Na mokolo ya 29 sanza ya libwa 2023, Parlement ya Suisse endimaki Mobeko "Mobeko moko ya mbongwana mpo na kopesa kura ya
solo uta na ba énergies renouvelables" na ntina ya kolendisa, ndenge balobi, bokengi ya kopesa kura na eleko ya malili.
Mobeko oyo babengaka yango "Mantelerlass" to na mokuse "Mobeko ya Kurá".
Yango esengeli kofungola nzela mpo na kobimisa kura mingi koleka uta na ba centrales
solaires, éoliennes mpe hydroélectriques na mboka.
Na mobeko ya sika, Conseil Fédéral ya Suisse akozala na likoki ya kotala ntango nini, esika wapi mpe ba usines
boni ekoki kotongama mpo na kobimisa énergie renouvelable.
Ba organisations ndenge na ndenge lokola Alliance for Nature and Landscape Switzerland, lingomba Free Landscape Switzerland mpe
Fondation Franz Weber babimisaki referendum mpo na kotɛmɛla mobeko ya sika ya federal mpe
bapesaki ba signatures 63 184 na sanza ya yambo 2024.
Na yango, likanisi oyo ezali na ntembe ekotiyama na baponi ya Suisse mpo na vɔti na mokolo ya 9 sanza ya motoba 2024.
Likanisi ya monene oyo basungi bazali kopesa ezali ete Mobeko ya sika ya Kurá esengeli mpo na
kopekisa bozangi ya kurá oyo ezali koya na Suisse.
Lisanga "Aufrecht Schweiz" ebengi yango krize ya energie ya lokuta.
"Aufrecht Schweiz" ezali lingomba ya bana mboka oyo elingi kozala na liloba na politiki ya Suisse
na nzela ya bakandidá oyo batalelaka bango moko.
Na liyebisi na bango mpo na bapanzi sango na motó ya likambo "Kowumela ya kura na Suisse? Ata moke te!", oyo ebimaki na
automne ya 2022, moto moko oyo azalaki mosali ya ba ordinatɛrɛ na kompani ya kura mpe azwi pension, ná ingénieur
électricien moko oyo azwi pension, bakomaki makambo oyo elandi:
Na kolandáká mwango ya kobangisa oyo etindami na bituluku ya bopusi, Biro Fédéral ya Énergie ezali kopesa matomba mbala
moko na bakompanyi ya gaz na mafuta mpe na batekisi ya kura.
(…) Tango leta ezali kosenga biso na makasi tóbomba kura, ezali te mpo ete kura na biso ezali moke,
kasi mpo ete tozali koteka yango na talo ya nse mingi.
Kilowatt nyonso oyo tobombi esalisaka bakompanyi ya kura, mpo bakoki koteka kura oyo ebombami na
Suisse na mikili ya bapaya na ntalo ya likolo mingi.
Na liyebisi moko, Lisanga ya Bapesimikolo ya Kurá ya Aargau (VAS) emonisaki ete mobeko oyo etali bato nyonso ekosenga
kobongisa mobimba bibongiseli nyonso ya kurá ya mboka mobimba.
Kino sikoyo, kura epesamaka na basombi na nzela ya lolenge ya mosala oyo endimami, ya
kozala na ba centrales ya minene mpe ya esika moko.
Kasi, ebongiseli ya bokaboli esengeli kotalelama na lolenge ya kopanzana, oyo esengeli mpe kozala ya mobimba, kozanga mabunga
mpe kopesa nzela na moto nyonso asolola na moto nyonso mosusu.
Kolanda VAS, ba projections ya bato ya mayele emonisi ete mbongwana mpe bokólisi oyo esengeli na ba réseaux kaka na
Suisse ekosenga soki 100 milliards ya ba francs suisses.
Ezali mingi mingi basombi mpe bafuteli oyo bazangi makoki ya komikokisa bango moko nde
basengeli kofuta mpo na mosala oyo ya kobakisa.
Lokola esalemaka mbala mingi na mibeko ya sika, likambo yango esukaka na kotia matomba mpe lisungi ya Leta na maboko ya bato
moke, nzokande bafandi banso nde bakabolaka mikumba mpe makama.
– Engebene na Lisanga ya Bapesimikolo ya Kurá ya Aargau.
Ba komite ndenge na ndenge ya NO bapameli mpe Mobeko ya sika ya Kura, mpo na, kati na makambo mosusu, kotia na ntembe mibeko ya
moboko ya kobatela biloko ya mokili mpe bisika ya kitoko, oyo bato ya Suisse bandimaki na kati ya
Mibeko-Mokonzi ya mboka na boumeli ya bambula ebele.
Na ndakisa, bakoki sikoyo kokata zamba mpo na kotonga ba turbines ya mopɛpɛ, mpe bakoki kotonga ba parke minene ya mopɛpɛ mpe
ya moi na bisika ya kitoko oyo ebatelami – ata soki yango ebebisi bisika ya bomoi ya ntina mingi ya banyama na banzete.
Eloko moko te ekoki kopekisa botongi ya ba parke ya monene ya moi na bangomba ya Alpe ya Suisse.
Bapaturage mingi ya bangomba ya nɛjɛ ekoki kozindisama na ba structures ya ebende mpe ba panneaux solaires.
Elias Vogt, Mokonzi ya lisanga "Freie Landschaft Schweiz" (Esika ya polele ya Suisse), alimboli na interview moko na
chaîne ya TV indépendante HOCH2.TV nini mobeko oyo ekomema mpe mpo na nini alendisi ete bábwaka yango.
Titre ya émission politique ya masolo ezali: "Mobeko ya Mantel ezali libebisi ya biloko ya mokili oyo Leta efuteli".
Na interview, Vogt alobeli makambo oyo ya botɛmɔli etali Mobeko ya sika ya Kura, kati na misusu:
- Boyokani ya bato na makambo ya mboka mpe lotomo ya kotɛmɛla ezali na likama
- Bobimisi ya kura ezuami liboso na kobatela biloko ya mokili na Mobeko ya sika ya Kura.
