chelete e ngata
haholo liphuputsong tsa mofetše kamehla.

00:53.570 --> 00:58.937
Empa ke hobaneng ha ho fihlela jwale ho eso be le
kgatelopele e kgolo ntweng kgahlanong le kankere?

00:58.937 --> 01:05.714
Ha re qale ka ho sheba ka bokgutshwane nalane ya
dipatlisiso tsa kankere tse fetang dilemo tse 100 tse fetileng.

01:05.714 --> 01:06.574
Pele.

01:06.574 --> 01:09.787
Nalane ea liphuputso tsa mofetše

01:09.787 --> 01:15.779
Hoo e ka bang ka 1900, ho ile ha sibolloa likokoana-hloko tse
ngata le ho feta tse bakang mafu a fapaneng a tšoaetsanoang.

01:15.779 --> 01:19.960
Tabeng ea mofetše, le bona bafuputsi
qalong ba ile ba batla ho fumana kokwanahloko.

01:19.960 --> 01:26.525
Diphuputso tsa Baprofesa Robert Koch le M.
Newjadomskij di ne di na le temohisiso e kgolo.

01:26.525 --> 01:32.200
Bobedi ba ile ba sibolla ka boikemelo hore disele tsa
tumoro ya kankere di fapane le dithishu tse tlwaelehileng.

01:32.200 --> 01:37.027
Li bontša mekhoa eo ho tsejoang hore ha e
etsahale liseleng tse tloaelehileng tsa 'mele.

01:37.027 --> 01:42.474
Ka mohlala, li bontša kholo e bonahalang e se na
moeli, li tsamaea "joaloka li-amoeba" 'me li etsa metso e

01:42.474 --> 01:46.091
meng likarolong tse fapaneng ka ho feletseng tsa 'mele.

01:46.091 --> 01:51.018
Ka hona, Koch le Newjadomskij ba ile ba fihlela qeto
ea hore mofetše o bakoa ke likokoana-hloko tse

01:51.018 --> 01:54.560
nyenyane haholo, ke hore, likokoana-hloko tse bakang mafu.

01:54.560 --> 01:59.338
Leha ho le jwalo, bafuputsi ba bang ba hlalositse
kgolo ya kankere e hlaha ka lebaka le 'sa

01:59.338 --> 02:03.162
pheleng', mohlala, ka tsusumetso e amang disele tsa mmele.

02:03.162 --> 02:09.365
Ho ya ka sena, sele ya mofets'e ke sele e fetohileng, ke
hore e senyehileng, e hlahisitsweng ke mmele ka boyona.

02:09.365 --> 02:13.701
Kamorao ho ngangisano e matla, kgopolo
ya sele e senyehileng e ile ya atleha.

02:13.701 --> 02:17.792
Kalafo ea mofetše ea kajeno e thehiloe holim'a "ho senyeha hona".

02:17.792 --> 02:24.151
Patlo ea kokwanahloko e ile ea emisoa ka molao.
Liphuputso tse ling tsa bofuputsi ha li sa hlokahala.

02:24.151 --> 02:29.201
Ho fihlela ha jwale, dipatlisiso tsa semmuso tsa
kankere di atlehile ho iphapanyetsa diphumano tsa dipatlisiso

02:29.201 --> 02:32.423
"tse ding" kapa ho lwantsha bafuputsi ba sa rateheng.

02:32.423 --> 02:41.102
Ka hona, mona ke kakaretso e khutšoanyane ea
liphuputso tseo mohlomong o e-s'o ka o utloa ka tsona.

02:41.102 --> 02:42.051
Bobedi.

02:42.051 --> 02:46.645
Liphetho tse ling tsa liphuputso

02:46.645 --> 02:48.832
Ngaka Alfons Weber

02:48.832 --> 02:53.800
Ka 1967, setsebi sa mofetše sa Mojeremane le
mofuputsi oa lisele, Dr Alfons Weber, o

02:53.800 --> 02:57.354
phatlalalitse liphetho tsa liphuputso tsa hae.

02:57.354 --> 03:03.260
Ho latela sena, o ka fumana likokoana-hloko tse phelang ka hare
ho lisele tse ling 'meleng mofuteng ofe kapa ofe oa lihlahala.

03:03.260 --> 03:08.427
Dr Alfons Weber o ne a kgodisehile hore ha
ho le e nngwe ya diphekolo tsa kankere tse

03:08.427 --> 03:11.880
dumeletsweng ka molao e neng e tla thusa.

03:11.880 --> 03:18.370
Sele ea tishu e hlaseloa sebakeng sa
likokoana-hloko tse bakang mofetše.

03:18.370 --> 03:22.820
Bopaki ba hae ba lipatlisiso bo ile ba hlokomolohuoa haholo.

03:22.820 --> 03:31.839
Ke "lintho tsa khale, maputsoa a metsi kapa meaho ea
maiketsetso" kapa esita le "lipono tsa sephiri sa kelello".

03:31.839 --> 03:37.951
Mokhoa oa hae o atlehileng oa ho phekola mofetše ka
meriana ea malaria o ile oa baka lilemo tsa lits'ebetso tsa

03:37.951 --> 03:41.614
lekhotla le ho hlakoloa ha laesense ea hae ea bongaka.

03:41.614 --> 03:51.342
Ka 1972, o ile a kenngwa sepetleleng sa mafu a kelello,
leha a ne a se na bokudi ba kelello bo netefaditsweng.

03:51.342 --> 03:55.225
Ngaka Helmut Keller, Jeremane

03:55.225 --> 03:59.947
Ho tloha ka 1972 ho ea pele, Keller o ile a
phekola lihlahala tse itseng ka katleho e kholo

03:59.947 --> 04:03.689
ka motsoako o tsoang ho semela sa Venus flytrap.

