2023-жылдын 29-сентябрында Швейцария парламенти «Калыбына келүүчү энергия булактарынан электр энергиясын коопсуз камсыз кылуу
боюнча бирдиктүү өзгөртүү токтомун» кабыл алды, анын максаты кышында электр энергиясын
камсыз кылуунун коопсуздугун бекемдөө деп айтылат.
Бул мыйзам «Мантелер-эрласс» же кыскача «Электр энергиясы жөнүндө мыйзам» деп аталат.
Бул өлкөдө күн, шамал жана гидроэлектр станцияларынан электр энергиясын көбүрөөк өндүрүүгө жол ачат.
Жаңы мыйзам менен Швейцариянын Федералдык Кеңеши кайра жаралуучу энергия өндүрүү үчүн кайсы жерде,
качан жана канча объект курууга болорун аныктай алат.
Табият жана ландшафт альянсы Швейцария, Эркин ландшафт Швейцария ассоциациясы жана Франц Вебер фонду сыяктуу ар кандай
уюмдар жаңы федералдык мыйзамга каршы референдум жарыялап, 2024-жылдын январь айында 63 184 кол топтошту.
Ошондуктан талаштуу сунуш 2024-жылдын 9-июнунда Швейцариянын шайлоочуларынын добушуна коюлат.
Жактоочулардын негизги аргументи – жаңы Электр энергиясы жөнүндө мыйзам Швейцарияда жакындап калган электр
энергиясынын тартыштыгын алдын алуу үчүн зарыл деген.
«Aufrecht Schweiz» уюму муну жасалма энергия кризиси деп атайт.
«Aufrecht Schweiz» — бул жарандык кыймыл, ал көз карандысыз талапкерлер аркылуу
Швейцария саясатында өз сөзүн айтууну каалайт.
2022-жылдын күзүндө жарыяланган «Швейцарияда электр энергиясынын тартыштыгы? Жок! » аттуу басма сөз билдирүүсүндө
электр ишканасынан пенсияга чыккан компьютер илимпозу жана электр инженери төмөнкүлөрдү жазышты:
"Лобби сунуштаган коркутуу стратегиясын кармангандыктан, Федералдык энергетика башкармалыгы түздөн-түз
газ жана мунай компанияларына, ошондой эле электр энергиясын соодагерлерине пайда алып келет."
(…) Өкмөт бизди электр энергиясын үнөмдөөгө чакырганда, бул эч качан бизде электр энергиясы аз болгону үчүн эмес,
биз электр энергиясын соодада өтө арзан сатканыбыз үчүн.
Ар бир киловатт үнөмдөгөн электр энергиясы энергетикалык компанияларга пайда алып келет, анткени алар
Швейцарияда үнөмдөлгөн электр энергиясын чет өлкөлөргө алда канча жогорку баада сата алышат.
Бир билдирүүдө Ааргау электр энергиясын камсыздоочулар ассоциациясы (VAS) жалпы буйрук өлкөнүн электр инфраструктурасын
толугу менен кайрадан курууну талап кыларын белгиледи.
Азыркыга чейин электр энергиясы негизинен борборлоштурулган ири электр станцияларынын логикалык жактан далилденген
принцибине ылайык акыркы керектөөчүлөргө жеткирилип келген.
Бирок таратуу инфраструктурасы децентралдаштырылган түрдө жөнгө салынышы керек, ал ошондой эле толук кандуу,
катасыз болуп, ар бир адамга башка бардык адамдар менен байланышууга мүмкүнчүлүк бериши керек.
VASтын маалыматына ылайык, квалификациялуу болжолдор Швейцариядагы тармактарды зарыл болгон конверсиялоо
жана кеңейтүү иштерине жалгыз эле болжол менен 100 миллиард швейцария франкы (CHF) кетерин көрсөтөт.
Бул кошумча кызмат үчүн негизинен өзүн-өзү камсыз кылууга каражаты жок артыкчылыгы жок
керектөөчүлөр жана ижарачылар төлөшү керек.
Жаңы мыйзамдарда көп кездешкендей, бул дагы бир нече адамга пайда жана субсидияларды жекешелештирүү менен чектелет, ал эми
чыгымдар менен тобокелдиктер калган жалпы элге бөлүштүрүлөт.
– Ааргау электр менен камсыздоочулар ассоциациясынын маалыматына ылайык.
Ар кандай NO комитеттери жаңы Электр энергиясы жөнүндө мыйзамды, башка нерселерден тышкары, ондогон жылдар бою Швейцариянын
шайлоочулары тарабынан Федералдык конституцияга киргизилген табиятты жана ландшафтты коргоонун негизги
принциптерин суроого алып жатканы үчүн да сынга алышты.
Мисалы, эми токойлорду шамал турбинасын куруу үчүн тазалап салууга болот, ал эми чоң шамал жана күн
парктарын корголгон ландшафттарда – бул баалуу биотопторду жок кылса да – курууга болот.
Швейцария Альпинин чоң күн электр парктарын курууга эч нерсе тоскоол болбойт.
Көптөгөн альп жайыттары болоттон жасалган конструкциялар жана күн панелдери менен капталышы мүмкүн.
Элиас Фогт, «Freie Landschaft Schweiz» (Швейцариянын Эркин Пейзажы) ассоциациясынын президенти, көз карандысыз
HOCH2.TV телеканалына берген маегинде бул мыйзам эмнени билдирерин жана эмнеге аны четке кагууну сунуштаарын түшүндүрөт.
Саясий ток-шоунун аталышы: «Пальто жөнүндөгү жарлык — табиятты субсидияланган жок кылуу».