- Makama ya mabele "na ndingisa ya mobeko" ekoki kosalema
- Kobebisa kitoko ya Alpes: bobimisi ya kura eleki tourisme na motuya.
Elias Vogt atali kritike ya Prof. Dr. Alain Griffel, moto ya mayele na mibeko, oyo alobi ete etinda ya mobimba oyo ezali
kobimisa ntembe ebuki Mobeko-Mokonzi ya Confédération Suisse.
Production ya énergie esengeli ezala ekoki, ya kotiela motema, ya ntalo malamu mpe eboma te zinga zinga, na ndakisa.
Kasi, esengeli kotalela na ndenge moko mibeko ya boyokani na zinga zinga mpe ya libateli ya kopesa kura.
Yango ekozala lisusu bongo te na Mobeko ya sika ya Kurá.
Emonani polele ete, na nse ya pression ya makasi, Parlement ya Suisse endimaki mobeko moko oyo ezali na
kowutana na constitution mpe ekangisi makoki ya démocratie.
Bobangi mpo na bozangi ya kura oyo balobi ekozala na eleko ya malili ezali kotinda Parlement esala makambo na lombango.
Bino baponisi ya Suisse: Bino mpe bolingi kopekisa kolongolama ya makoki ya moboko ya demokrasi mpe kobebisama ya bilili ya
Suisse na nse ya lokuta ya kolendisa ba énergies renouvelables?
Na mokolo ya 9 sanza ya motoba, tia vɔti ya NAI na sanduku ya vɔti mpo na kotɛmɛla "Mantelerlass".
Talá interview ya miniti ntuku mibale na mitano na Monganga Philipp Gut mpe Elias Vogt, Mokonzi ya lingomba "Freie
Landschaft Schweiz" (Paysage ya bonsomi ya Suisse), na émission ya masolo ya politiki ya chaîne ya TV indépendante HOCH2.TV.
Lisolo
Baninga batalani, nayambi bino na esengo nyonso na émission ya masolo ya politiki na HOCH2.TV.
Oyebi yango, omoni yango: émission oyo ezalaka ntango nyonso polele, ya solo, emipesi na bosolo, mpe ezalaka ntango
nyonso na bapaya ya kosepelisa oyo bazali na makambo ya koloba.
Lelo, nazali koyamba Elias Vogt, prezida ya lingomba "Freie Landschaft Schweiz" (Paysage ya bonsomi ya Suisse), moto ya sika
na politiki ya Suisse, soki nakoki koloba bongo, oyo asili kosala bokeseni mpe na ntembe te alingi kosala makambo mingi koleka.
Ezali esengo mingi kozala na yo na programɛ.
Matondi mingi, Mongombo Gut, mpo na libyangi.
Nasepeli mpe mingi kozala awa.
Bino, kala te, bobongisaki referendum na elonga elongo na bibongiseli mosusu.
Bongo, mpo na batalani na Allemagne mpe na Autriche: na Suisse, ezali possible ya kotɛmɛla mibeko oyo
parlement endimi na kosɛngaka referendum likolo na yango.
Bolongi; esengeli ata sinyatire 50 000.
Etali mobeko moko oyo babengi mobeko ya monene, oyo mokano na yango ezali ya kotombola ba énergies renouvelables.
Liboso tósambisa mosala oyo, okoki kolimbola nini mpenza mobeko oyo elingi kokokisa?
Kutu, yango décrét-loi oyo balobeli ezali nini mpenza?
Mobeko-nkasa ezali mbongwana ya mibeko ndenge na ndenge na kati ya nkasa moko, soki tokoki koloba bongo, yango wana nkombo yango.
Na ngambo moko, Mobeko ya Makasi esengeli ebongisama, na ngambo mosusu, Mobeko ya Kopesa Kura, mpe ya misato, Mobeko ya
Bobongisi Esika, mpe na bobongisi ya monene ya mibeko misato oyo.
Mokano monene ezali mpenza ya kokolisa makasi énergie ya mopɛpɛ mpe ya moi na Suisse.
Kasi mpe botongi ya ba centrales hydroélectriques 16 ya minene.
Makambo oyo nyonso etali ba énergies renouvelables mpe bokoli na yango, ebongisami na kati ya liboke oyo ya mobimba.
Oyo nde ntina ya liloba 'mantel decree'.
Boye, manteau oyo ezali solo lolenge moko ya mobeko monene oyo ezali na mbongwana ndenge na ndenge ya mibeko, boye te?
Ya solo mpenza. Mpe ezali lisusu na makambo ebele oyo esili naino te.
Yango elingi koloba ete Conseil Fédéral, oyo ezali gouvernement na biso, akoki na nsima kotya mibeko
mpo na makambo ya mike mike na nivo ya ordonnance.
Ezali na makambo ya mike ebele esika makambo ekomaka mpenza makasi.
Conseil Fédéral ekoki, na ndakisa, kokitisa lolenge ya kozwa ndingisa.
Mpe lokola Suisse mpe esalelaka mobeko ya bonsomi ya ba communes, elingi koloba ete bafandi na Suisse bakoki
kozwa bikateli bango moko na ntina na ndenge ya kobongisa esika bafandi, na commune na bango.
Soki Conseil Fédéral akuseyi yango, akoki kaka koloba ete ba municipalités wana bazali lisusu na likambo ya
koloba te, mpe na nsima akolongola mpe démocratie directe na ba référendums na kati ya ba municipalités.
Iyo, tokokoma lisusu na makambo ya botɛmɔli na sima.
Mbala mosusu, liboso, mwa maloba moke na ntina na ndenge boom etongami.
Motuna na ngai mosusu na likambo oyo.
Osalaki referendum te yo moko.
Nani mosusu azalaki moninga?
Mibongisi nini bazali na sima ya likambo oyo?
Bongo liboso, moto moko ya mpamba nde abandisaki referendum.
Pierre-Alain Bruchez, moto ya mayele na makambo ya mbongo mpe mosali ya leta ya kala oyo sikoyo azwi pension,
amitunaki nini ezalaki na kati ya etinda oyo ya monene.