04:03.689 --> 04:12.372
Sehlahisoa sa hae "Carnivora" se fumane tumello ea
nakoana Jeremane mme se ile sa ratoa haholo ke bakuli.

04:12.372 --> 04:16.080
Leqeba letlalong la indasteri ea meriana.

04:16.080 --> 04:23.922
Ka lebaka leo, Ofisi ea Bophelo bo Botle ea Federale e ile
ea qobelleha ho thibela sethethefatsi se secha hape ka 1986.

04:23.922 --> 04:33.374
Hobane Ngaka Keller a ile a tswela pele ho phekola bakudi ba hae
ka Carnivora, o ile a lefiswa dimaka tse 10,000 tsa Jeremane.

04:33.374 --> 04:35.665
Tamara Lebedeva

04:35.665 --> 04:43.028
Ka 1989, setsebi sa khemistri le sa mafu a
likokoana-hloko sa LeRussia se ile sa supa mookotaba

04:43.028 --> 04:47.326
oa khale, Trichomonas, e le sesosa sa mofetše.

04:47.326 --> 04:51.164
Ho ya ka boiphihlelo ba hao, mahlong a se
nang boitsebelo a ngaka ya mofetše,

04:51.164 --> 04:54.214
di-flagellate di ka bonahala e le disele tsa mofetše.

04:54.214 --> 04:57.230
Li-Trichomonas ke "bo-'mampoli ba thetso".

04:57.230 --> 05:02.780
Ka mohlala, li ne li ka iphetola ho tloha sebopehong sa tsona se
selelele se nang le likhoele le li-flagella

05:02.780 --> 05:07.700
ho ba sebopeho se sephara sa amoeba se
neng se tla tšoana haholo le lisele tsa batho.

05:07.700 --> 05:13.612
Ka sebopeho sa bona sa amoeba, ba etsa
likolone 'me ba ikoahela ka sekoahelo se hlokahalang.

05:13.612 --> 05:20.571
Lebedeva o ile a lemoha
trichomoniasis e le mohato oa pele oa mofetše.

05:20.571 --> 05:27.534
Maiteko a bona a ho hohela tlhokomelo ea sechaba
liphethong tsena tsa lipatlisiso a ile a hloleha.

05:27.534 --> 05:34.139
Lebedeva: "Lengolo le leng le le leng, potso e 'ngoe le e 'ngoe
ho Lekala la Bophelo kapa mekhatlong e meng

05:34.139 --> 05:40.193
ea litšebeletso tsa bophelo bo botle e romelloa
hape Setsing sa Naha sa Oncology se Moscow."

05:40.193 --> 05:44.476
mme ho tloha moo ho hlaha karabo e ahlolang
nako le nako ya hore phumano ha e le bohlokwa

05:44.476 --> 05:48.832
bo lekanang le boikitlaetso ba ho e batlisisa.

05:48.832 --> 05:55.644
Bamameli ba ratehang: Diphetho tsa dipatlisiso tse
hlahisitsweng mona di emetse tse ding tse ngata.

05:55.644 --> 05:58.420
Hobaneng di patetswe setjhaba?

05:58.420 --> 06:02.766
Ke mang ea nang le thahasello ea ho hatella,
ho senya lebitso, esita le ho etsa hore

06:02.766 --> 06:06.156
lipatlisiso tse ling tsa mofetše e be tlolo ea molao?

06:06.156 --> 06:10.499
Ka tlase, re bontša kamoo lihlopha tse itseng
tsa lichelete tse phahameng li hapileng tsamaiso

06:10.499 --> 06:13.952
ea bophelo bo botle bakeng sa merero ea tsona.

06:13.952 --> 06:14.966
Tharo.

06:14.966 --> 06:20.352
Phetolo ea tsamaiso ea bophelo bo botle

06:20.352 --> 06:25.037
Ha re reteleheleng lelapeng le ileng la kena
nalaneng e le "bafani ba baholo ba molemo",

06:25.037 --> 06:27.830
ba tsejwang hape e le barui ba pelo e ntle:

06:27.830 --> 06:30.909
Lelapa la Maamerika la Rockefeller.

06:30.909 --> 06:38.356
Hoo e ka bang ka 1880, Rockefeller Sr. o ne
a laola 90% ea 'maraka oohle oa oli oa US.

06:38.356 --> 06:42.305
Hoo e ka bang ka 1900, borasaense ba ile ba
sibolla "petrochemistry", ke hore, tlhahiso ea

06:42.305 --> 06:45.059
lik'hemik'hale ho tsoa oli e sa hloekisoang.

06:45.059 --> 06:48.505
Ba ile ba qala ho hlahisa metsoako e
sebetsang e tsoang limeleng ka mokhoa oa maiketsetso.

06:48.505 --> 06:52.350
Tsena li ka fuoa tokelo ea molao
'me tsa rekisoa ka phaello e kholo.

06:52.350 --> 06:57.956
Morero oa Rockefeller e ne e le ho theha 'maraka
bakeng sa lihlahisoa tsa meriana tsa lik'hemik'hale.

06:57.956 --> 07:03.409
Leha ho le jwalo, kgetho ya Maamerika ya
meriana ya tlhaho le ya ditlama e ile ya mo sitisa.

07:03.409 --> 07:10.140
Hoo e ka bang halofo ea lingaka le likolo tsa bongaka
United States le tsona li ne li sebelisa meriana e akaretsang.

07:10.140 --> 07:16.081
Rockefeller Sr. o atlehile joang ho hapa lefapha la bongaka?

07:16.081 --> 07:18.997
Tlaleho ea Flexner

07:20.542 --> 07:25.264
Molekane oa Rockefeller litumellanong tsa khoebo tse
nang le phaello e kholo e ne e lula e le Andrew Carnegie.

07:25.264 --> 07:28.400
Bobedi e ne e le batšehetsi ba matla ba eugenics.