Маегинде Вогт, башкалар менен бирге, жаңы Электр энергиясы жөнүндө мыйзамга байланыштуу төмөнкү сын-пикирлерге жооп берет:
- Демократиялык катышуу жана каршы чыгуу укугу коркунучта
- Жаңы Электр энергиясы жөнүндө мыйзамда табиятты коргоодон электр энергиясын өндүрүү артыкчылыкка ээ
- «Заң боюнча» табигый зыян мүмкүн
- Альп тоолорунун көрүнүшүн бузуу: электр энергиясын өндүрүү туризмден артыкчылыкка ээ
Элиас Фогт укук адиси профессор-доктор Ален Гриффельдин талаштуу жалпы буйрук Швейцариянын Федералдык
Конституциясын бузат деген сынына шилтеме жасайт.
Энергия өндүрүшү, мисалы, жетиштүү, коопсуз, экономикалык жана экологиялык жактан таза болушу керек.
Бирок айлана-чөйрөгө шайкештик жана электр менен камсыздоонун коопсуздугу боюнча критерийлер бирдей мааниде каралышы керек.
Жаңы Электр энергиясы жөнүндө мыйзам кабыл алынгандан кийин мындай болбойт.
Көрүнүп тургандай, олуттуу басым астында Швейцария парламенти конституцияга каршы келе турган жана
демократиялык укуктарды чектеген мыйзамды кабыл алды.
Кышында болжолдонгон электр энергиясынын тартыштыгына байланыштуу тынчсыздануулар
Парламентти шашылыш чара көрүүгө мажбур кылууда.
Урматтуу Швейцария шайлоочулары: Сиздер да негизги демократиялык укуктарды жоюуга жана кайра жаралуучу
энергияларды илгерилетүү шылтоосу менен Швейцариянын ландшафтын бузууга бөгөт коюуну каалайсызбы?
Андан кийин 9-июнда добуш берүү кутучасына «Mantelerlass»ка каршы «ЖОК» добушуңузду салыңыз.
HOCH2.TV көз карандысыз телеканалынын саясий ток-шоусунда доктор Филипп Гут жана «Freie Landschaft Schweiz»
(«Швейцариянын эркин пейзажы») ассоциациясынын президенти Элиас Фогт менен жарым сааттык маеги көрүңүз.
Маек
Урматтуу көрүүчүлөр, HOCH2.TVдеги саясий ток-шоуга чын дилден кош келиңиздер.
Сен аны билесиң, аны таанып жатасың: бул программа ар дайым түз, ар дайым чынчыл, ар дайым чындыкка берилген жана
ар дайым айта турган сөзү бар кызыктуу конокторду камтыйт.
Бүгүн мен «Freie Landschaft Schweiz» («Швейцариянын эркин пейзажы») ассоциациясынын президенти Элиас Фогтту тосуп алам, ал,
эгер айтсам, Швейцариядагы жаңы саясий фигура болуп саналат, буга чейин эле өзгөртүү киргизди
жана, албетте, дагы көп нерсени жасагысы келет.
Сизди программада көрүүгө абдан кубанычтабыз.
Гут мырза, чакырууңуз үчүн чоң рахмат.
Мен да бул жерде болгонума кубанычтамын.
Сиз жакында башка уюмдар менен биргеликте референдумду ийгиликтүү уюштурдуңуз.
Ошентип, Германия менен Австриядагы көрүүчүлөр үчүн: Швейцарияда парламент кабыл алган мыйзамдарга референдум
өткөрүүнү талап кылуу менен аларга каршы чыгууга болот.
Алар ийгиликке жетишти; кеминде 50 000 кол коюу талап кылынат.
Бул кайра жаралуучу энергияларды илгерилетүүгө багытталган «жалпы» токтом жөнүндө.
Бул машыгууга сын айтпай туруп, бул мыйзам чындап эле эмнени көздөгөнүн айтып бере аласызбы?
Бул «жалпы буйрук» деп аталган нерсе так эмне?
«Жалпы токтом» термини ар кандай мыйзамдарды бир пакетте кайра карап чыгууну, башкача
айтканда, ошол эле пакетте өзгөртүүнү билдирет.
Бир жагынан, Энергетика жөнүндө мыйзамды кайра карап чыгуу, экинчи жагынан, Электр энергиясын камсыздоо жөнүндө
мыйзамды, үчүнчү жагынан, Аймактык пландоо жөнүндө мыйзамды, жана бул үч мыйзамды жалпысынан кайра карап чыгуу.
Негизги максат чындыгында Швейцарияда шамал жана күн энергиясын ири көлөмдө кеңейтүү.
Бирок ошондой эле 16 ири гидроэлектр станциясын куруу.
Бул комплекстүү пакетте кайра жаралуучу энергия булактарына жана алардын кеңейишине байланыштуу бардык аспектилер жөнгө салынат.
Бул «мантель декрети» термининин артында турган нерсе.
Демек, бул кат чындыгында ар кандай укуктук өзгөртүүлөрдү камтыган бир түрдүү супер мыйзамбы?
Так. Ал ошондой эле көптөгөн чечилбеген маселелерди камтыйт.
Бул биздин өкмөтүбүз болгон Федералдык Кеңешке андан кийин токтом деңгээлинде жекече деталдарды жөнгө салууга мүмкүндүк берет.
Чыныгы ишке киришкенде көптөгөн деталдар бар.
Мисалы, Федералдык кеңеш уруксат берүү тартибин кыскарта алат.
Жана Швейцария муниципалдык автономия принцибин да колдонуп, анын мааниси Швейцариядагы калкка өз аймагында, өз
муниципалитетинде мейкиндикти пландоо боюнча түздөн-түз чечим кабыл алууга мүмкүнчүлүк берүү болуп саналат.