Amonaki ete mobeko oyo ekopesa nzela ete bábongisa baparke minene ya moi na bangomba ya Alpes.
Mpe na nsima, amonanaki liboso ya bapanzi sango na mokolo ya 10 sanza ya zomi ya mobu moleki mpe
alobaki, "Nazali kosenga referendum mpo na likambo oyo."
Mpe na nsima, Fondation Franz Weber oyo eyebani mingi, ebimaki mpe liboso ya bapanzi sango mikolo moke na sima mpe
elobaki ete biso mpe tozali kosala referendum; tozali kosunga bamesures ya botɛmɛli, soki tokoki koloba bongo.
Mpe na nsima, yango esalemaki noki.
Na nsima, biso mpe na Freie Landschaft Schweiz tolingaki kokɔta na kampanye ya kotɛmɛla yango, yango
wana tosangisaki makasi na M. Bruchez, ndenge balobaka.
Tolendisi mpe bibongiseli ya bandeko na biso ete basangisa maboko.
Mpe na suka, na eleko ya Noël mpe Bonane, ba signatures 63 000 esangisamaki kowuta na ebele ya mangomba ya mike mpe
ya minene oyo ebatelaka environnema mpe kolongono ya nzoto.
Sikawa mbala mosusu liloba moko mpo na ebongiseli na bino, "Freie Landschaft Schweiz" (Paysage ya bonsomi ya Suisse).
Yango ezali nini mpenza? Mikano na yo ezali nini?
"Freie Landschaft Schweiz" (Paysage ya bonsomi ya Suisse) ezali mpenza lisanga monene oyo
esangisaka bato oyo batɛmɛlaka nguya ya mopɛpɛ na Suisse.
Tozali na pene ya ba clubs 50 ya ba membres mpe ba sections cantonal mwambe.
Yango ekoki kozala na Thurgau, ekoki kozala na Vaud, na maloba mosusu, bisika nyonso na Suisse.
Mpe moto nyonso azali komipesa mpo na kobatela biloko ya mokili na Suisse na oyo etali ba turbines ya mopɛpɛ.
Kasi demokrasi ya mbala moko, ndenge nalimbolaki liboso, ezali mpe likambo ya motuya na kati ya mobeko monene, yango
wana tomipesi na makasi nyonso mpo na kobatela bobateli ya biloko ya mokili mpe demokrasi ya mbala moko.
Iyo, tómeka kokabola likambo oyo moke moke mpe kotalela yango na molongo.
Likambo moko na mobeko oyo ya monene, na mobeko oyo ya likolo, na mobeko oyo ya monene koleka, ezali ete etie
mikano ya sikisiki mpo na bokoli ya ba énergies renouvelables.
Na mokuse, bato ya politiki bazali koloba ete eteni ya nguya ya moi to ya mopɛpɛ esengeli
kozala boye to boye na mokolo moko oyo etiami.
Bokanisi nini mpo na mikano oyo ya politiki? Ezali ya kokoka?
Eza na ntina politicien basala mibeko ya boye? Likanisi na yo ezali nini na likambo oyo?
Boye, mobeko ya Mantelerlass elobi na maloba oyo ezali polele te ete tosengeli kobimisa ngonga-watt terawatt 45 ya kobakisa uta
na nguya ya moi mpe ya mopɛpɛ na boumeli ya mobu kino na 2050.
Suisse na ntango oyo esalelaka pene na 60 terawatt-heure.
Bongo, yango ezali ebele mpenza esengeli kotonga.
Mpe lokola nalobaki liboso, etikali komonana nini teknoloji ekobimisa courant boni.
Yango elingi koloba ete Conseil Fédéral ekoki sikoyo koloba ete tozali na mposa ya bapaneli
ya moi ebele boye mpe baéoliennes ebele boye.
Mpo na ngai moko, nakanisi ete likambo nyonso ezali kaka mpo alingi kotonga ba turbines ya mopɛpɛ pene na
nkoto moko na nkama mitano mpe ba panneaux solaires na bonene ya ba kilomètres carrés nkama mingi.
Esika bakotia yango, ezala likolo ya bandako to na esobe, ezali mpenza na maboko ya
Conseil Fédéral; likambo yango ezali naino polele.
Mpe yango ezali likama ya kobebisa zinga zinga makasi mpo na Suisse, oyo etondi na bato mingi.
Mpe ezali ebele mpenza ya kura oyo ebimisamaka na moi, oyo ebimisamaka na ndenge ya kotelema te tango mopɛpɛ ezali.
Mpe système mobimba, mobeko oyo ya monene, etambwisaka makambo ya mike mingi te.
Mpe yango wana ezali malamu mpe esengeli kotia mikano; tolingi kobimisa lisusu terawatt-heure 45.
Kasi soki yango ekoki kosalema, kaka banzambe nde bayebi; moto mosusu ayebi te.
Mpe yango wana biso mpe tokanisi mibeko yango mabe.
Likanisi mosusu – tozali naino kotala bitando ndenge na ndenge oyo etali likambo – ezali lisungi ya Leta.
Esengeli kolendisa makasi ba énergies renouvelables.
Emonani ndenge nini?
Tosilaki kolakisa mobeko ya sika ya énergie na 2017.
Oyo sikoyo, soki tokoki koloba bongo, ezali etape ya mibale, mobeko oyo ya monene.
Mpe na tango wana, balobaki ete kobanda na mobu 2022, bakopesa lisusu lisungi ya mbongo te
mpo na ba usines ya kura ya moi mpe ya mopɛpɛ.
Mpe sikoyo bazali kobuka yango.
Ya mibale, paké oyo ya monene, mobeko oyo etali makambo nyonso, epesi Conseil Fédéral bonsomi mobimba.
Akoki kokata motango ya lisungi oyo bapaneli ya moi mpe baturbine ya mopɛpɛ bakozwa.
Ata kuna, toyebi te soki lisungi ekozala boni.
