I te 29 o Mahuru 2023, i whakaae te Pāremata o Switzerland ki te "Ture Whakarerekē Āhua Kotahi mō te Tuku Hiko
Haumaru mai i ngā Pūngao Whakahou", me te whāinga kia whakapakari ake i te haumaru o te tuku hiko i te takurua.
Ka kīia tēnei ture ko te "Mantelerlass", hei poto ko te "Ture Hiko".
Mā tēnei ka whakatūwhera i te huarahi mō te whakaputa hiko nui ake mai i ngā tipu hiko
rā, hiko hau, me ngā tipu hiko wai o te motu.
Mā te ture hou, ka taea e te Kaunihera ā-Motu o Suisa te whakatau i te wā, i te wāhi, me te tokomaha o ngā
tipu ka taea te hanga hei whakaputa pūngao whakahou.
I whakarewahia e ngā whakahaere maha pērā i te Alliance for Nature and Landscape Switzerland, te Free Landscape Switzerland
Association me te Fondation Franz Weber he pōtitanga whānui hei whakahē i te ture ā-motu hou, ā, i
tuku rātou i ngā hainatanga e 63,184 i Hānuere 2024.
Nā reira, ka tukuna te tono tautohetohe ki te hunga pōti o Switzerland kia pōti ai rātou i te 9 o Pipiri 2024.
Ko te take matua e whakapuaki ana ngā kaitautoko, he mea tika te Ture Hiko Hou kia aukati i
te ngoikore hiko e tata mai ana i Switzerland.
E kī ana te rōpū "Aufrecht Schweiz" he raru pūngao hangaia tēnei.
Ko "Aufrecht Schweiz" he nekehanga ā-iwi e hiahia ana kia whai reo ki ngā take tōrangapū o Switzerland mā ngā kaitono motuhake.
I roto i tā rātou pānui pāpāho i whai taitara "He ngoikore hiko i Switzerland? Kāo rawa!", i whakaputaina i te ngahuru o te tau
2022, i tuhi ngā kōrero e whai ake nei e tētahi kairangahau rorohiko kua reti nō te whare
mahi hiko me tētahi kaihanga hiko kua reti:
Mā te whai i te rautaki mataku i whakatairangahia e te rōpū pāremata, kei te whai painga tika te Tari Pūngao ā-Motu
ki ngā kamupene hau me te hinu, me ngā kaihokohoko hiko.
(…) Ka akiaki mai te kāwanatanga kia penapena tātou i te hiko, ehara i te mea he iti rawa tā tātou, engari
nā te mea he iti rawa tā tātou utu i te hokohoko hiko.
Ia kilowata e penapena ana e mātou, ka whai painga ki ngā kamupene hiko, nā te mea ka taea e rātou te hoko i te hiko i
penapenahia i Switzerland ki tāwāhi i te utu tiketike ake.
I roto i tētahi tauākī, i tohu te Rōpū Kaiwhakarato Hiko o Aargau (VAS) ka hiahiatia e te whakahau whānui
he whakahou katoa i ngā hanganga hiko o te motu katoa.
Ki tēnei wā, kua tukuna te hiko ki ngā kaiwhakamahi mutunga i runga i te mātāpono kua whakamana ā-logika
o ngā teihana hiko nui, ā, he nuinga kei te pokapū.
Heoi, me whakahaere te hanganga tohatoha i runga i te pūnaha whakawātea, ā, me whānui, me kore hapa, ā, kia
āhei ai te katoa ki te whakawhiti kōrero ki a rātou katoa.
E ai ki te VAS, e whakapae ana ngā matapae whai tohu ka utu tata ki te 100 piriona CHF te huringa me te whakawhānuitanga
e hiahiatia ana mō ngā whatunga i Suīsereia anake.
Ko te nuinga o ngā kaihoko me ngā kaipāmu kāore i whai painga, kāore hoki he pūtea hei whakarite i ā rātou
ake hiahia, ko rātou e utu ana mō tēnei ratonga tāpiri.