Эгер Федералдык Кеңеш муну кыскартса, анда ал жөн гана бул муниципалитеттердин добуш берүү укугу жок
экенин айтып, муниципалитеттерде түз демократияны жана референдумдарды да жоюп салат.
Ооба, сын-пикирлердин пункттарына кийин кайтып келебиз.
Балким, биринчи бомдун жайгашуу тартиби тууралуу бир аз.
Бул контекстте менин дагы бир суроом.
Сен референдумду өзүң демилгелеген эмессиң.
Тагы ким өнөктөш болгон?
Бул иштин артында кайсы уюмдар турат?
Ошентип, биринчиден, жеке адам референдумду демилгеледи.
Пьер-Ален Брюше, мурдагы каржы адиси жана федералдык кызматкер, азыр пенсияга чыккан, бул жалпы буйрукта эмне бар экенин ойлонду.
Ал бул мыйзам Альпиде ири күн электр станцияларын курууга мүмкүндүк берерин көрдү.
Андан кийин ал өткөн жылдын 10-октябрында медиа өкүлдөрүнүн алдында пайда болуп: «Мен
бул боюнча референдум жарыялайм», — деди.
Андан кийин белгилүү «Фондация Франц Вебер» бир нече күндөн кийин медиада дагы пайда болуп, биз да референдумду уюштуруп
жатабыз, биз, айткандай, каршы чараларды колдоп жатабыз деди.
Андан кийин ал салыштырмалуу тез эле болду.
Андан кийин биз, Freie Landschaft Schweiz, ага каршы жүргүзүлгөн кампанияга да аралашып,
айткандай, мырза Бруше менен биригип иш алып бардык.
Биз мүчө уюмдарыбызды да кол топтоого үндөдүк.
Жана акырында, Рождество жана Жаңы жылдын майрамдарында чакан жана ири айлана-чөйрөнү жана саламаттыкты
коргоо уюмдарынын көп санынан 63 000 кол чогултулду.
Эми, балким, сиздин «Freie Landschaft Schweiz» (Швейцариянын эркин пейзажы) уюмуңуз жөнүндө бир-эки сөз.
Ал так эмнеси? Максаттарыңыз эмнелер?
«Freie Landschaft Schweiz» (Швейцариянын эркин пейзажы) чындыгында Швейцариядагы шамал
энергиясын сындагандардын чатыр уюму болуп саналат.
Бизде болжол менен 50 мүчө клубу жана сегиз кантоналдык бөлүм бар.
Бул Тургау штатында да болушу мүмкүн, Во штатында да, башкача айтканда, Швейцариянын каалаган жеринде.
Жана ар бир адам Швейцарияда шамал турбиналарына байланыштуу табиятты коргоону камсыздоого умтулат.
Бирок түз демократия, мурда түшүндүргөндөй, Мантелер токтомунун да негизги көңүл буруучу жагы болуп саналат, ошондуктан биз табиятты
коргоону жана түз демократияны сактоого бекем берилгенбиз.
Ооба, бул маселени бир аз бөлүп, системалуу түрдө карап көрөлү.
Бул жалпы буйрукта, бул супер-законда, бул жалпы камтыган мыйзамда бир маанилүү жагдай – ал кайра жаралуучу
энергияларды кеңейтүү үчүн так максаттарды белгилейт.
Негизинен, саясатчылар күн энергиясынын же шамал энергиясынын үлүшү белгилүү бир датага чейин
ушундай же башкача болушу керек деп айтышууда.
Бул саясаттык максаттарды кантип баалайсыз? Алар реалдуубу?
Саясатчылардын мындай эрежелерди киргизүүсү кандайдыр бир мааниге ээби? Бул боюнча сиздин пикириңиз кандай?
Ошентип, Мантелерлаш декрети өтө эле тумандуу шарттарда 2050-жылга чейин жыл ичинде күн жана шамал энергиясынан кошумча 45
тераватт-саат электр энергиясын өндүрүшүбүз керектигин билдирет.
Швейцария учурда болжол менен 60 тераватт-саат электр энергиясын керектеп жатат.
Демек, курулушу керек болгон өтө чоң көлөм.
Мен мурда айткандай, кайсы технология канча электр энергиясын өндүрөрү азырынча белгисиз.
Бул Федералдык Кеңешке эми бизде ушунча күн панелдери жана ушунча шамал турбиналары керек деп айтууга мүмкүнчүлүк берет.
Мен жеке өзүм ойлойм, бул негизинен ал болжол менен 1 500 шамалы турбиналарды жана бир нече жүз чарчы
километр күн панелдерин орноткусу келгенине келип калат.
Булардын кайда жайгашары — шаардын чатырындабы же ачык айыл жергесиндеби — бул чындыгында Федералдык Кеңештин
чечимине жараша болот; ал маселе азырынча ачык бойдон турат.
Бул буга чейин эле калкы тыгыз Швейцарияга ири масштабдуу экологиялык таасир тийгизиши мүмкүн болгон коркунуч жаратат.
Жана шамал болгондо күнү-түнү үзгүлтүк менен өндүрүлгөн электр энергиясынын көлөмү өтө чоң.
Жана бүт система, бул супер мыйзам, деталдарды өтө аз жөнгө салат.
Ошондуктан максаттарды коюу абдан жакшы; биз кошумча 45 тераватт-саат өндүргүбүз келет.
Бирок бул иш жүзүнө ашаары чынбы, аны кудайлар гана билет; эч ким билбейт.
Ошондуктан биз бул мыйзамга да сынчылбыз.
Дагы бир маселе – биз азыр да катышкан ар кандай тармактардын чөйрөсүн карап жатабыз – субсидиялар.
Жаңылануучу энергия булактарын күчтүү түрдө илгерилетүү керек.
Ал кандай көрүнөт?
Биз 2017-жылы жаңы энергетикалык мыйзамды кабыл алганбыз.