Kasi, tokoki kokanisa ete ezali koleka 50 likolo ya nkama ya mosolo ya investissement.
Boye, emonani ete mobeko elobi ete kino na 60 likolo ya nkama ya misolo ya investissement ekoki kozwa lisungi.
Iyo, ezali na ba modèles mibale.
Soit investisseur alobi, nalingi 60 pour cent ya investissement ewuta na leta.
Mpe sima ya kozwa yango, esengeli kaka ye abongisa 40 likolo ya nkama kowuta na banki.
To alobi ete leta ekopesa garantie mpo na kilowatt-heure nyonso oyo akobimisa.
Moto moko te ayebi bonene na yango.
Yango mpe ekoki kokoma pene na 60 likolo ya nkama.
Bongo okoki komona ete oyo ezali kobebisa biloko ya mokili na mosolo ya leta.
Mpe lokola ezali na litomba te na makambo ya nkita – mingi mpenza mpo na ba usines ya lotiliki ya mopɛpɛ, po ete mopɛpɛ
ezalaka makasi te na Suisse – esengeli sikoyo kopesa misɔlɔ minene ya lisungi mpo yango esalema ata moke.
Mokakatano moko, ndenge olobelaki yango na mokuse na kati ya fraze moko ya moke, ezali énergie ya
mbala na mbala, énergie ya bande, oyo esengeli mpenza.
Sikawa, ezali na mayele ete soki mbula ezali konoka to soki molili ezali, nguya ya moi esalaka te.
Soki mopepe ezali te, nguya ya mopepe esalaka te.
Ndenge nini tokoki kosilisa mokakatano oyo?
Na limemia, yango ezali likambo ya sika te soki obimisi mbongo mingi koleka na baproducteurs ya énergie ya
boye oyo batyaka motema te mpe ebongwanaka-bongwanaka?
Yango nde mpenza likambo monene na mobeko wana ya monene oyo elimbolami naino malamu te mpe ezali kobimisa mikakatano ya sika.
Bobongisi mobimba ya réseau ezali te, esika ya kobomba mpe ezali te.
Yango elingi koloba ete bakobakisa ebele ya nguya ya moi mpe ya mopɛpɛ.
Kasi ndenge nini bakobomba yango, ezali likambo ya kokanisa.
Mpo na ngai moko, nakanisi ete énergie solaire na likoló ya ndako ezali likanisi ya malamu mpo
okoki kosalela mpe kobomba kura ya moi kuna kaka.
Kasi yango etiami na mibeko te na Mantelerlass, ete esengeli kolendisa yango, ete bato basala bolukiluki na likambo yango,
ete ezali na banzela mosusu ya malamu koleka ya kobomba biloko.
Mpe yango elingi koloba ete likama ezali ete tokokende na nzela moko na Allemagne, esika nguya ya mopepe ya
ebele ebimaka na mbala moko mpe na mbala moko elimwaka.
Na moi, na katikati ya mokolo, nguya ya moi ezalaka ebele, kasi na mbala moko na butu, ezalaka ata moke te.
Mpe na mbala moko, okutani na mikakatano ya monene ya réseau.
Mpe yango ememaka misolo mpe ntembe.
Mpe yango sikoyo ezali likambo monene ya kofinga mobeko oyo ya monene.
Likambo mosusu, oyo olobelaki déjà mbala ebele, ezali participation ya bato na démocratie.
Emonani ete mobeko oyo mpe ekangisi makoki ya kotɛmɛla.
Suisse eyebani mingi mpo na mobeko na yango ya subsidiarité.
Yango elingi koloba ete bikateli ezwamaka na nivo ya nse koleka, mbala moko na bato oyo likambo etali bango.
Sikawa ezali mpenza kokɔtisama na esika moko.
Conseil Fédéral, gouvernement fédéral, elingi koloba gouvernement ya ekolo, ezali kozwa bokonzi mingi koleka.
Mpenza mpenza, ndenge nini ndelo oyo emonani na makoki ya kotɛmɛla, makoki ya kosangana, mpe
bokonzi ya bato bango na bango na nzela ya demokrasi?
Na Suisse, tozali na nzela mibale mpo na kopesa likanisi na biso na misala ya nguya ya mopɛpɛ.
Moko ezali ete toponaka ba projets.
Yango ezali sikoyo ndenge wana na ba cantons 24 kati na 26, esika bafandi ya mboka baponaka.
Na bongo, bato moko moko, bato ya mpamba mpe mangomba ya kobatela zinga zinga bakoki kotɛmɛla misala, ata soki bandimi
yango, mpo na kotombola makambo lokola kobatela bikelamu ya zamba to mikakatano ya makɛlɛlɛ oyo etali bango moko.
Mpe sikoyo, maponi nyonso mibale yango esengeli kolongolama mobimba to kopekisama na mobeko moko oyo etali nyonso.
Ndenge nalobaki déjà, mobeko ya Mantel ezali na mokano ya kopesa Conseil Fédéral nzela ya kolongola ba référendums.
Na ngambo mosusu, mobeko ya Mantelerlass elobi ete bobimisi ya kura esengeli ntango nyonso kozala
na esika ya liboso koleka matomba mosusu nyonso.
Yango elingi koloba ete soki otɛlɛmɛli mpe olobi ete esika oyo ya ba éoliennes ekopesa makɛlɛlɛ ya
koleka ndelo mpo na bato ebele, bakopesa ndingisa te.
To babuki banzete, yango endimami te; eleki matomba na yango.
Bongo tribinale esengeli kaka kondima ferme ya mopɛpɛ, mpo ete bobimisi ya kura ezalaka ntango
nyonso na esika ya liboso koleka matomba mosusu nyonso.
Bongo, mbala mosusu okoki lisusu te kopona, kasi okoki kaka kotɛmɛla, atako na ntembe te bakobwaka yango.
Bongo ezali bokitisi ya makasi mpenza na demokrasi na biso ya mbala moko.
Yango ememi biso mbala moko na likambo elandi. Kotalela mpe komeka matomba oyo na oyo ezali mpe likambo ya Mibeko-Mokonzi.