Hei te nuinga o ngā wā me ngā ture hou, ka noho ngā hua me ngā pūtea tautoko hei rawa tūmataiti mā te tokoiti, ā,
ka tohaina ngā utu me ngā tūraru ki te nuinga o te iwi.
– E ai ki te Rōpū o ngā Kaiwhakarato Hiko o Aargau.
Kua whakahē hoki ētahi komiti NO rerekē i te Ture Hiko Hou mō ētahi take, tae atu ki te whakapae i ngā mātāpono matua o te
tiaki taiao me te tiaki āhua whenua kua whakamanahia e te hunga pōti o Switzerland i roto i
te Ture Whakaminenga ā-Motu mō ngā tekau tau.
Hei tauira, ka taea ināianei te whakakore i ngā ngahere kia hanga ai i ngā pūhiko hau, ā, ka taea hoki te hanga i ngā
papa hau me ngā papa rā nui i roto i ngā whenua tiakina – ahakoa ka whakangaromia ngā wāhi noho ora whai tikanga.
Kāore he mea e aukati i te hanga o ngā papa rā nui i ngā Maunga Alps o Huitene.
Ka taea e ngā hanganga maitai me ngā papa pūngao rā te kapi i ngā pāmu maunga maha.
Ko Elias Vogt, te perehitini o te rōpū "Freie Landschaft Schweiz" (Te Whenua Koreutu o Switzerland), e whakamārama ana i roto i
tētahi uiui ki te hongere pouaka whakaata motuhake a HOCH2.TV he aha ngā tikanga o tēnei ture,
me te aha e taunaki ana ia kia whakakahorehia.
Ko te taitara o te hōtaka kōrero tōrangapū: "Ko te Ture Mantel he whakangaromanga o te taiao e tautokohia ana e pūtea"
I roto i te uiui, ka aro a Vogt ki ngā take whakahe e whai ake nei mō te Ture Hiko Hou, me ētahi atu:
- Kei te mōrearea te whai wāhi a te iwi me te tika ki te whakahē
- He mea matua ake te whakaputa hiko i te tiaki taiao i roto i te Ture Hiko Hou
- Ka taea ngā aitua ā-taiao i raro i te ture
- Te whakararu i te āhua o ngā Alps: kei mua ake te whakaputa hiko i te tūruhi
Ka tohu a Elias Vogt ki te whakahe i tukuna e te tohunga ture, a Prof. Dr. Alain Griffel, e mea ana kei te takahi te whakahau
whānui tautohetohe i te Ture Whakaminenga ā-Motu o Switzerland.
Me nui, me haumaru, me whai utu whai hua, me pai hoki mō te taiao te whakaputanga pūngao, hei tauira.
Heoi, me whakahaere ōrite ngā paearu o te hāngai ki te taiao me te haumaru o te tuku hiko.
Ehara i te mea pēnei anō i raro i te Ture Hiko Hou.
E mārama ana, i raro i te pēhanga nui, i whakamanahia e te Pāremata o Switzerland tētahi ture kāore e
hāngai ki te ture matua, ā, e here ana i ngā mana pāpori.
Kei te whakamataku i te kīanga he ngoikore hiko i te takurua, ā, nā reira kei te tere te Whare Pāremata ki te mahi.
E ngā pōti o Switzerland: Kei te hiahia hoki koutou ki te aukati i te whakakore i ngā mana pāpori matua me te
whakapararu i te āhua whenua o Switzerland i raro i te āhua o te whakatairanga i ngā pūngao whakahou?
Nō reira, i te 9 o Pipiri, whakauruhia he pōti 'KĀO' ki te pouaka pōti mō te 'Mantelerlass'.
Mātakitaki i te uiui hawhe haora me Dr. Philipp Gut rāua ko Elias Vogt, te Perehitini o te rōpū "Freie Landschaft Schweiz"
(Te Whenua Wātea o Switzerland), i te hōtaka kōrero tōrangapū o te hongere pouaka whakaata motuhake a HOCH2.TV.
Uiui
E ngā kaimātakitaki, e mihi mahana ana ki a koutou ki te hōtaka kōrero tōrangapū i runga i HOCH2.TV.