Бул эми, айткандай, экинчи этап, бул жалпы буйрук.
Ошол учурда 2022-жылдан тартып күн жана шамал электр станцияларына субсидиялар берилбейт деп айтылган.
Жана эми ал бузулууда.
Экинчиден, бул супер пакет, жалпы буйрук Федералдык Кеңешке эркин кол берет.
Ал күн панелдери менен шамал турбиналарына канча субсидия берилерин чече алат.
Ал жакта деле канча субсидия болорун билбейбиз.
Бирок бул инвестициялык чыгымдардын 50 пайыздан ашыгын түзөт деп эсептөөгө болот.
Ошентип, мыйзамда инвестициялык чыгымдардын 60 пайызына чейин субсидиялоого болору көрсөтүлгөн.
Ооба, эки модель бар.
Же инвестор: «Мен инвестициянын 60 пайызын өкмөттөн каалайм», — дейт.
Андан кийин ал муну алат, бирок дагы деле банктан 40 пайызын уюштурууга туура келет.
Же ал өндүргөн ар бир киловатт-саат үчүн өкмөт кепилдик берет дейт.
Эч ким анын канчалык бийик экенин билбейт.
Бул да болжол менен 60 пайызга барабар болот.
Көрүп тургандай, бул – табиятты субсидияланган жок кылуу.
Жана экономикалык жактан пайдасыз болгондуктан – айрыкча шамал электр станциялары, анткени Швейцарияда шамал шарттары өтө
начар – аны ишке ашыруу үчүн эми абдан чоң субсидиялар керек.
Бир көйгөй, сиз аны кыскача кошумча сүйлөмдө айтып өткөндөй, чындап эле талап кылынган кадимки энергия, яғни лента энергиясы.
Эми жаан жааганда же караңгы болгондо күн энергиясы иштебей калат деген логикалуу.
Эгер шамал болбосо, шамал энергиясы иштебейт.
Бул көйгөйдү кантип чечсе болот?
Урматтуу, эгер мындай ишенимсиз, туруксуз энергия өндүрүүчүлөргө өтө көп инвестиция салсаңыз, бул жаңы көйгөй эмеспи?
Бул так Мантел токтомундагы негизги маселе, ал тактала элек жана жаңы көйгөйлөрдү жаратууда.
Бардык тармактык пландоо камтылган эмес, сактоо камтылган эмес.
Бул чоң көлөмдөгү күн энергиясы жана шамал энергиясы кошулуп жатканын билдирет.
Бирок аны кантип сактоо керек экенин эч ким билбейт.
Мен жеке өзүм чатырлардагы күн энергиясын жакшы вариант деп эсептейм, анткени күн энергиясын
жергиликтүү деңгээлде колдонуп, сактап койсо болот.
Бирок Мантелерлашста бул жөнүндө эч кандай талап жок: аны илгерилетүү, изилдөө жүргүзүү же сактоонун
жакшыраак ыкмалары бар экени тууралуу эч нерсе айтылбайт.
Бул Германиядагыдай эле абалга кептелип калуу коркунучу бар экенин билдирет: ал жакта шамал энергиясынын зор
көлөмү бир заматта пайда болуп, андан соң дароо эле жоголот.
Күндүзү түшкө маал күн энергиясы көп болот, анан түнкүсүн бир да жок болуп калат.
Андан кийин күтүүсүздөн чоң тармактык көйгөйлөр пайда болот.
Жана бул чыгымдарды жана белгисиздикти жаратат.
Жана бул эми бул жалпы буйрукка карата негизги сын-пикирдин бири болуп калды.
Сиз бир нече жолу айтып өткөн дагы бир маселе – демократиялык катышуу.
Көрүнүп тургандай, бул мыйзам каршы чыгуу мүмкүнчүлүктөрүн да чектейт.
Швейцария субсидиардуулук принциби менен кеңири белгилүү.
Бул чечимдер мүмкүн болушунча төмөнкү деңгээлде, түздөн-түз таасирленгендер тарабынан кабыл алынышын билдирет.
Азыр ал чындыгында борборлоштурулуп жатат.
Федералдык кеңеш, федералдык өкмөт, башкача айтканда улуттук өкмөт, күчүн арттырып жатат.
Жарандардын каршылык билдирүү мүмкүнчүлүктөрүнө, катышуу мүмкүнчүлүктөрүнө жана демократиялык биргелешип
чечим кабыл алууга коюлган бул чектөө так кандайча көрүнөт?
Швейцарияда шамал энергиясы долбоорлоруна катышуунун эки жолу бар.
Бирөөсү – биз долбоорлорго добуш беребиз.
Учурда жергиликтүү калк добуш берген 26 кантондун 24үндө абал ушундай.
Андан кийин жеке адамдар, жеке жарандар жана экологиялык уюмдар долбоорлор бекитилген болсо да, табиятты
коргоо же жеке ызы-чуу көйгөйлөрү сыяктуу маселелерди көтөрүү максатында каршылык билдире алышат.
Эми эки вариант тең жалпы буйрук менен массалык түрдө жоюлуп же чектелет.
Мен буга чейин эле айткандай, Мантел токтому Федералдык Кеңешке референдумдарды жоюуга мүмкүнчүлүк берүүнү көздөйт.
Экинчи жагынан, Мантелерласс декрети электр энергиясын өндүрүүнү ар дайым башка бардык кызыкчылыктардан артык коюуну талап кылат.
Бул деген, эгерде сиз каршылык билдирип, бул шамал электр станциясы өтө көп адамдар үчүн ашыкча ызы-чуу
булганышын жаратат деп айтсаңыз, ага уруксат берилбейт.
Же дарактар кыйылып жатат, бул кабыл алынгыс; пайдасына салыштырганда ашыкча.