Avocat moko ya lokumu, Professeur Alain Griffel, apameli likambo oyo, alobi ete etinda oyo ya mobimba ebuki mpe constitution, ebuki
Constitution Fédérale ya Suisse, mpo okoki te koloba ete matomba mosusu na mbala moko ekomi na esika ya liboso koleka misusu.
Okoki kolimbola polele kritike oyo profesere oyo azali na yango likolo ya etinda ya sika oyo etali bato nyonso?
Na Suisse, tozali na article moko na kati ya constitution na biso oyo etali politiki ya
énergie mpe ezali na mibeko mitano ya moboko.
Nayebi te soki nakoki kotánga yango nyonso, kasi ya solo, nguya ya lotiliki to production ya énergie esengeli ezala
ekoki, ya libateli, ya tina malamu mpe eboma te environnema.
Nakoki kokanisa likambo ya mitano sik'oyo te.
Kasi ata ndenge nini, makambo oyo nyonso ezali na ntina ndenge moko.
Yango elingi koloba ete esengeli kosalema na mbala moko.
Na maloba mosusu, bokokani na zinga zinga mpe libateli ya kopesa kura esengeli kotalelama ndenge moko.
Mpe sikoyo lokola Parlement ezali koloba ete kobimisa kura nde ezali na ntina koleka kobatela biloko ya mokili.
Oyo ezali ndingisa ya ofele oyo epesaka nzela na misala nyonso oyo ebebisaka environnema ete eleka bipayi nyonso kozanga
kotɛlɛmisa yango. Yango ezali na kowutana te na Mobeko-likonzi.
Yango te nde bato ya Suisse balingaki.
Mpe yango ebebisaka environnema na biso ya naturel, oyo ezali moboko ya bomoi na biso.
Mpe yango ekoki komema makama ya minene mpe ya makasi.
Likambo ya solo ezali ete, na boumeli ya bambula ebele, bato ya Suisse bandimaki mbala na mbala
bobateli ya zinga zinga na kati ya mobeko-likonzi.
Bongo wana nde mobeko mpenza.
Mpe sikoyo, yango ezali pene pene kolongolama na likolo na mbala moko.
Okanisi nini na likambo oyo? Likambo oyo ebandaki ndenge nini?
Ezali mwa likambo ya kokamwa. Bato oyo baponami mpe bayebi yango mpenza.
Bongo, ezaleli nini ya ntango oyo to likambo nini ya makasi nde ekoki mpenza komema botiyi ya mobeko ya makasi boye sik'oyo?
Bon, na solo, ebandaki na automne ya 2022.
Liboso, Parlema esalelaki ata mbala moko te likambo ya politiki ya énergie na boumeli ya bambula.
Mpe na eleko ya molunge ya mobu 2022, kaka ntango pandemi ya coronavirus ezalaki kosila, Commission ya Kura
esalaki liyebisi monene na media ete ba centrales nucléaires ebele na France bazalaki na nse ya maintenance.
Mpe ekoki kozala ete biso na Suisse tokutana na bozangi ya kura na mbalakaka na eleko ya malili oyo ekoya.
Mpe na nsima, na kati ya pɔsɔ misato, Parlement endimaki na lombango mobeko ya Solar Express mpe elobaki, "Sikawa
tokotonga ba centrales solaires ya minene na bangomba ya Alpes."
Na yango, tozali kozipa bisika minene ya Alpes na bapaneli ya moi.
Mpe yango ezalaki déjà contre mobeko-likonzi na tango wana.
Mpe ekokisamaki na pɔsɔ misato.
Bon, wana ezalaki mpenza likambo ya kozwa ekateli na lombango.
Mpe na nsima, lokola ezalaki na kowutana na mobeko-likonzi, Parlema esengelaki komituna makanisi ya bato mbala moko.
Mibeko-mokonzi na biso elobeli yango.
Soki osali mobeko oyo etɛlɛmɛli mobeko-likonzi, esengeli otika bato bávɔtɛ na likambo yango.
Mpe Parlement akokaki kosala yango te.
Mpe na nsima nakendeki na Tribinale Fédérale mpe natielaki plainte, kolobaka ete likambo oyo
esengelaki mpenza kotiyama na maboko ya baponi.
Mpe na nsima Tribinale Fédérale elobaki, ɛɛ, Parlement ezali na bokonzi nyonso na Suisse.
Mpe na molimo oyo ya bokonzi likolo ya nyonso, na boyebi wana, mobeko moko sima ya mosusu endimamaki.
Mopepe ya mbangu ekómi, mpe sikoyo mobeko oyo ya kazaka.
Mpe emonani lokola Parlement etali te soki constitution ezali kosalema to te.
Bakosala nyonso mpo na kobimisa kura.
Nalingi tósosola mozindo mwa moke likama oyo bozali kobanga ekoki kobebisa na biloko ya mokili mpe na kitoko ya esika.
Nini mpenza ekoki kosalema na mobeko oyo, to mpe, ozobanga nini?
Misálá nini ya sikisiki ekoki kosalema na zamba?
Bon, liboso ya nyonso, baplan ya kosala baparke ya monene ya moi ezali mpe ekoki kosalema na bangomba ya Alpes.
Ya solo, oyo ezalaki kaka lolenge ya ntango mokuse oyo bakataki na automne ya 2022 lokola ebongiseli ya mwa
ntango moke mpo na kosilisa mokakatano ya bozangi ya kura.
Mpe yango esengeli sikoyo kozala likambo ya kosala na mikolo ezali koya.
Yango elingi koloba ete bapaturage ya minene ya bangomba ya neige ekoki kozindisama na ba
structures ya ebende mpe ba panneaux solaires.
Likambo mosusu ezali ete esengeli mpe kopesa ndingisa polele na ba turbines ya mopɛpɛ na kati ya bazamba ya Suisse.
Yango elingi koloba ete, na kombo ya kobatela klima, bato bakotaka na bazamba, bakataka banzete ebele lokola etando ya ndembo
mpo na turbine ya mopɛpɛ, mpe na nsima batyaka moko kuna...