Kei te mōhio koe, kei te tautuhi koe: he hōtaka tēnei e tika tonu ana, e pono tonu ana, e ū tonu ana ki te pono, ā, e
whakaatu ana i ngā manuhiri whakaihiihi he mea kōrero ā rātou.
I tēnei rā, e mihi ana ahau ki a Elias Vogt, te perehitini o te rōpū "Freie Landschaft Schweiz" (Te Whenua Wātea o Switzerland),
he tangata tōrangapū hou i Switzerland, ki taku whakaaro, kua whakarerekē kē ia i ngā āhuatanga,
ā, e hiahia ana ia kia nui ake ngā panonitanga.
He tino pai kia koe i runga i te hōtaka.
Ngā mihi nui, e Mr Gut, mō te tono.
Kei te tino koa hoki ahau ki te noho ki konei.
Kua angitu koe i te whakarite i tētahi pōtitanga ā-motu i ngā rā tata nei me ētahi atu whakahaere.
Nō reira, mō ngā kaitirotiro i Tiamana me Ōtiria: i Suwisa, ka taea te wero i ngā ture i whakamanahia e te
paremata mā te karanga pōtitanga ā-motu mō aua ture.
Kua angitu rātou; me iti rawa atu te 50,000 o ngā hainatanga mō tēnei.
E pā ana ki tētahi ture whānui e kīia nei, e whai ana ki te whakatairanga i ngā pūngao whakahou.
I mua i tā tātou whakawā i tēnei whakamātautau, ka taea e koe te kī mai he aha te tino whāinga o tēnei ture?
He aha rawa tēnei e kīia nei he whakahau whānui?
Ko te ture whakakotahi he whakahounga i ngā ture maha ki roto i tētahi ture kotahi, arā, hei kī, nō reira te ingoa.
I tētahi taha, me arotake te Ture Pūngao; i tētahi atu taha, te Ture Whakarato Hiko; ā, tuatoru, te Ture
Whakarite Wāhi; ā, he arotake whānui mō ēnei ture e toru.
Ko te whāinga matua, ko te whakawhānui nui o te pūngao hau me te pūngao rā i Switzerland.
Engari, ko te hanganga hoki o ngā teihana hiko wai nui e tekau mā ono.
Ko ēnei āhuatanga katoa e pā ana ki ngā pūngao whakahou me tō rātou whakawhānuitanga e
whakahaerehia ana i roto i tēnei kohinga whānui.
Ko tēnei te mea kei muri i te kupu 'ture mantel'.
Nō reira, he momo ture matua tēnei kākahu e whakauru ana i ngā whakarerekētanga ture maha, nē rā?
Tika tonu. Ā, kei roto hoki he maha ngā pātai tuwhera.
Ko te tikanga, mā te Kaunihera ā-Motu, arā, tō tātou kāwanatanga, e taea ai te whakahaere i ngā
taipitopito motuhake i te taumata o te ture ā-rohe.
He maha ngā taipitopito e tino puta ai te mahi.
Ka taea e te Kaunihera ā-Motu, hei tauira, te whakapotopoto i ngā tukanga whakaaetanga.
Ā, nā te mea ka whakamahi hoki a Huitene i te mātāpono o te rangatiratanga ā-rohe, arā, ka taea e te iwi o
Huitene te whakatau tika i ngā whakamahere ā-āhua whenua i tō rātou takiwā, i tō rātou kaunihera ā-rohe.
Mēnā ka whakaiti te Kaunihera ā-Motu i tēnei, ka taea noa e ia te kī kāore ēnei kaunihera ā-rohe e whai kōrero ana, ā,
ka whakakore hoki i te manapori tūturu me ngā pōti ā-rohe.
Āe, ka hoki mai mātou ki ngā take whakahe ā muri ake nei.
Tērā pea, tuatahi, he kōrero poto mō te whakarite o te pūwhā.
Taku pātai anō i roto i tēnei horopaki.
Kāore koe i tīmata i te pōtitanga ā-iwi mōu anō.
Ko wai anō te hoa mahi?
Ko ēhea whakahaere kei muri i tēnei?