Андан кийин сот шамал электр станциясын дагы деле бекитиши керек, анткени электр энергиясын өндүрүү ар
дайым башка бардык кызыкчылыктардан артыкчылыкка ээ.
Ошентип, эми сиз добуш бере албай калышыңыз мүмкүн, бирок дагы деле каршылык билдире аласыз, бирок ал сөзсүз четке кагылат.
Ошентип, бул биздин түз демократиябыздын кескин кыскарышы.
Бул бизди түз кийинки пунктка алып келет. Бул кызыкчылыктарды салмактоо да конституциялык маселе болуп саналат.
Таанымал юрист, профессор Ален Гриффель бул жалпы буйрукту сынга алып, ал конституцияны, тактап айтканда Швейцариянын Федералдык
Конституциясын бузат деди, анткени айрым кызыкчылыктар күтүүсүздөн башкаларга караганда
артыкчылыкка ээ болуп калды деп айтууга болбойт.
Бул профессордун жаңы жалпы буйрукка карата сын-пикири так эмнеде экенин кененирээк түшүндүрө аласызбы?
Швейцарияда энергия саясаты боюнча конституцияда беш принципти камтыган берене бар.
Мен аларды баарын тизмелей аламбы билбейм, бирок кубат булагы же энергия өндүрүшү сөзсүз жетиштүү, коопсуз,
экономикалык жана экологиялык жактан таза болушу керек.
Азыр бешинчи пунктту эстей албайм.
Бирок кандай болгон күндө да, бул пункттардын баары бирдей маанилүү.
Бул алардын бир эле учурда ишке ашырылышы керек экенин билдирет.
Башкача айтканда, электр энергиясын камсыздоонун экологиялык шайкештиги менен коопсуздугу бирдей мааниде каралышы керек.
Эми Парламент электр энергиясын өндүрүүнү табиятты коргоодон артык деп жатат.
Бул айлана-чөйрөгө зыяндуу долбоорлорду каалаган жерде тоскоолдуксуз өткөрүп жиберүүгө мүмкүндүк
берген акысыз уруксат. Бул конституцияга каршы келет.
Швейцария эли муну каалаган эмес.
Жана бул биздин жаратылыш чөйрөбүзгө, биздин жашообуздун негизине зыян келтирет.
Жана бул чоң, олуттуу кесепеттерге алып келиши мүмкүн.
Чындык мында: ондогон жылдар бою Швейцария эли экологиялык коргоону Конституцияга бир нече жолу киргизип келген.
Ошентип, бул натыйжада мыйзам болуп саналат.
Эми болсо бул жогору жактан бир калем тийгизүү менен дээрлик толугу менен жокко чыгарылып жатат.
Бул боюнча сиздин пикириңиз кандай? Бул абал башында кантип пайда болгон?
Бул абдан таң калыштуу. Шайланган өкүлдөр да муну чындап билишет.
Азыр мындай катаал мыйзамдын киргизилишине кандай замандын руху же кандай өзгөчө кырдаал себеп болушу мүмкүн эле?
Чындыгында, бул 2022-жылдын күзүндө башталган.
Мурда Парламент бир нече жыл бою энергетика саясаты менен эч качан алектенген эмес.
2022-жылдын жайында, коронавирус пандемиясы аяктап бараткан маалда, Электр энергиясы боюнча комиссия Франциядагы
көптөгөн атомдук электр станциялары техникалык тейлөөгө алынып жатканы тууралуу ири медиа билдирүү жасады.
Жана келерки кышта Швейцарияда биз күтүүсүздөн электр энергиясынын жетишсиздигине кабылышыбыз мүмкүн.
Андан кийин үч жуманын ичинде Парламент шашылыш түрдө «Solar Express» мыйзамын кабыл алып, «Эми биз Альпи
тоолорунда ири күн электр станцияларын курабыз» деди.
Ошентип, биз Альп тоолорунун чоң аймактарын күн панелдери менен каптайбыз.
Ал кезде ал буга чейин эле конституцияга каршы болчу.
Жана ал үч жуманын ичинде ишке ашты.
Жарай, бул толугу менен шашылыш кадам болду.
Андан кийин, ал конституцияга каршы келгендиктен, Парламент эл менен автоматтык түрдө кеңешиши керек болчу.
Биздин конституция бул үчүн жоболорду камсыз кылат.
Эгерде сиз конституцияга каршы мыйзам кабыл алсаңыз, анда аны элге добушка коюшуңуз керек.
Жана Парламент жөн гана муну жасаган жок.
Андан кийин мен Федералдык сотко барып, бул маселени чындап эле шайлоочулардын кароосуна коюу керек деп арыз бердим.
Андан кийин Федералдык сот: «Ооба, Швейцарияда Парламент толук бийликке ээ», деди.
Жана ушул бардык күчтөргө ээ болуу рухунда, ушул аң-сезимде, бирден кийин бири мыйзамдар кабыл алынды.
Жел экспресси келди, эми бул пальто буйругу.
Парламент конституциянын ишке ашырылышына же ашырылбашына кайдыгердей көрүнөт.
Электр энергиясын өндүрүү үчүн алар баарына барышат.
Мен сиз коркуп жаткан табиятка жана ландшафтка мүмкүн болгон зыянды бир аз тереңирээк иликтөөнү каалайм.
Бул мыйзам менен так эмнеге мүмкүн болот, же тактап айтканда, сиз эмнеден коркосуз?
Табиятта кандай конкреттүү чараларды көрүүгө болот?
Биринчи кезекте, Альпиде ири күн электр станциялары пландалууда жана мүмкүн.