07:28.400 --> 07:34.000
Batšehetsi ba eugenics ba ikemiselitse taolo ea palo ea
batho le ho thibela seo ho thoeng ke "likarolo tse

07:34.000 --> 07:38.340
tlase tsa sechaba", mohlala, ka ho nts'etsapele ka likhoka.

07:38.340 --> 07:45.353
Andrew Carnegie o ile a bokella leruo le leholo ka
indasteri ea tšepe mme a itlhomphuella kapele e le "mofani e

07:45.353 --> 07:50.040
moholo" ka menehelo ea hae e meholohali le ka ho theha mekhatlo.

07:50.040 --> 07:57.920
Ka mohlala, ka 1905 Carnegie o thehile Motheo
wa Carnegie bakeng sa Ntshetsopele ya Thuto.

07:57.920 --> 08:04.316
E le hore morero oa Rockefeller o phethahale, Motheo oa
Carnegie o ile oa khetha setsebi sa likhopolo tsa thuto, Abraham

08:04.316 --> 08:08.339
Flexner, hore a etse phuputso ka thuto ea bongaka Amerika.

08:08.339 --> 08:14.208
Flexner o phatlalalitse diphuputso tsa hae ka 1910
ho seo se ileng sa tsejwa e le Tlaleho ya Flexner.

08:14.208 --> 08:19.632
Tlaleho ena e ile ea beha lefapha la bongaka tseleng
eo Rockefeller a neng a e batla – ka litlamorao tse

08:19.632 --> 08:23.599
pharaletseng bakeng sa koetliso ea litsebi tsa bongaka.

08:23.599 --> 08:25.714
Ka bokgutshwane, tsena e ne e le:

08:25.714 --> 08:30.960
Dikolo tsohle tse neng di sa rutele ho ya ka "khemistri
ya meriana", ke hore, "phekolo ya saense", di ile tsa

08:30.960 --> 08:35.060
amohuwa tumello ya tsona le tshehetso yohle ya ditjhelete.

08:35.060 --> 08:40.906
Ho li-sekolo tse 155 tsa bongaka tse neng li
le teng mehleng e fetileng United States le

08:40.906 --> 08:44.742
Canada, ho ile ha sala tse 66 feela ka 1935.

08:44.742 --> 08:49.920
Dikolo tsa bongaka tse setseng di ile
tsa lahlehelwa ke boipuso ba tsona.

08:49.920 --> 08:57.724
Mokhoa o akaretsang oa bophelo bo botle le tlhokomelo ea
thibelo ea mafu o ile oa batla o nyamela thutong le koetlisong.

08:57.724 --> 09:01.840
Meriana e thehiloeng lik'hemik'hale
e phahamisitsoe boemong ba saense.

09:01.840 --> 09:07.774
Maamerika a ne a susumelitsoe ke lepetjo le reng
"pili e le 'ngoe bakeng sa bokulo bo bong le bo bong".

09:07.774 --> 09:12.180
Meriana ea tlhaho e senotsoe lebitso.

09:12.180 --> 09:16.196
Kamora dilemo tse pedi feela, taba
yohle e ile ya phetwa bakeng sa Yuropa.

09:16.196 --> 09:19.753
– ka ditlamorao tse tshwanang.

09:19.753 --> 09:24.618
Phethahatso ea Tlaleho ea Flexner

09:24.618 --> 09:30.530
Tlaleho ea Flexner e ile ea phethahatsoa ke Boto ea
Thuto e Akaretsang ea John D. Rockefeller Senior.

09:30.530 --> 09:34.717
GEB ke motheo oo a o thehileng ka 1902.

09:34.717 --> 09:39.960
Lichelete tsena li ile tsa abeloa
likholetjhe, liunivesithi le likolo tsa bongaka.

09:39.960 --> 09:45.451
Ba ne ba lokela ho thusa ka "tokiso ea sebopeho"
ho latela litakatso tsa lelapa la ha Rockefeller.

09:45.451 --> 09:48.607
Le eena o kentse letsoho: Abraham Flexner.

09:48.607 --> 09:53.808
O ile a kena ho GEB e le motlatsi oa mongoli ka 1912.

09:53.808 --> 09:54.964
Flexner:

09:54.964 --> 10:01.949
Pakeng tsa 1919 le 1928, Boto e Akaretsang ea Thuto e kentse
letsoho ka kotloloho le ka tsela e sa tobang ka halofo

10:01.949 --> 10:10.417
ea bilione ea lidolara kapa ho feta lisebelisoeng le
limpho tsa lichelete tsa thuto ea bongaka ea Amerika.

10:10.417 --> 10:18.087
Seo se lekana le boleng ba ha jwale ba lidolara tse
dibilione tse 9.1, tseo e seng tsa boitelo ka botlalo!

10:18.087 --> 10:23.222
Lilemo tse mashome a mabeli ka mor'a hore Boto
ea Thuto e Akaretsang e theoa, John D.

10:23.222 --> 10:26.840
Rockefeller Jr. o thehile Boto ea Thuto ea Machaba.

10:26.840 --> 10:33.325
Ntle le mekhatlo, IEB e boetse e tšehelitse
bo-ramahlale ka bomong boemong ba machaba.

10:33.325 --> 10:40.448
E abile makala a makgolo a dithuso tsa dithuto le dithuso
tsa ditjhelete ho mekgatlo dinaheng tse 39 tse fapaneng.

10:40.448 --> 10:46.780
Ka kakaretso, Rockefeller Jr. o kentse
letsoho ka chelete e fetang $21 milione ho IEB.

10:46.780 --> 10:51.640
Seo se lekana le boleng ba lidolara tse limilione tse 376 kajeno.

10:51.640 --> 11:01.089
Ka 1938, Motheo oa Rockefeller o ile oa nka boikarabello
ba Boto ea Thuto ea Machaba mme oa tsoela pele ho e phetha.