Nō reira, tuatahi rawa, nā tētahi tangata takitahi i tīmata te pōtitanga ā-iwi.
Ko Pierre-Alain Bruchez, he tohunga pūtea o mua, he kaimahi ā-motu i tōna wā, ā, kua reti ināianei,
i pātai he aha kei roto i tēnei whakahau whānui.
I kite ia ka āhei tēnei ture kia hanga ngā papa rā nui i ngā Alps.
Ā muri iho, i puta ia ki mua i ngā pāpāho i te 10 o Oketopa i tērā tau, ā, i mea ia, "Kei te
karanga ahau i tētahi pōtitanga ā-motu mō tēnei."
Ā muri ake, i puta anō te "Fondation Franz Weber" rongonui ki ngā pāpāho i ngā rā i muri mai, ā, i kī rātou kei
te whakahaere mātou i tētahi pōti ā-motu, ā, e tautoko ana mātou i ngā tikanga whakatūpato, arā.
Ā, ka puta wawe noa iho.
Nā, i hiahia hoki mātou i Freie Landschaft Schweiz ki te uru ki te kaupapa whawhai ki a ia, nō
reira i hono tahi mātou ki a Mr Bruchez, kia pērā ai.
Kua akiaki hoki mātou i ā mātou rōpū mema kia kohi haina.
I te mutunga, i te wā o Kirihimete me te Tau Hou, i kohia e ngā whakahaere tiaki taiao me ngā whakahaere tiaki hauora,
nō ngā rōpū iti, nō ngā rōpū nui hoki, ngā haina e 63,000.
Ināianei, tērā pea he kupu mō tō rōpū, "Freie Landschaft Schweiz" (Te Taiao Koreutu o Huitene)
He aha rawa tērā? He aha ō whāinga?
Ko "Freie Landschaft Schweiz" (Te Whenua Wātea o Switzerland) te rōpū whakakotahi mō ngā
kaiwhakatūpato mō te hiko hau i Switzerland.
E tata ana ki te 50 ngā karapu mema, ā, e waru ngā wāhanga ā-rohe.
Ka taea pea tēnei i Thurgau, ka taea pea i Vaud, arā, i ngā wāhi katoa o Switzerland.
Ā, kua ū katoa te katoa ki te whakarite kia tiakina te taiao i Switzerland mō ngā pū hiko hau.
Engari, ko te pōtitanga tūturu, pēnei i taku whakamārama i mua, he kaupapa matua anō hoki o te whakahau a
Manteler, ā, koia nei te take e tino ū ana mātou ki te tiaki i te tiakitanga taiao me te pōtitanga tūturu.
Āe, me whakamātau tātou ki te wehewehe i tēnei take kia iti, ā, kia whai pūnaha tātou i tōna tirohanga.
Ko tētahi āhuatanga o tēnei whakahau whānui, o tēnei ture matua, o tēnei ture whānui, ko te tautuhi i ngā
whāinga motuhake mō te whakawhānuitanga o ngā pūngao whakahou.
Nō reira, e kī ana ngā kai-tōrangapū me whai wāhanga pērā, pērā rānei te pūngao rā me te
pūngao hau i mua i tētahi rā kua whakaritea.
Me pēhea koe e aromatawai ai i ēnei whāinga kaupapa here? He mea tūturu rānei ēnei?
He whai tikanga rānei kia hanga e ngā kai-tōrangapū ēnei ture? He aha tō whakaaro mō tēnei?
Nō reira, e kī ana te whakahau Mantelerlass i ngā kupu tino pōraruraru me whakaputa e mātou he 45
terawata-haora hiko anō mā te pūngao rā me te pūngao hau i roto i te tau e tae ana ki te tau 2050.
Kei te whakamahi a Switzerland i tēnei wā i te tata ki te 60 terawata-haora.
Nō reira, he nui rawa tēnei hei hanga.
Ā, pēnei i taku i kī ai i mua, kei te tatari tonu kia kite ko tēhea hangarau ka whakaputa i te nui o te hiko.
Ko te tikanga, ka taea e te Kaunihera ā-Motu te kī ināianei me pēhea te maha o ngā papa rā me ngā pūhiko hau.