Чындыгында, бул электр энергиясынын жетишсиздигин жоюу үчүн 2022-жылдын күзүндө кабыл алынган кыска
мөөнөттүү чара катары гана убактылуу вариант эле.
Жана бул эми узак мөөнөттө мүмкүн болушу керек.
Бул чоң альп жайыттарын болоттон жасалган конструкциялар жана күн панелдери менен каптоого мүмкүнчүлүк берет.
Экинчи жагдай, Швейцариядагы токойлордо шамал турбиналары да ачык эле уруксат берилүүгө тийиш.
Бул климатты коргоо үчүн адамдар токойго кирип, футбол талаасыдай токойду кесип, анан ал жакка
бир шамал турбинасын орнотушат дегенди билдирет...
Бул мыйзамда так көрсөтүлгөнбү же аны ар кандайча түшүндүрүүгө болобу?
Бул аны жеңилдеткиңиз келеби же жөн эле ушундайбы дегенди билдиреби?
Ошентип, юридикалык жактан алганда, токойлордогу шамал турбиналары жайгашкан жерине байланган.
Жана бул чоң жеңилдик, эгер токойлордо шамал электр станцияларын курууга макулдук болбосо да.
Швейцариядагы эң калкы көп кантон болгон Цюрих кантону бир миллиондон ашык адамдын мекени экенин эстен чыгарбоо маанилүү.
Азыр 120 жел турбинасын орнотуу пландалууда, алардын 110у токойдо курулат, анткени тоо кыркаларында жана токойдо гана орун бар.
Жана булар чындыгында эң олуттуу экологиялык таасирлер.
Албетте, кантоналык маанидеги биотоптордо адамдар курууну каалаган гидроэлектр станциялары да бар, жана бул да мүмкүн.
Табият эми жөн гана мааниге ээ эмес.
Бул бир аз абсурддуу көрүнбөйбү?
Адамдар климатты сактап калгысы келет, ошондуктан кайра жаралуучу энергиялар тууралуу ушунчалык чоң кызыгуу жаралды.
Ошол эле учурда токойлор кыйылып, табият жок кылынууда.
Бул кантип иштейт?
Мына ушул так абсурд.
Орманды «жашыл энергия» деп аталган энергия үчүн кыюу туура эмес.
Швейцарияда жөн эле көп орун жок, муну түшүнүшүң керек.
Швейцария батыштан чыгышка, түндүктөн түштүккө чейин абдан тыгыз калктуу.
Эгерде сиз шамал энергиясын ири көлөмдө кеңейтүүнү кааласаңыз, анда азыркы күндө бул турбиндер 250 метр
бийиктикте экенин жана аларга белгилүү бир аянт талап кылынат экенин эске алышыңыз керек.
Швейцарияда токойлор дагы деле биологиялык ар түрдүүлүктүн аралдары болуп саналат, бирок
ошондой эле калк үчүн эс алуу аралдары болуп саналат.
Ошондой эле алардын токойдун чети ар дайым катуу кыркылып турат.
Мурда ал жер алда канча ачык болчу, талаада дагы көп дарактар бар эле.
Бүгүн токойлор тазаланды.
Эми алар токойго кирип, он метр туурасындагы жолдорду куруп, футбол талаасыдай аянттагы токойду тазалоону каалашууда.
Жана бул чындыгында биздин негизги аргумент.
Климатты коргоо үчүн дарактарды кыркууга болбойт.
Сиз шамал энергиясын сынчыл көз караш менен караган чөйрөдөн келесиз.
Эми бир жарым кадам артка чегинип, абалды бааласаң, эң чоң зыян кайсы жерде болорунан коркосуң?
Бул шамал турбиналарыбы, ири гидроэлектр станцияларыбы же балким Альпидеги күн электр станцияларыбы?
Сиз табиятка эң олуттуу коркунучтун кайдан жатканын сандык жактан аныктай аласызбы?
Гидроэнергияда, албетте, салыштырмалуу аз инвестиция үчүн көп пайда аласыз.
Ал жакта да зыян бар, бул так.
Бирок күн энергиясы системалары менен Альп тоолорунун чоң аймактары чындап эле курулуп салынышы мүмкүн деп эсептөөгө болот.
Мен үчүн бул өтө зыяндуу, анткени Швейцария өзүнүн пейзаждары менен гүлдөйт.
Ландшафттар биздин өлкө үчүн тарыхый жактан абдан маанилүү.
Бизде Альп тоолорунун кооз көрүнүшүн сунуштаган жерлерде курулган көптөгөн чоң мейманканалар бар.
Жана так ушул Альп тоолору эми курулуп капталышы керек.
Бул анын тарыхый мааниси бар экенин билдирет.
Ооба, экинчиси – мен бул зыянды көргөн токойлор.
Бул сиз көтөргөн туристтик аймактар, Альп тоолору тууралуу абдан кызыктуу ой.
Граубюнден кантону бул тармакта пионер болууну каалайт.
Мен ошол пунктту көтөрүп алганыма кубанычтамын.
Чындыгында алар алдыга умтулуп, x зоналарда, менимче 30 зонада, ишке ашырууну каалашат, жана — эгер жаңылып жатсам
тууралаңыз — эң мыкты жайгашкан жерлерде, айтор, тоо этектеринде 24төн ашык объект такыр жок кылынган.
Сент-Моритцтен башка, менимче, келечекте ар бир ири туристтик жайдын алдында ушундай чоң шамал турбиналары турганын көрөсүң.
Сиз бул көрсөткүчтү Швейцариядагы туризмдин жана экономиканын маанилүүлүгү жагынан кантип баалайсыз?
Так, шамал турбиналары абдан чоң, аларга ошондой эле орун керек.
Алар шамал бар ачык жерлерде курулушу керек.