11:01.089 --> 11:06.134
Metheo e meng e thehiloeng ke ba ha Rockefeller

11:06.134 --> 11:12.163
Jwalokaha o bona, John D. Rockefeller Sr. e ne e le
monna ya nahanang ka maano ya sa kang a "tlisa thuto ya

11:12.163 --> 11:15.534
bongaka mehleng ya sejwalejwale" ka sepheo se itshepo feela.

11:15.534 --> 11:19.660
Etsoe, o ne a fetohile morui e moholo oa oli
le monna ea ruileng ka ho fetisisa lefatšeng

11:19.660 --> 11:22.329
ka nako eo ka mekhoa ea khoebo e sa lokang.

11:22.329 --> 11:26.040
O ne a dula a sebedisa tjhelete ya hae
ka bohlale ho eketsa phaello haholo.

11:26.040 --> 11:32.066
Ka ho hlophisa bocha thuto ea bongaka le
tlhokomelo ea bophelo, o ile a theha 'maraka o moholo

11:32.066 --> 11:36.065
bakeng sa lihlahisoa tsa bongaka tsa lik'hemik'hale.

11:36.065 --> 11:39.870
Ka nako e tšoanang, o bile le
tšusumetso e kholo liphuputsong tsa saense.

11:39.870 --> 11:45.876
Ka lebaka lena, ba ha Rockefeller ba thehile, hara tse ling,
diyunivesithi tse nang le tshusumetso e kgolo, sepetlele sa

11:45.876 --> 11:50.604
dipatlisiso sa bohlokwa haholo le sekolo se phahameng sa bongaka:

11:50.604 --> 11:58.069
1901, ho thehwa ha Rockefeller Institute for Medical
Research, eo hona jwale e leng Rockefeller University.

11:58.069 --> 12:02.396
Setsi sa phuputso ea bongaka sa poraefete.

12:02.396 --> 12:10.454
1910, Ho thehwa ha Sepetlele sa Univesithi ya Rockefeller,
sepetlele sa pele sa dipatlisiso naheng ya United States.

12:10.454 --> 12:13.782
Liphuputso tse tšehelitsoeng ka
lichelete tsa poraefete lia etsoa moo.

12:13.782 --> 12:20.656
Bothata ke hore hangata tsena li
lebisa sephethong se loketseng motšehetsi.

12:20.656 --> 12:27.098
1910, Ho thehwa ha Sekolo sa Johns Hopkins
Bloomberg sa Bophelo bo Botle ba Setjhaba.

12:27.098 --> 12:33.564
U ka fumana lintlha tse ling mabapi le tšusumetso le
likamano tsa lelapa lohle la ha Rockefeller lenaneong

12:33.564 --> 12:37.610
"The Rockefeller Dynasty: One Step Ahead of World Events?"

12:37.610 --> 12:42.975
Ka mor'a moo, re shebisisa ka ho teba
Rockefeller Jr. le tšusumetso ea hae

12:42.975 --> 12:48.791
mokhatlong oa bophelo oa American Cancer Society.

12:48.791 --> 12:49.865
4.

12:49.865 --> 12:55.213
Rockefeller o tshehetsa Mokgatlo wa
Amerika wa Kankere ka ditjhelete.

12:55.213 --> 13:01.356
Ka 1913, Mokgatlo wa Amerika wa Taolo ya Kankere o
ile wa thehwa, o tsejwang hona jwale feela e le

13:01.356 --> 13:06.141
Mokgatlo wa Amerika wa Kankere, kapa ACS ka bokgutshwanyane.

13:06.141 --> 13:13.376
Webosaete ea linkedin.com e bile e
thathamisa Rockefeller Jr. e le mothehi oa ACS.

13:13.376 --> 13:20.400
Ho latela tlhaloso ea eona, ke mokhatlo oa bophelo bo botle oa
baithaopi o thehiloeng sechabeng, o

13:20.400 --> 13:28.520
phahametseng libaka, o inehetseng ho felisa mofetše
e le bothata bo boholo ba bophelo bo botle.

13:28.520 --> 13:34.511
Empa nnete ke efe, ho sa natsoe
tekanyetso ea libilione tsa liponto?

13:34.511 --> 13:37.097
Ha re shebeng lipalo:

13:37.097 --> 13:45.195
Ka 1913, batho ba 75,000 ho ba ka bang limilione tse 96 naheng
ea United States ba ile ba hlokahala ka lebaka la mofetše.

13:45.195 --> 13:51.585
Sena se fella ka sekgahla sa mafu sa 78 ho baahi ba 100,000.

13:51.585 --> 13:58.983
Kajeno, hoo e ka bang Maamerika a 606,000 a hlokahala
ka lebaka la mofetše selemo se seng le se seng ho tsoa

13:58.983 --> 14:04.091
palo ea baahi ba limilione tse 338 (ho tloha ka 2022).

14:04.091 --> 14:10.080
Sekgahla sa lefu ke 179 ho batho ba 100,000.

14:10.080 --> 14:20.359
Kamora dilemo tse 110 tsa mosebetsi wa ACS, sekgahla sa mafu a
kankere se se se phahame ho feta habeli naheng ya United States.

14:20.359 --> 14:26.360
Buka e qaqileng Murder by Injection ka E.
Mullins, e hatisitsweng ka 1988, e ngola hore ke

14:26.360 --> 14:29.780
batsamaisi bafe ba banka ba neng ba le ka morao ho

14:29.780 --> 14:36.455
Mokgatlo wa Kankere le hore na tjhelete ya
kankere e ile ya kgutlela ka dipateng tsa mang:

14:36.455 --> 14:43.298
Ka 1976, bahlahlobisisi ba ile ba hlokomela hore bonyane ditho
tse leshome le metso e robeli tsa boto ya batsamaisi ya Mokgatlo

14:43.298 --> 14:48.867
wa Amerika wa Kankere e ne e le batsamaisi ba baholo ba dibanka.