Ki taku ake whakaaro, e whakapae ana ahau ka mutu ki tana hiahia ki te whakauru tata ki te 1,500 pūrere
hurihuri hau me ngā rau kiromita tapawhā o ngā papa hiko rā.
Ko te wāhi e tū ai ēnei, ahakoa kei runga i ngā tuanui, kei ngā whenua tuwhera rānei, kei te
Kaunihera ā-Motu te whakatau; kei te tuwhera tonu tērā.
Ā, e whakatupu ana tēnei i tētahi mōrearea nui mō te pānga ki te taiao o Huitene, kua tino kapi kē i te taupori.
Ā, he nui rawa te hiko ka whakaputahia i te awatea, i ngā wā kāore i te ōrite, ina hau ana.
Ā, kāore te pūnaha katoa, arā, tēnei ture matua, e whakahaere tika ana i ngā taipitopito.
Ā, koia te take he pai katoa te whakarite whāinga; e hiahia ana mātou ki te whakaputa i te 45 terawata-haora anō.
Engari mēnā he mea tūturu tērā, ko ngā atua anake e mōhio ana; kāore he tangata kē e mōhio ana.
Ā, koia hoki te take i tātou e whakahe ana ki te ture.
He take anō – kei te tiro tonu mātou ki ngā momo wāhi rerekē kua whakaurua – arā, ngā tāwhiwhinga pūtea.
Me whakatairanga kaha ngā pūngao whakahou.
He pēhea te āhua o tērā?
Kua whakamanahia e mātou he ture pūngao hou i te tau 2017.
Ko tēnei ināianei, hei kī, te tuarua o ngā wāhanga, arā, tēnei whakahau whānui.
Ā, i taua wā, i kīia, mai i te tau 2022, kāore anō he pūtea āwhina e hoatu mō ngā tipu hiko rā me ngā tipu hiko hau.
Ā, kei te pakaru ināianei.
Ko te tuarua, ko tēnei kete motuhake, ko te whakahau whānui, e tuku ana i te Kaunihera ā-Motu kia kore he here.
Ka taea e ia te whakatau i te nui o te pūtea āwhina ka whiwhi ngā papa hiko rā me ngā pūhiko hau.
Ahakoa i reira, kāore mātou e mōhio e hia ngā pūtea āwhina ka whai.
Engari ka taea te whakaarohia he neke atu i te 50 ōrau o ngā utu haumi.
Nō reira, e ai ki te ture, ka taea te tautoko pūtea i ngā utu haumi tae noa ki te 60 ōrau.
Ae, e rua ngā tauira.
Rānei ka mea te kaihaumi, e hiahia ana ahau ki te 60 ōrau o te haumi nā te kāwanatanga.
Ā, ka whiwhi ia i tērā, ā, me whakarite tonu e ia te 40 ōrau mai i te pēke.
Rānei e kī ana ia ka whakarato te kāwanatanga i tētahi whakamana mō ia kilowātahāora ka whakaputahia e ia.
Kāore he tangata e mōhio ana he pēhea te teitei.
Ka tae pea hoki tērā ki te 60 ōrau.
Nō reira, ka kite koe, he whakangaromanga o te taiao e tautokohia ana e te kāwanatanga.
Ā, nā te mea kāore e whai hua ā-pūtea – otirā ngā tipu hiko hau, nā te mea he tino ngoikore ngā āhuatanga
hau i Switzerland – ā, ināianei me āwhina mātou mā ngā pūtea tautoko nunui kia tutuki ai.
Ko tētahi raru, pēnei i tāu i whakahua poto ai i roto i tētahi rerenga tuarua, ko te pūngao
auau, arā, te pūngao rōpū, e tino hiahiatia ana.
Ināianei, he mea whai tikanga ka kore e mahi te hiko rā ina ua, ina pō rānei.
Ki te kore he hau, kāore e mahi te hiko hau.
Me pēhea e taea ai te whakaoti i tēnei raru?
Hei whakautu, ehara rānei tērā i te raru hou mēnā ka whakangao koe i te nui rawa ki ēnei
kaiwhakaputa pūngao kāore e tūroa, e rereke tere ana?