Boye yango ekomami polele na mobeko, to ezali likambo oyo ekoki kofundolama na ndenge ekeseni?
Yango elingi koloba olingi kokomisa yango pɛtɛɛ, to elingi koloba ete ezali bongo?
Boye, na maloba ya mibeko, ba éoliennes na zamba esengeli etongama kaka na bisika oyo eponami.
Mpe yango ezali kimya monene, soki ezali te ndingisa mpo na kotonga ba fermes ya mopɛpɛ na kati ya bazamba.
Ezali na ntina ya koyeba ete canton ya Zurich, oyo ezali canton oyo eleki bato ebele na Suisse, ezali na bafandi koleka miliyo
moko. Sikawa, bazali na mwango ya kotonga ba turbines ya mopɛpɛ 120, mpe kati na yango, 110 ekosalema na zamba, mpo esika mosusu
ezali te longola kaka likolo ya bangomba mpe na kati ya zamba.
Mpe oyo nde mpenza bopusi ya mabe koleka na zinga zinga.
Ya solo, ezali mpe na ba centrales hydroélectriques oyo bato balingi kotonga na bisika ya bomoi ya
bikelamu ya ntina ya etuka, mpe yango mpe ekoki kosalema.
Nature ezali lisusu na ntina te.
Emonani lokola likambo ya zoba moke, boye te?
Bato balingi kobatela climat, yango wana makelele nyonso oyo ezali mpo na ba énergies renouvelables.
Na ntango moko, bazali kokata bazamba mpe kobebisa biloko ya mokili.
Esalaka ndenge nini?
Yango mpenza nde bozoba.
Ekoki kozala malamu te ete tolongola bazamba mpo na oyo babengi énergie verte.
Esika ezali mpenza mingi te na Suisse, esengeli oyeba yango.
Suisse ezali na bato ebele mpenza, longwa na weste kino na este, longwa na nordi kino na sud.
Mpe soki olingi kobakisa makasi nguya ya mopɛpɛ, esengeli otyela na makanisi ete lelo oyo ba turbines yango
ezali na bolai ya mɛtrɛ 250, mpe esɛngaka esika monene.
Mpe na Suisse, bazamba ezali kaka bisanga ya bikelamu ya bomoi ndenge na ndenge, kasi ezali mpe bisanga ya bopemi mpo na bato.
Bazalaka mpe ntango nyonso na biteni ya zamba oyo bakata makasi.
Liboso, esika yango ezalaki polele mingi koleka, mpe na elanga ezalaki na banzete ebele koleka.
Lelo, bazongoli zamba.
Mpe sikoyo bazali kokota na zamba, balingi kotonga banzela ya bonene ya mɛtrɛ zomi mpe kokata
etando ya zamba oyo ekokani na libándá ya ndembo.
Mpe yango mpenza nde likanisi na biso ya motuya.
Okoki te kokata banzete mpo na kobatela klima.
Outi na esika oyo etɛlɛmɛlaka nguya ya mopɛpɛ.
Sikawa, soki ozongi nsima mwa moke mpe otali likambo, wapi omoni ete mabe ya monene koleka ekosalema?
Oyo ezali ba turbines ya mopɛpɛ, ba centrales hydroélectriques ya minene, to mbala mosusu
ba centrales solaires na bangomba ya Alpes?
Okoki kolobela na mituya esika okanisi ete likama ya monene koleka mpo na biloko ya mokili ezali?
Na nguya ya mai, ezali solo ete ozwi matomba ebele mpo na mosolo moke oyo obimisi.
Kuna mpe ebebi, yango ezali solo.
Kasi na ba systèmes ya énergie solaire, moto akoki mpenza kokanisa ete bapanzaka minene ya Alpes ekotondisama na bandako.
Mpo na ngai, oyo ezali kobebisa makasi, mpamba te Suisse ezali na bomoi na nzela ya bilili na yango ya kitoko.
Bilili ya mabele ezali na ntina mingi mpo na mboka na biso – na istware.
Tozali na ba oteli ya minene ebele oyo etongamaki na bisika oyo epesaka bitaleli ya kitoko ya bangomba ya Alpes.
Mpe ezali mpenza bangomba wana ya Alpes nde bakotonga likolo na yango.
Yango elingi koloba ete ezali mpe na ntina na lisapo.
Mpe ɛɛ, likambo ya mibale ezali bazamba, esika nazali komona mbeba oyo.
Wana ezali likambo ya kosepelisa oyo otomboli na ntina na bituka ya tourisme, na ntina na bangomba ya Alpes.
Kantɔ́ ya Graubünden alingi kozala mobandisi na likambo oyo.
Nazali na esengo ya kozwa likambo wana.
Bango balingi mpenza kokoba mpe kotia yango na ba zones x, nakanisi na ba zones 30, mpe – bongisá ngai soki
nazali na libunga – koleka ba zones zomi na mibale balongoli yango mpenza na bisika ya motuya, na bangomba.
Bongo, longola St. Moritz, nakanisi okomona ba turbines ya mopɛpɛ ya minene boye liboso ya
bisika nyonso ya minene ya tourisme na mikolo ekoya.
Ndenge nini okoki kotalela likambo oyo na oyo etali ntina ya tourisme mpe ya nkita ya Suisse?
Ya solo, ba turbines ya mopɛpɛ ezali minene, esengeli mpe na esika.
Esengeli kotonga yango na bisika ya polele epai mopepe ezalaka.
Mpe ntango guvɛnɛmá fɛdɛrɛlɛ epesi mokumba na kantɔ́ ya Graubünden, moko ya bisika ya tourisme oyo eyebani mingi koleka
na mokili mobimba, mpo na kotonga ba turbines ya mopɛpɛ nkama moko, ezali na ndenge ya kokima te ete ba turbines wana
ekotongama na Davos, na Lenzerheide, na Arosa, pene na Parc National ya Suisse – na maloba
mosusu, na bisika nyonso ya tourisme oyo eyebani mingi.