14:48.867 --> 14:57.320
(...) 'Muelli oa ACS o ile a lumela hore 70% ea tekanyetso ea
bona ea lipatlisiso ka 1976 e ile ea ea ho "batho ka bomong kapa

14:57.320 --> 15:04.041
mekhatlo" eo litho tsa boto ea bona li neng li amana le eona.

15:04.041 --> 15:04.982
Tlhano.

15:04.982 --> 15:07.769
Kalafo ea khemio

15:09.400 --> 15:14.309
Ka ho thehwa ha Rockefeller Institute le Sepetlele,
lelapa la ha Rockefeller le ile la kgona ho ba le

15:14.309 --> 15:17.760
tshusumetso e tobileng dipatlisisong tsa bongaka ba bophelo.

15:17.760 --> 15:24.877
Ka ho toloka feela diphetho tsa dipatlisiso,
dipatlisiso di ka tsamaiswa nqa e itseng e batlehang.

15:24.877 --> 15:29.040
Kajeno, chemotherapy ke mokhoa o
atileng ka ho fetisisa oa phekolo ea mofetše.

15:29.040 --> 15:32.088
Sena se qalile nakong ea Ntoa ea Bobeli ea Lefatše.

15:32.088 --> 15:37.936
Ka 1942, ho ile ha etswa dipatlisiso laboratoring ya Sekolo
sa Bongaka sa Yale mabapi le tshusumetso ya kgase ya mosetareta,

15:37.936 --> 15:40.720
e leng sebetsa sa ntwa ya dikhemikhale, hodima lymphoma.

15:40.720 --> 15:45.720
Khase ea mosetareta e ile ea sebelisoa ka lekhetlo la
pele e le khase e chefo nakong ea Ntoa ea Pele ea Lefatše.

15:45.720 --> 15:51.755
Mohahi e moholo ka ho fetisisa oa likhase tse chefo
lefatšeng e ne e le Mojeremane-Moamerika Frederick Zinsser,

15:51.755 --> 15:56.264
khon'a Mopresidente oa Banka ea Lefatše John J. McCloy.

15:56.264 --> 16:01.678
Frederick Zinsser o ithutile ho hlahisa khase e chefo
Heidelberg mme ka lebaka leo a ba morui naheng ea USA.

16:01.678 --> 16:05.888
McCloy o ile a qala ho tlisa bo-ramahlale ba Majeremane a Manazi
ba ikhethileng ka libetsa tsa lik'hemik'hale le

16:05.888 --> 16:10.155
tsa baeloji naheng ea United States, a le maemong
a hae a ho ba Motlatsi oa Mongoli oa Ntoa oa US.

16:10.155 --> 16:15.896
Ho joalo le ka litsebi tsa libetsa tsa
baeloji tsa Majapane tse tsoang ho UNIT 731.

16:15.896 --> 16:21.838
McCloy o ile a fihla Jeremane ka 1949 a na le matla
a bohatelli mme a kgetha moena wa hae ka nyalo,

16:21.838 --> 16:25.900
Konrad Adenauer, ho ba Tona-kholo ya pele ya Federale.

16:25.900 --> 16:29.519
Tlas'a Manazi le tlas'a Adenauer, Heidelberg e
ile ea lula e le setsi sa lipatlisiso tsa

16:29.519 --> 16:32.320
Jeremane tsa libetsa tsa lik'hemik'hale le tsa baeloji.

16:32.320 --> 16:36.160
Setsi sa Jeremane sa Dipatlisiso tsa
Kankere (DKFZ) se fumaneha Heidelberg.

16:36.160 --> 16:37.792
Empa ha re kgutleleng USA:

16:37.792 --> 16:48.884
Ka 1957, mokudi wa pele wa kankere o ile a phekolwa
ka chemotherapy Setsing sa Naha sa Kankere (NCI).

16:48.884 --> 16:54.280
Jwalokaha bohle ba tseba, chemotherapy e
fanoang kajeno e na le ditlamorao tse mpe haholo.

16:54.280 --> 16:58.532
Sena ke seo setsi sa ditaba tsa kgwebo sa Jeremane,
Deutsche Wirtschaftsnachrichten, se se tlalehang, qotso:

16:58.532 --> 17:03.925
Chemotherapy e lefelloa ke lik'hamphani tsa inshorense ea
bophelo bo botle, 'me indasteri ea meriana e tšehetsa ka

17:03.925 --> 17:07.442
lichelete lithuto ho khothaletsa thekiso ea chemotherapy.

17:07.442 --> 17:16.269
(…) Hangata, chemotherapy ha se ka mokudi, empa
e le ka tjhelete e ngata haholo e ka etswang.

17:16.269 --> 17:21.446
Khemotherapi e bitsa ka karolelano €10,000 ho isa ho €20,000
kalafong ka 'ngoe, chelete eo lik'hamphani tsa inshorense ea

17:21.446 --> 17:25.212
bophelo bo botle li e busetsang ka
lipeheletso tse ntseng li eketseha tse lefuoang ke ba

17:25.212 --> 17:27.772
kenyang lipeheletso ho bahlahisi ba meriana.

17:27.772 --> 17:32.580
Ka hona, Chemotherapy e etsetsa
indasteri ea meriana phaello e kholo haholo.

17:32.580 --> 17:38.207
Mothating ona, ha ho a lokela ho latolwa hore
chemotherapy e fihletse katleho tse itseng

17:38.207 --> 17:42.240
kalafong ya kankere mme e pholositse maphelo a batho.

17:42.240 --> 17:44.722
Empa sena se etsahala ka theko efe?

17:44.722 --> 17:52.460
Ke hobaneng ha diphuputso tsa dipatlisiso tse ding
le dikalafo tse ding di ntse di hatellwa ka matla?