Koinei tonu te take matua i roto i te whakahau whānui kāore anō kia whakamāramahia, ā, kei te waihanga i ngā raruraru hou.
Kāore te whakamahere whatunga katoa i whakaurua, kāore hoki te rokiroki i whakaurua.
Ko te tikanga, kei te tāpirihia he nui rawa o te pūngao rā me te pūngao hau.
Engari, kāore he tangata e mōhio me pēhea te rokiroki i tērā.
Ki taku whakaaro, he kōwhiringa pai te hiko rā ki runga i ngā tuanui, nā te mea ka taea e koe te
whakamahi me te penapena i te hiko rā i te rohe.
Engari kāore tērā i whakahaerehia i roto i te Mantelerlass, kia whakatairangahia, kia rangahauhia,
ā, kei reira ētahi atu kōwhiringa rokiroki pai ake.
Ā, ko te tikanga ka tūpono ka haere tātou i te ara kotahi me Tiamana, i reira ka puta ohorere ngā
nui rawa o te hiko hau, ā, ka ngaro ohorere anō.
I te awatea i te tekau mā rua karaka, he nui te hiko rā; kātahi ka ohorere i te pō, kāore rawa he hiko.
Ā, ka ohorere, ka puta he raruraru nui ki tō whatunga.
Ā, nā tērā ka puta ngā utu me te āwangawanga.
Ā, ko tērā ināianei he take matua mō te whakahe ki tēnei whakahau whānui.
He take anō, kua whakahuatia e koe i ngā wā maha, ko te whai wāhi ā-pāremata.
E ai ki ngā kōrero, e here ana hoki tēnei ture i ngā āheinga ki te whakahē.
He tino mōhiotia a Switzerland mō tōna mātāpono o te whakawāhanga pūtea.
Ko te tikanga o tēnei, ka mahia ngā whakataunga i te taumata iti rawa e taea ana, ā, mā
te hunga e pāngia ana e whakatau tika ana.
Ināianei kei te tino pokapūhia.
Kei te whiwhi mana ake te Kaunihera ā-Motu, te kāwanatanga ā-motu, arā, te kāwanatanga ā-motu.
E pēhea rawa ana te āhua o tēnei here i ngā whai wāhitanga ki te whakahē, ki te whai wāhi, me
te whakatau tahi ā-pāremata a ngā tāngata whenua?
I Suwisa, e rua ngā kōwhiringa hei whai kōrero mō ngā kaupapa hiko hau.
Ko tētahi, ka pōti mātou mō ngā kaupapa.
Kei te pērā ināianei i ngā kānara e rua tekau mā whā o ngā kānara e rua tekau mā ono, kei reira e pōti ana te hunga noho ā-rohe.
Ka taea e ngā tāngata takitahi, ngā tāngata noa, me ngā rōpū tiaki taiao te whakahē i ngā kaupapa mā te tuku amuamu,
ahakoa kua whakaaetia, kia whakaarahia ai ngā take pērā i te tiaki taiao, ngā raruraru haruru whaiaro rānei.
Ā, ināianei, mā te whakahau whānui e whakakore nui rānei e here rānei i ēnei kōwhiringa e rua.
E ai ki tāku i kī ake nei, ko te whāinga o te whakatau a Manteler kia āhei ai te Kaunihera
ā-Motu ki te whakakore i ngā pōtitanga ā-motu.
Heoi anō, e whakarite ana te Ture a Mantel me whai mana ake tonu te whakaputa hiko i runga i ngā hiahia katoa.
Ko te tikanga, mēnā ka tuku koe i tētahi amuamu, ā, ka kī koe ka nui rawa te parahanga haruru o tēnei pāmu
hau mō te tokomaha o ngā tāngata, kāore e whakaaetia.
Ka tapahia ngā rākau, ā, kāore tēnei e whakaaetia; kāore e taurite ana ki te painga.
Nō reira, me whakaae tonu te kōti ki te pāmu hau, nā te mea he mea matua ake te whakaputa hiko i ngā painga katoa.