Mpe lokola nalobaki liboso, na istware, oyo ezali na ntina mingi mpenza mpo tourisme mpe
Bangomba ya Alpes ezali eteni ya bizaleli na biso.
Na suka ya ekeke ya 19, Suisse ekolaki makasi mpenza mpe ekomaki moko ya bikolo ya bozwi koleka na mokili mobimba.
Mpe ezali mpenza mpo na bilili oyo ya kitoko nde bato ebele ya bapaya bayaki epai na biso mpo na kosepela na yango.
Mpe ngai moko namoni ete ezali mawa mingi ndenge bato bapesaka lisusu ngomba ya Alpes motuya te, mpe nakanisi
ete oyo ezali likambo ya mabe mpenza uta na Parlement.
Sikawa, ba décrets oyo nyonso, décret oyo ya monene, mpe ba propositions ndenge na ndenge oyo olobeli,
lokola Solarexpress, Windexpress, ezali mpenza na kati ya oyo babengi transition énergétique.
Mposa ezali ya kotika kosalela makala ya mabele, kasi na ngonga moko, bato bazali na ntembe mpo na nguya ya nikleyere, mpe na
ntango oyo, bazali kotonga ba usine ya sika ya nguya ya nikleyere te na Suisse – lokola nde bopekisi moko ya tekiniki ezali wana.
Allemagne esilisi yango kala, kasi na bisika mosusu ya mokili, likambo ezali ekeseni mpenza.
Likanisi na yo ya mobimba na ntina na mbongwana oyo ya energie ezali nini?
Esengeli mpenza? Leta esengeli kotinda yango?
Économie ekoki kosala yango? Ekoki komiregler yango moko? Likanisi na yo ezali nini na likambo oyo?
Mbongwana ya energie ezali likambo ya mpasi mpenza na yango moko.
Oyo namoni polele ezali ete makala mpe mafuta ya mabele ememaka mbongwana ya klima, mpe mbongwana ya klima ezali mabe.
Tosengeli koluka biyano.
Mokakatano ezali ndenge politicien bazali kosilisa yango.
Atunaki bato, bolingi kolongola moke moke nguya ya nikleyere?
Bato bandimaki, yango ezali likambo ya kokamwa te.
Batunaki bato, bolingi kolongola malembe malembe mafuta ya mabele?
Bato balobi ee.
Na maponami nyonso mibale, moto moko te alimbolaki nini yango elingaki koloba, mbongo boni elingaki kosenga, to mpe ndenge nini
mpenza elingaki kosala. Kasi, batiaki mikano, bato bandimaki yango, mpe na nsima, makama ebimaki. Sikawa bato bazali na nkanda
mpo ete ezali kosimba te, ete bato bazali kotɛmɛla, ete biloko ya mokili ezali kobeba, ete
ezali kokoma talo mingi, mpe ete ezali kotia ntembe.
Nakanisi ete oyo ezali bizaleli ya sembo te.
Nalingi mingi nde báyebisa bato solo mpe báyebisa bango ete nzela misato ezali mpo na kobimisa kura.
Na ba panneaux solaires likolo ya nsamba, esengaka boye mpe boye.
Na ba centrales ya gaz, yango elingi koloba boye mpe boye mpo na climat.
Na ba centrales nucléaires, yango elingi koloba boye mpe boye mpo na bosɔtɔ, mpo na kobomba yango, mpe mpo na kozwa uranium.
Bongo oyebi oyo ozali koloba.
Kasi sikoyo, ozali kaka kotia mikano oyo ezali koyokana malamu, mpe nsima okoluka ndenge ya kosalela yango.
Mpe nazali na ntembe ya makasi na likambo wana.
Ezali lolenge moko ya politiki ya bilɔ́bɔ́ mpamba mpe ya solo te, soki nakoki kokuseya yango bongo.
Soki totali basungi ya mobeko oyo ya monene, motuna mpe etunami: nani mpenza azali na kati?
Mpe lokola motali mpamba, nakamwe moke.
Likambo oyo ebandi na gauche kino na droite, banda na bakonzi ya makasi ya lotiliki kino na mangomba ya minene
ya mombongo, na Parti Vert mpe bibongiseli mosusu ya kobatela biloko ya mokili, kasi ya bino te.
Ndenge nini ekoki kosalema ete bato ya politiki oyo bazali kotɛmɛlana bango na bango ebele
bongo basangani na mosala? Yango elakisi biso nini?
Bongo, mokakatano ezali ete basani ebele oyo sikoyo bazali kondima etinda wana ya mobimba
bazali na esika moko na kati ya Climate Alliance.
Yango elingi koloba ete na kati ya Alliance ya Climat, lisanga ya bato ya nguya ya moi ezali na
esika moko na masanga ya kobatela environnema.
Mpe yango, solo mpenza, ezali likambo ya kotɛlɛmɛlana na ntina na kobatela biloko ya mokili.
Na oyo etali kobatela klima, bango mibale bazali mpenza na likanisi moko.
Ezali na matata na likambo etali kobatela biloko ya mokili.
Mpe wana nde namonaka ete mbala mingi molongo ezalaka te, ete bato balobaka, ɛɛ, biso lokola bibongiseli ya kobatela
environnema, tozalaka kaka te na ngambo ya kobatela klima, kasi tozalaka mpe ntango
nyonso na ngambo ya kobatela biloko ya mokili.
Mpe kuna, esengeli polele mingi koleka, mpe mpiko ya kotɛmɛla bakonzi ya kompani ya kura mpe koloba, ɛɛ, biso
mibale tondimi kobatela klima, kasi soki tokómi na likambo ya kobatela biloko ya mokili, kuna boninga esuki.
Mpe yango esɛngaka mpiko, oyo emonani polele ete ezangi.
Bongo sikoyo, na mobeko ya Mantel, bangambo nyonso mibale bazali na likambo moko: mangomba ya kobatela biloko ya mokili, oyo mbala
mosusu bazali konyokwama na motema, mpe bakonzi ya kompani ya kura, oyo basepeli mingi mpo bazali kozela na mposa
misolo ya lisungi oyo ekobima soki bapesi bango nzela ya kotonga bisika nyonso, ata mpe na libándá monene.