Федералдык өкмөт дүйнөдөгү эң белгилүү туристтик жайлардын бири болгон Граубүнден кантонуна 100 жел турбинасын орнотууну
тапшырганда, бул турбиналарын Давосто, Ленцерхайдеде, Аросада, Швейцариянын Улуттук паркынын жанында – башкача айтканда,
эң белгилүү туристтик жерлерде курула турганы талашсыз.
Мен буга чейин айткандай, тарыхый жактан бул абдан маанилүү, анткени туризм жана Альп тоолору биздин кимдигибизди аныктайт.
19-кылымдын аягында Швейцария зор өсүштү башынан кечирип, дүйнөдөгү эң бай өлкөлөрдүн бирине айланды.
Жана дал ушул пейзаждардын айынан чет өлкөлөрдөн көптөгөн адамдар аларды суктануу үчүн бизге келишкен.
Жана мен жеке өзүм Альп тоолору эми бааланбай калганына абдан кайгырам, жана менимче
бул Парламенттин жаман кадам болуп саналат.
Эми, бул бардык жарлыктар, бул жалпысынан берилген жарлык, сиз айтып өткөн ар кандай так сунуштар — Solarexpress, Windexpress
— алар чындыгында ушул аталган энергетикалык өтүү контекстинде.
Фоссилдик отундан баш тартууга каалоо бар, бирок ошол эле учурда ядролук энергияга байланыштуу шектенүүлөр бар,
жана учурда Швейцарияда жаңы ядролук электр станциялары курулбай жатат – технологиялык тыюу киргизилген.
Германия аларды буга чейин эле толугу менен жойду, бирок дүйнөнүн башка аймактарында абал таптакыр башкача.
Бул энергетикалык өтүү боюнча сиздин жалпы көз карашыңыз кандай?
Бул зарылбы? Мамлекет муну деши керекпи?
Экономика муну жасай алабы? Ал өзүн-өзү жөнгө сала алабы? Бул боюнча сиздин көз карашыңыз кандай?
Энергияны өткөрүү өзү абдан татаал маселе.
Мен ачык көрүп турганым: ископаемдик отундар климаттын өзгөрүшүнө алып келет, ал эми климаттын өзгөрүшү зыяндуу.
Биз чечимдерди табышыбыз керек.
Маселе – саясатчылар аны кантип чечип жатышат.
Ал калкка суроо берди: «Сиздер ядролук энергияны акырындык менен жоюуну каалайсыздарбы?»
Эл «ооба» деди, бул таң калыштуу деле эмес.
Элден: «Сиздер ископаем отундарды акырындык менен жоюуну каалайсыздарбы?» деп сурашты.
Эл ооба деди.
Эки добуш берүүдө да эч ким бул эмнени билдирерин, канчага түшөрүн же так кантип иштей турганын түшүндүргөн эмес. Анын
ордуна максаттар коюлуп, калк аларды кабыл алды, андан кийин натыйжалар пайда болду. Азыр адамдар бул иштей элеккенине, калк
каршылык көрсөтүп жатканына, табиятка зыян тийгенине, чыгымдар өсүп жатканына жана бул
белгисиздикти жаратып жатканына нааразы болууда.
Мен бул адилетсиз жүрүм-турум деп эсептейм.
Мен элге чындыкты айтып, электр энергиясын өндүрүүнүн үч варианты бар экенин билдирүүнү алда канча артык көрөм.
Чатырларда күн панелдери бар болгондо, бул жана ошол нерселер талап кылынат.
Газ күйгүзүлгөн электр станциялары менен бул климат үчүн мындай жана тигиндай дегенди билдирет.
Ядролук электр станциялары менен бул таштандыларды, сактоону жана уранды сатып алууну
эске алганда, мунун жана мунун аткарылышы керек.
Анда сен эмнени айтып жатканыңды билесиң.
Бирок эми сен жөн гана жакшы угулган максаттарды коюп, аларды кантип ишке ашыраарыңды кийинчерээк ойлоп табасың.
Жана менде бул боюнча олуттуу шектенүүлөр бар.
Эгер уруксат берсеңиз, муну утопиялык жана чындап эле чынчыл эмес саясат деп айта алам.
Бул жалпы буйруктун жактоочуларына карасак, так кимдер катышып жатканы да суроо туудурат.
Жана бейтарап байкоочу катары мен бир аз таң калдым.
Бул солдон оңго чейин, электр барондорунан күчтүү бизнес-ассоциацияларга, Жашылдар партиясына жана
башка экологиялык уюмдарга чейин созулат, сиздики эмес.
Кандайча ушунча көп саясий оппоненттер бир заматта биргеликте иштеп жатышат? Бул бизге эмнени айтып турат?
Ошентип, көйгөй ошол жерде: азыр жалпы буйрукту колдогон көптөгөн оюнчулар Климат Альянсында бирдей абалда турат.
Бул Климат Альянсында күн энергетикасынын лоббиси экологиялык уюмдар менен бирдей абалда экенин билдирет.
Албетте, бул табиятты коргоо жаатында карама-каршылык болуп саналат.
Климатты коргоо маселесине келгенде, экөө тең сөзсүз бир пикирде.
Табиятты коргоо маселесине келгенде чыр-чатактар бар.
Ошондо мен көп учурда негизги багыттын жоктугун түшүнөм: акыры сен айтасың, ооба, биз экологиялык уюмдар катары климатты
коргоону гана эмес, табиятты коргоону да туруктуу колдойбуз.
Ал жерде андан да көп тактык жана электр магнаттарына каршы туруп: «Ооба, биз экөөбүз тең климатты коргоону
колдойбуз, бирок табиятты коргоо маселесине келгенде достугубуз аяктап калат», – деп айтууга эр жүрөк керек.
Ал үчүн эр жүрөк керек, ал, албетте, жетишпейт.