Ahakoa kāore pea koe e āhei ki te pōti, ka taea tonu e koe te tuku amuamu, ahakoa ka whakakorehia tērā.
Nō reira, he whakaheke tino nui tēnei i tō tātou demokarasi tūturu.
Ka kawea tātou tika ki te take e whai ake nei. He take ture matua hoki tēnei mō te taurite o ngā painga.
He rōia rongonui, a Porofesa Alain Griffel, kua whakahē i tēnei, e ai ana ia, e takahi ana hoki tēnei whakahau whānui i te
Ture Tūtohu, arā, i te Ture Tūtohu ā-Motu o Huitene, nā te mea kāore e taea te kī ka noho tuatahi ētahi painga i ētahi atu.
Ka taea e koe te whakamārama taipitopito he aha tonu te whakahe a tēnei porofesa ki te whakahau whānui hou?
I Switzerland, he tuhinga kei roto i te ture matua mō te kaupapa here pūngao e rima ngā mātāpono.
Kāore au e mōhio mēnā ka taea e au te rārangi i ēnei katoa, engari me nui, me haumaru, me whai-ōhanga, me pai
hoki mō te taiao te puna hiko, te whakaputa pūngao rānei.
Kāore au e maumahara ki te tuarima o ngā take ināianei.
Engari ahakoa pēhea, he mea ōrite te hiranga o ēnei take katoa.
Ko te tikanga me tutuki ēnei i te wā kotahi.
Arā, me ōrite te aro ki te hāngai ki te taiao me te haumaru o te tuku hiko.
Ā, mā te kī ināianei e whai mana ake ana te whakaputa hiko i te tiaki taiao, kei te … te Pāremata
He tiwhikete koreutu tēnei e whakaae ana kia whakawhitia ngā kaupapa e kino ana ki te taiao
ki ngā wāhi katoa. He hē ki te ture matua tēnei.
Ehara tērā i te mea i hiahia ai ngā tāngata o Switzerland.
Ā, ka kino tērā ki tō tātou taiao māori, te tūāpapa o tō tātou oranga.
Ā, ka puta pea he pānga nui, he tino kino.
Ko te mea pono, i roto i ngā tekau tau, kua whakamanahia anō e te iwi o Switzerland te tiaki taiao ki roto i te ture matua.
Nō reira, koinei tonu te ture.
Ā, ināianei, kua tata ka whakakorehia tērā mā te pana pene kotahi nō runga.
He aha tō whakaaro mō tēnei? Nō hea tēnei āhuatanga i puta ai i te tuatahi?
He tino rerekē tēnei. E mōhio ana hoki ngā māngai kua pōti ki tēnei.
Nō reira, he aha te wairua o te wā, he aha rānei te āhuatanga ohorere i ārahi ai kia
whakaurua tēnei ture tino whakamataku ināianei?
Nō te ngahuru o te tau 2022 i tīmata ai tēnei.
I mua, kāore a Pāremata i aro ki te kaupapa here pūngao mō ngā tau.
Ā, i te raumati o te tau 2022, i te mutunga tata o te mate urutā o te huaketo koronā, i puta he pānui nui a te
Komihana Hiko ki ngā pāpāho e kī ana kei te whakahaere tiaki ngā wheketere hiko ngota maha i Parani.
Ā, tērā pea ka pā mai he ngoikore hiko ki a mātou i Switzerland i te hotoke e heke mai nei.
Ā, i roto i ngā toru wiki, i tere whakamanahia e te Pāremata te Pire Solar Express, ā, ka mea,
"Ināianei ka hanga mātou i ngā tipu hiko rā nui i ngā Alps."
Nō reira, kei te kapi mātou i ngā wāhi nunui o ngā Alps ki ngā papa hiko rā.
Ā, i taua wā, he hē kē tērā ki te ture matua.
Ā, i tutuki i roto i ngā toru wiki.
Āe rā, he tino whakatau ohorere tērā.
Ā, nā te mea he hē ki te ture matua, me uiui a te Pāremata i te iwi whānui aunoa.
E whakarite ana tō tātou ture matua mō tēnei.