Zulunalo Neue Zürcher Zeitung ebimisaki motó ya likambo mpo na yo oyo elobaki, "Esengeli
kokeba na Albert Rösti, mobateli ya bilanga."
Albert Rösti azali Conseiller Fédéral oyo atali dosié oyo.
Ndenge nini olingi kondimisa baponisi?
Referendum ekosalema na sanza ya motoba ya mobu oyo.
Oyo ezali programme ya makasi mpenza.
Bakoki kopona yango na nko.
Nandimi ete bato bayebi malamu te nini ekoki kobima soki mobeko oyo ya monene endimami, na mikano na yango, na
bandelo na yango mpe na makambo na yango oyo ezangi biyano.
Mpe nandimi ete esengeli koyebisa bato na lolenge ya sembo mpenza.
Kotonga turbine ya mopɛpɛ elingi koloba nini? Kotonga yango na zamba elingi koloba nini?
Nini elingi koloba kotonga usine ya kura ya moi na bangomba ya Alpes oyo bonene na yango
ekokani na bitando ya masano ya ndembo nkama moko?
Nini esalemaka na eleko ya malili soki neige ezali?
Mpe nandimi ete esengeli kaka bósolola na bato na nzela ya bilili mpe bansango, mpe bósala bansango na banzela ebele ya bokeseni.
Mpe yango nde mpenza nzela ya kondimisa bato ete oyo nde mikano oyo tozali kovoter mpo na yango mpe makama na yango.
Longola voti oyo ya referendum, oyo, lokola nalobaki, elengelami mpo na sanza ya motoba, bino mpe boyebisi kala te
makambo mibale ya sika ya bato oyo ezali na lolenge moko.
Okoki kolimbola na mokuse nini yango esɛngaka?
Na lingomba na biso, Freie Landschaft Schweiz (Paysage ya bonsomi na Suisse), kobatela biloko ya mokili mpe
demokrasi ya mbala moko ezali makambo mibale ya motema na biso, oyo topesaka ntina mingi.
Demokrasi ya mbala moko mpe bobateli ya biloko ya mokili, nyonso mibale ezali sikoyo na likama mpo na etinda oyo ya monene.
Kasi tokoki déjà komona na Parlement ete makanisi ya ligboma koleka bazali kolakisa mpo na kolongola ba
référendums mpenza na mobeko, mpo na kokanga lisusu makasi bobateli ya biloko ya mokili.
Mpe wana nde esika tolingi kozwa bikateli ya kopekisa.
Tobimisi mibongisi mibale oyo eyebani mingi: Mobongisi ya Kobatela Zamba mpe Mobongisi ya Kobatela Lisanga.
Mwango ya Kobatela Zamba elingi ete bapermɛ ya kotonga ba turbines ya mopɛpɛ ezala lisusu te
na kati ya bazamba mpe na bapembeni na yango.
Mpe mwango ya kobatela bato mpe esika na bango elingi ete ba turbines ya mopɛpɛ, soki etongami, esengaka
ntango nyonso ndingisa ya bato oyo likambo yango etali.
Mpe collection ya signature ebandi sikoyo.
Mpe tosengeli kosangisa sinyatire nkama ya bato 100 000 oyo endimami kino na sanza ya nsambo 2025.
Sikawa tozali na mposa makasi ya komona soki okolonga.
Mpe na sima, kampanye ya referendum ya sima ekozala mpenza.
Yango ezali eloko mosusu ya kozela na esengo. Mbala mosusu motuna moko ya suka etali yo moko.
Bazali naino bilenge mpe bamipesi déjà makasi na makambo oyo etali kobatela environnema mpe bisika ya kitoko.
Ndenge nini okɔtaki na mosala oyo na ebandeli?
Mbala mosusu ezali likambo ya libota.
Mama na ngai asili komipesa mingi na mosala ya kobatela bilanga ya mokili.
Akoli na bambula ya 1970 na Wangen am Zürichsee, na etuka ya Schwyz, esika balakaki nzela
monene A3 katikati mpenza ya mboka na bambula wana.
Na bambula ya 1980, akendeki kofanda na kanton ya Zurich, na Bonstetten.
Kuna, balingaki kotonga nzela monene A4 na kati ya esobe.
Mpe na bambula ya 1990, mama na ngai ayaki na tata na ngai na Grenchen na kanton ya Solothurn.
Kuna, na chance, balingaki kotonga nzela monene A5 na kati ya esobe.
Mpe bomipesi wana ya baboti na ngai mibale esimbaki mpe ngai.
Nafandaka na esika moko kitoko mingi na Grenchen, kati na Jura mpe Plateau ya Suisse.
Okoki mpe komona Bangomba ya Alpes, yango elingi koloba ete omoni bisika misato nyonso ya minene ya kitoko ya Suisse.
Mpe na nsima, nakanisaka ntango nyonso na motema na ngai ete, na mobu 2050, nakozala kaka na mibu 54.
Nalingi kotikela bana na ngai esika ya bomoi ya mabele oyo ezali na motuya mpo na biloko ya mokili.
Mpe kobatela mpe kobongisa esika oyo mpo ewumela ntango molayi, kaka ndenge tozali na yango lelo.
Matondi mingi. Tolakisi bino bolongi nyonso na mosala oyo ya monene, oyo ezali déjà kotala na mikolo mizali koya.
Matondi mpo na boyei na bino na émission. Elias Vogt, matondi.
Mpe na bino, batalani na ngai ya bolingo, natondi bino mpo na likebi na bino.
Nakosepela komona bino lisusu na pɔsɔ ekoya ntango tokoyebisa bino: boyei bolamu na émission ya masolo ya politiki na HOCH2.TV.
Moko, mibale, misato, minei, mitano, motoba, nsambo, mwambe, libwa, zomi, zomi na moko, zomi na
mibale, zomi na misato, zomi na minei, zomi na mit