Эми Мантелдин буйругу менен экөө тең бирдей абалда: экологиялык уюмдар, балким тиштерин кысып, ал эми электр магнаттары кубанып
турушат, анткени алар каалаган жеринде, ачык айыл жерлеринде да курууга уруксат алса, агылып түшө
турган субсидияларды чыдамсыздык менен күтүп жатышат.
«Neue Zürcher Zeitung» гезити сиз жөнүндө мындай макала аталышын жарыялады: «Ландшафтты
коргоочу Альберт Рёстиден сак болуу керек».
Альберт Рёсти бул досьеге жооптуу Федералдык кеңештин мүчөсү.
Сиз шайлоочуларды кантип ынандырууну көздөйсүз?
Референдум андан кийин быйыл июнь айында өтөт.
Бул абдан тыгыз график.
Бул атайылап тандалган болушу мүмкүн.
Менимче, элге бул жалпы буйрук кабыл алынса, анын максаттары, чектөөлөрү жана чечилбеген маселелери менен
эмнени билдире турганы тууралуу маалымат жетишпейт.
Мен элге толук объективисттик ыкма менен маалымат берилиши керек деп эсептейм.
Жел турбинасын куруу деген эмне? Токойдо турбина куруу деген эмне?
Альпиде 100 футбол талаасына барабар аянттагы күн электр станциясын куруу деген эмне?
Кышында кар жааганда эмне болот?
Мен ишенем, сиз жөн гана сүрөттөр жана маалымат менен адамдарга кайрылып, ар түрдүү каналдар аркылуу маалымат түзүшүңүз керек.
Албетте, бул калкты биз добуш берүүчү максаттар ушул экенине жана алардын кесепеттерине ишендирүүнүн эң туура жолу.
Мен айткандай, июнь айына белгиленген бул референдум добуш беришине кошумча, сиз жакында окшош
багыттагы эки жаңы элдик демилгени да жарыяладыңыз.
Бул эмнени камтырын кыскача сүрөттөп бере аласызбы?
Биздин Freie Landschaft Schweiz (Эркин пейзаж Швейцария) уюмунда табиятты коргоо жана түз демократия –
биздин жүрөгүбүзгө жакын, өзгөчө маани берген эки маселе.
Түз демократия жана табиятты коргоо эми бул жалпы буйрук менен коркунучка дуушар болууда.
Бирок биз Парламентте табиятты коргоону дагы да чектөө максатында референдумдарды мыйзамдан толугу менен жоюуну сунуштаган
андан да абсурддуу идеялардын сунушталып жатканын көрө алабыз.
Жана дал ошол жерде биз каршы чараларды көргүбүз келет.
Биз эки популярдуу демилгени ишке киргиздик: Токойду коргоо демилгеси жана Коомду коргоо демилгеси.
Токойду коргоо демилгеси жел турбиналарынын токойлордо жана токойлордун четинде
орнотулушуна уруксат берүүнү токтотууну каалайт.
Жана коомдук коргоо демилгеси шамал турбиналары курулса, алардын таасир эткен калктын макулдугун дайыма талап кылышын каалайт.
Жана кол коюлган колдоолорду чогултуу азыр жүрүп жатат.
Жана биз 2025-жылдын июль айына чейин 100 000 жарактуу кол чогулттуруубуз керек.
Эми биз сиз ийгиликке жетесизби, көргүбүз келет.
Андан кийин сөзсүз түрдө кийинки референдум кампаниялары болот.
Бул дагы бир күтүүгө татыктуу нерсе. Балким, акыркы бир жеке суроо.
Алар дагы деле жаш, бирок айлана-чөйрөнү жана ландшафтты коргоо маселелерине буга чейин эле абдан берилген.
Сен бул долбоорго башында кантип аралаштың?
Балким, бул үй-бүлөдө мурасталып келет.
Апам ландшафттык коргоонун иштерине абдан аралашып, ага байланышка кирип калды.
Ал 1970-жылдары Швиц кантонундагы Ваңген ам Цюрихзее шаарында өскөн, ал жерде А3 автоунаа
магистралы айылдын ортосунан өтүп курулган.
1980-жылдары ал Цюрих кантонуна, Бонстеттенге көчүп келген.
Ал жакта алар ачык айылдык аймак аркылуу A4 автоунаа магистралын курууну каалашкан.
1990-жылдары апам атам менен бирге Солутурн кантонундагы Гренхенге келди.
Ал жакта, тагдырдын тамашасы, алар А5 автоунаа магистралын ачык талаадан өткөрүп курууну каалашкан.
Жана ата-энемдин экөө тең бул милдеттенмени мага да жугузду.
Мен Жура жана Швейцария платосунун ортосунда, Гренхендеги абдан кооз жерде жашайм.
Сиз Альп тоолорун да көрө аласыз, демек Швейцариянын үч негизги ландшафтын көрө аласыз.
Андан кийин мен дайыма өзүмө ойлойм: 2050-жылы мага болгону 54 жаш гана болот.
Мен балдарыма экологиялык жактан баалуу ландшафтты калтыргым келет.
Жана бул ландшафтты мүмкүн болушунча узак сактап, бүгүнкүдөй абалда кармоо үчүн.
Чоң рахмат. Биз сизге бул келечекке багытталган ири демилгеде зор ийгиликтерди каалайбыз.
Программабызга кошулганыңыз үчүн рахмат. Элиас Фогт, рахмат.
Жана сиздерге, кымбаттуу көрүүчүлөр, көңүл бурганыңыздар үчүн ыраазычылык билдирем.
Мен сизди кийинки аптада кайра көрө тургандыгыма кубанычтамын, HOCH2.TVдеги саясий ток-шоуга кош келиңиз деп айтканда.