17:52.460 --> 17:58.647
Phuputso ea semmuso ea mofetše e na le tokelo efe ea ho
hatella ka matla mekhoa e meng ea phekolo ntle le chemotherapy?

17:58.647 --> 18:03.791
Hape ke hobaneng ha re sa utlwe letho ka taba ya
hore kankere e batla e le siyo Malaysia hobane batho

18:03.791 --> 18:07.007
ba teng ba ja seo ho thoeng ke tholwana ya kankere?

18:07.007 --> 18:09.653
Kapa mohlala o tsoang merianeng ea Se-Russia:

18:09.653 --> 18:15.179
Setsebi sa kelello le sebini se tsebahalang, Sara
Bennet, o tlaleha hore ho lingaka tse ngata tsa

18:15.179 --> 18:19.032
Russia, mofetše ha o nkoe o le kotsi ho feta sefuba.

18:19.032 --> 18:24.968
Hobaneng re sa utloe letho ka meriana ea Russia, e
ntseng e etsa tsoelopele e kholo kalafong ea mofetše?

18:24.968 --> 18:30.264
Hobaneng ha mekhatlo eo e fumanang diphetho tse mpe hakana
ka mekgwa ya yona ya phekolo e tswela pele ho tiisa hore

18:30.264 --> 18:39.019
Sekgahla sa mafu a kankere se imenne habeli ho feta kamora
dilemo tse 110, na mekgwa yohle e meng e notletswe ka senotlolo?

18:39.019 --> 18:40.047
Tšeletseng.

18:40.047 --> 18:44.698
Lik'hamphani tse kholo tsa meriana: Liphiri lia senoleha

18:44.698 --> 18:51.272
Na o ne o tseba hore ka Pulungoana 2023, ho ile ha hlahiswa
molao o ntseng o rala Fora "ho matlafatsa ntwa kgahlanong le

18:51.272 --> 18:57.868
"ntshetsopele e kotsi ya dihlopha" mme jwale
e se e le makgatheng a ho tiisetswa molaong?

18:57.868 --> 19:01.836
Ka pono ea pele, sena se senola kamoo
Lik'hamphani tse Kholo tsa Meriana li tsitlalletseng

19:01.836 --> 19:04.384
kateng ho boloka taolo 'marakeng oa meriana.

19:04.384 --> 19:07.082
Mantswe a molao a tjena:

19:07.082 --> 19:15.713
Kopo ea ho tela kapa ho qoba kalafo ea
bongaka ea phekolo kapa thibelo e otloa ka selemo

19:15.713 --> 19:19.964
se le seng chankaneng le tefiso ea €15,000.

19:19.964 --> 19:26.069
(…) Dikotlo tse tshwanang di tla sebetsa ho
kgothalletseng mekgwa e hlahiswang e le ya

19:26.069 --> 19:29.984
phekolo kapa thibelo bakeng sa batho ba amehang.

19:29.984 --> 19:41.005
leha ho hlakile, ho ya ka tsebo ya bongaka ya hajwale, hore
mekgwa ena e ba beha kotsing e potlakileng ya lefu kapa kotsi,

19:41.005 --> 19:45.700
e ka fellang ka ho holofatsoa ka ho sa feleng kapa bokooa.

19:45.700 --> 19:53.851
Haeba qholotso e boletsoeng litaleng tse peli tsa pele
e phethiloe, likotlo li tla ekeletsoa ho fihla lilemo

19:53.851 --> 19:59.843
tse tharo chankaneng le tefiso ea li-euro tse 45,000.

19:59.843 --> 20:04.289
Molao o motjha o a hlaloswa ka mantswe a latelang:

20:04.289 --> 20:10.614
Ha ho shejoa tjantjello ea sechaba bakeng sa
mekhoa ea phekolo e sa tiisoang ke saense,

20:10.614 --> 20:16.678
patlo ea boiketlo le nts'etsopele ea
botho le ka lebaka la keketseho ea lithupelo,

20:16.678 --> 20:19.397
tse sa faneng ka li-diploma tse ananeloang ke naha

20:19.397 --> 20:27.421
Bakuli ba ka hlekefletsoa kapa ba hlahlojoa ka mekhoa ea phekolo
e mpe, haholo-holo e amanang le lihlotšoana tsa bolumeli.

20:27.421 --> 20:31.260
Koranta ea Sefora L'Express e eketsa:

20:31.260 --> 20:36.323
Sena se lekane ho arabela maemo a mangata ao ho ona batho,

20:36.323 --> 20:45.268
ba buang ka merero ea sephiri le mekhoa e fapaneng ea phekolo e
'ngoe, joalo ka ho se nke phekolo ea mofetše, ba khothalletsa.

20:45.268 --> 20:49.842
Lengolo la tlhaloso le hlakisa merero ea
sebele ea lekgotla la ketsamolao la Fora:

20:49.842 --> 20:55.480
Molao o reretsoe ho netefatsa hore indasteri ea
meriana e ka atolosa taolo ea eona le ho feta.

20:55.480 --> 21:01.473
Mang kapa mang ea sisinyang phekolo e fapaneng e sa
"netefatsoang ke saense" kapa e sa tsamaellaneng le

21:01.473 --> 21:05.120
"boemo ba tsebo ea bongaka" o lokela ho khutsisoa.

21:05.120 --> 21:08.288
Re se re tloaetse mokhoa ona ho tsoa ho Tlaleho ea Flexner.

21:08.288 --> 21:13.292
Potso: Hobaneng ha lik'hamphani tse kholo tsa meriana li batla
ho laola, 'me ha ho hlokahala, li bile li hatakele thato e

21:13.292 --> 21:16.417
lokolohileng ea batho e le hore li "hlokomele boiketlo ba bona"?

21:16.417 --> 21:23.757
Na e ka ba ntho e fapaneng ka ho feletseng le
'mohau le bophelo bo botle' bakeng sa bohle?

21:23.757 --> 21:25.046
Supa.

21:25.046 --> 21:29.597
Patlisiso ea libetsa tsa baeloji ka boqhekanyetsi

21:29.597 --> 21:35.582
Puisanong, ngaka le ofisiri Heiko
Schöning o senola ntlha e khahlang haholo:

21:35.582 --> 21:40.462
O hokahanya ka kotloloho dipatlisiso tsa
mofets'e le dipatlisiso tsa dibetsa tsa baeloji.

21:40.462 --> 21:43.756
Joale shebella likaroloana tse khutšoane tsa lenaneo.

21:43.756 --> 21:47.440
Empa jwale re mehleng ya dibetsa tsa baeloji.

21:47.440 --> 21:50.196
Tsoelopele ena ea botekgeniki e a khoneha.

21:50.196 --> 21:58.486
Mme ha re hetla morao, re bona hore, e, ka 1972, ho ne
ho ena le thibelo ya semmuso ya dibetsa tsa baeloji.

21:58.486 --> 22:03.435
Ho ne ho sa dumellwa hore di sebediswe,
di hlahiswe kapa di bolokwe, ho hang.

22:03.435 --> 22:08.080
Ho a makatsa, sena se ile sa buuoa ke
Mopresidente oa Amerika, Richard Nixon.

22:08.080 --> 22:13.877
Seo feela se ngotsoeng hantle ke hore Richard Nixon e
ne e le moqhekelli ea hloahloa ka ho fetisisa ka

22:13.877 --> 22:17.308
har'a mafia ea botlokotsebe bo hlophisitsoeng ea lefats'e.

22:17.308 --> 22:20.800
Lebitso la hae la bosoasoi la semmuso e ne e le Tricky Dick.

22:20.800 --> 22:24.551
E, mme ha e le hantle Nixon o ile a pata feela
mme a reha ka lebitso le leng dipatlisiso

22:24.551 --> 22:27.320
tsa dibetsa tsa baeloji naheng ya United States.

22:27.320 --> 22:31.842
E 'ngoe ea libaka tsa sehlooho e ne e
le Fort Detrick naheng ea United States.

22:31.842 --> 22:37.522
Mme ho ile ha etsahalang ka bafuputsi bohle
ba dibetsa tsa baeloji le meaho ya tsona?

22:37.522 --> 22:39.877
Li sa tsoa fetoloa mabitso. Ho ne ho e-na le letšoao le lecha.

22:39.877 --> 22:48.086
Mme letshwao le ne le ngotswe
tjena: NCI – Setsi sa Naha sa Kankere.

22:48.086 --> 22:50.065
O tlameha ho utlwisisa seo kannete.

22:50.065 --> 22:56.046
Bafuputsi baona le meaho eona di ne di ntse di le teng
moo, mme jwale e ne e se e le phuputso ya mofets'e ka molao.

22:56.046 --> 22:57.692
Khemelo e kgutshwane:

22:57.692 --> 23:02.735
Ka tšohanyetso feela, ka nako e tšoanang le ha ho ne ho
beoa thibelo liphuputsong tsa libetsa tsa baeloji, Molao

23:02.735 --> 23:05.862
oa Naha oa Kankere o ile oa fetisoa ke 'muso oa Amerika.

23:05.862 --> 23:12.940
Mopresidente Nixon o ile a tshepisa didolara tse
dibilione tse supileng ho "lwantsha kankere" ka selemo sa 1976.

23:12.940 --> 23:17.906
Setsi sa Naha sa Kankere (NCI) se ile sa fetoha, ka nako e le
'ngoe, setsi se seholo ka ho fetisisa le se nang le

23:17.906 --> 23:23.774
tšusumetso e kholo ho feta litsi tsohle tsa bophelo bo botle tsa
US – kapa, ho e-na le hoo, "litsi tsa libetsa tsa baeloji".

23:23.774 --> 23:25.363
Schöning o tswela pele:

23:25.363 --> 23:27.994
Libetsa tsa baeloji ke eng?

23:27.994 --> 23:29.879
Tsena ke chefo ea lisele.

23:29.879 --> 23:32.613
Meriana ea mofetše ke eng?

23:32.613 --> 23:34.060
Chefo e bolaeang lisele

23:34.060 --> 23:39.420
Mme phapang ke efe pakeng tsa teko ea
libetsa tsa baeloji le lipatlisiso tsa mofetše?

23:39.420 --> 23:42.833
Mepeleto e fapaneng

23:42.833 --> 23:47.123
Mme ke sona hantle seo Nixon a se entseng.

23:47.123 --> 23:51.213
Ba ile ba fetola letšoao feela Fort Detrick ho
tloha ho "Patlisiso ea Libetsa tsa Bophelo bo Botle"

23:51.213 --> 23:54.112
ho ea ho "Setsi sa Naha sa Patlisiso ea Kankere."

23:54.112 --> 23:56.910
Batlhokomedi ba ratehang, ntho e le
nngwe e tlameha ho hlaka ho rona:

23:56.910 --> 24:00.885
Dibetsa tsa baeloji hangata di etseditswe ho bolaya ka sephiri!

24:00.885 --> 24:05.000
Re ka lebella eng ho tsoa litsing tsa
libetsa tsa baeloji – tšoarelo, litsing tsa

24:05.000 --> 24:07.762
lipatlisiso tsa mofetše – nakong e tlang e haufi?

24:07.762 --> 24:09.362
Schöning o tswela pele:

24:09.362 --> 24:15.352
Mme mohlala, leqiti le leng e ne e le hore bafuputsi
bana ba dibetsa tsa baeloji ka tshohanyetso ba qeta

24:15.352 --> 24:19.110
mashome a dilemo ba fuputsa mokento o lwantshang kankere.

24:19.110 --> 24:21.701
Seo jwale se lebetswe hape.

24:21.701 --> 24:31.146
Mme ho tsamaellana le sena, hona jwale re utlwa ka mekento ya
mRNA, eo ha e le hantle e leng diphekolo tsa dijini tse ntseng

24:31.146 --> 24:36.454
di le tekong bakeng sa kankere, tse rekisetswang rona kajeno.

24:36.454 --> 24:42.393
Bonang feela, kamora tlokotsi ya liente tsa Covid tsa
mRNA tse bitswang, jwale le liente tsa mofets'e tsa

24:42.393 --> 24:46.129
mRNA le tsona di tla rekisetswa setjhaba ka kakaretso.

24:46.129 --> 24:50.264
Litlōlo tsa molao tsa liente tsa Covid tse nang
le litlamorao tse mpe haholo, tse kang ho hlahisa

24:50.264 --> 24:52.998
mofetše o potlakileng haholo, ha li e-so sebetsoe.

24:52.998 --> 24:59.718
Lenaneong la yona "Ho qhoma ha mofets'e wa turbo kamora
ente ya coronavirus", Kla.TV e hlalositse kamano pakeng tsa

24:59.718 --> 25:04.140
ente ya mRNA le dithurugo tse holang ka lebelo le feteletseng.

25:04.140 --> 25:07.851
Mme jwale mekento e metjha ya mRNA e a fumaneha.

25:07.851 --> 25:15.595
Ka hona, ha ho makatse hore ebe tshepo ya batho ho meriana e
laolwang ke dikhamphani tsa meriana e ntse e theoha ka potlako!

25:15.595 --> 25:17.772
Qetello:

25:19.712 --> 25:21.066
Pele.

25:21.066 --> 25:25.566
Batho ba sa tšabeng Molimo, ba chesehelang chelete le matla, ba
kang Rockefeller & Co., ba ile ba rala

25:25.566 --> 25:30.312
metheo ea indasteri ea sejoale-joale ea meriana
le tsamaiso ea rona ea tlhokomelo ea bophelo.

25:30.312 --> 25:31.535
Bobedi.

25:31.535 --> 25:38.540
Ho tloha qalong, ba ntse ba ikemiselitse ho fumana
taolo e feletseng holim'a thuto ea bongaka le saense.

25:38.540 --> 25:40.102
Tharo.

25:40.102 --> 25:47.665
Ho tloha qalong, dipatlisiso tse ikemetseng le
tsona di ntse di hanelwa ka matla, leha di tshepisa.

25:47.665 --> 25:49.180
4.

25:49.180 --> 25:55.390
'Setshwantsho sa ho ba bahlodi' sa metheo le mekgatlo e
tsamaiswang ke barui ba fetisisang se sebeletsa ho pata

25:55.390 --> 25:59.884
merero ya bona ya nnete: e leng, ho atolosa matla le taolo.

25:59.884 --> 26:00.974
Tlhano.

26:00.974 --> 26:06.576
Ho sa natsoe matsete a maholo, sekhahla sa
mafu a mofetše se ntse se nyoloha butle-butle.

26:06.576 --> 26:08.325
Tsheletseng.

26:08.325 --> 26:11.898
Ho na le bopaki ba hore dipatlisiso tsa kankere
tse nang le ditekanyetso tse kgolo le tsona di

26:11.898 --> 26:13.746
sebediswa ho etsa dipatlisiso ka dibetsa tsa baeloji.

26:13.746 --> 26:18.900
Dibetsa tsa baeloji hangata di etseditswe ho
bolaya ka sekhukhu le ka bongata bo boholo!

26:18.900 --> 26:20.671
Supa.

26:20.671 --> 26:25.702
Kajeno, re fihlile ntlheng eo ho yona baahi
ba sokelang ka puso ya bongaka e hatellang le

26:25.702 --> 26:29.589
mehato ya bongaka e qobelloang e kotsi haholo.

26:29.589 --> 26:37.700
Indasteri ea meriana, e laoloang ke ba ha Rockefeller
ba lefatše lena, e iponahatsa e le mofetše oa 'nete.

26:37.700 --> 26:43.225
Rea ipotsa: Na lipolelo tsa semmuso mabapi
le lipatlisiso tsa mofetše li ka ba 'nete?

26:43.225 --> 26:49.790
Ha ho se ho kentsoe lichelete tse ngata haholo ho eona ka lilemo
tse ka bang 100, empa katleho e fumaneng e le nyane haholo?

26:49.790 --> 26:56.384
Katleho tsa pholiso li bonahala li le nyane haholo ha li
bapisoa, hoo li lekaneng feela ho boloka tšepo e phela.

26:56.384 --> 27:00.858
Ditlaleho tse sa kgaotseng tsa tshepo ya pheko ya
kankere di etsa bonnete ba hore phallo e kgolo ya tjhelete

27:00.858 --> 27:04.200
bakeng sa diphuputso tse belaetsang ha e ke e pshella.

27:04.200 --> 27:10.598
Koporasi e ntseng e fetoha e bohale le e
laolang ea meriana e ipaka e le mofetše oa 'nete.

27:10.598 --> 27:12.860
Hona ke nako ea ho sibolla 'nete.

27:12.860 --> 27:16.334
Khemola lisosa le lintho tse tlatsetsang
keketsehong e tswelang pele ya sekgahla sa kankere.

27:16.334 --> 27:19.755
Bahlodi ba etsang phaello ka chefo e
fumanehang dijong, moyeng, mobung, metsing le

27:19.755 --> 27:22.440
dihlahisweng tsa meriana ba lokela ho fuputswa.

27:22.440 --> 27:25.928
Mofuta o mong le o mong wa bo-bobutho bo
etswang ke WHO e laolwang ke dikhamphani tsa

27:25.928 --> 27:29.479
meriana le bahlanka ba yona o tlameha ho emisiwa!