Mēnā ka hanga koe i tētahi ture hē ki te ture matua, me tuku koe i te iwi whānui kia pōti mō taua ture.
Ā, kāore noa iho i tutuki i te Pāremata tērā.
Ā muri iho, i haere au ki te Kōti ā-Motu, ā, i tuku amuamu ahau, e mea ana me tuku tēnei ki te hunga pōti.
Ā muri iho ka mea te Kōti ā-Motu, āe, he mana katoa tō te Pāremata i Switzerland.
Ā, i roto i tēnei wairua o te mana katoa, i roto i tēnei māramatanga, i whakamanahia tētahi ture i muri i tētahi.
Kua tae mai te tere hau, ā, ināianei ko tēnei whakahau koti.
Ā, kāore te Pāremata e āwangawanga mēnā ka whakatinanahia te ture matua, kāore rānei.
Ka mahi rātou i ngā mea katoa hei whakaputa hiko.
Kei te hiahia ahau ki te torotoro hohonu ake ki ngā kino pea ki te taiao me te āhua whenua e mataku ana koe.
He aha rawa ka taea e tēnei ture, rānei, he aha tāu e mataku nei?
He aha ngā rongoā motuhake e taea ana i roto i te taiao?
Nō reira, tuatahi rawa atu, e whakamahere ana, ā, ka taea hoki te hanga i ngā papa rā nunui i ngā Alps.
Inā hoki, he kōwhiringa wā poto noa iho tēnei i whakatauhia i te ngahuru o te tau 2022 hei rongoā wā poto mō te ngoikore hiko.
Ā, me āhei tēnei ināianei mō te wā roa.
Ko te tikanga ka taea te kapi i ngā pāmu maunga hukarere nui ki ngā hanganga maitai me ngā papa pūhiko rā.
Ko tētahi atu mea, me whakaaetia anō ngā pūhiko hau i roto i ngā ngahere o Switzerland.
Ko te tikanga, kia tiakina te āhuarangi, ka haere ngā tāngata ki ngā ngahere, ka whakakore i te rahi o te ngahere e
rite ana ki tētahi papa whutupaoro mō tētahi pūrere hurihuri hau, ā, ka whakanoho i tētahi ki reira...
Kua kīa kē rānei tērā i roto i te ture, he mea tuwhera rānei ki te whakamāramatanga?
Kei te tohu tēnei e hiahia ana koe kia māmā ake, rānei kei te tohu tēnei koia tonu te āhua?
Nō reira, i ngā kupu ture, he here wāhi ngā pūhiko hau i roto i ngā ngahere.
Ā, he whakamarie nui tēnei, ahakoa kāore pea he whakaaetanga mō ngā pāmu hau i roto i ngā ngahere.
He mea nui kia mahara kei te kānati o Zurich, koia te kānati tino nui rawa atu o Switzerland, e noho ana he neke atu i te kotahi
miriona tāngata. Ināianei, e whakamahere ana kia whakatū i ngā pūhiko hau 120, ā, ko te 110 o ēnei ka hangaia ki
roto i te ngahere, nā te mea kāore he wāhi anō e wātea ana i waho atu i ngā tihi maunga me te ngahere.
Ā, ko ēnei tonu ngā pānga taiao tino kino.
Āe mārika, kei reira hoki ētahi whare hiko wai e hiahia ana te tangata ki te hanga i ngā wāhi noho
ora e whai hiranga ā-rohe, ā, ka taea hoki tērā.
Kāore te taiao e whai take anō.
He āhua pōrangi tēnei, nē rā?
E hiahia ana te tangata ki te tiaki i te āhuarangi, nō reira kei te nui te kōrero mō ngā pūngao whakahou.
I taua wā anō, kei te tapahia ngā ngahere, ā, kei te whakangaromia te taiao.
E pēhea ana tērā e mahi ai?
Koinei tonu te mea whakakatakata.
Ehara i te mea tika kia whakakore tātou i ngā ngahere mō te pūngao kākāriki e kīia nei.
Kāore he nui te wāhi i Switzerland, me mōhio koe ki tērā.
He tino kapi te taupori o Switzerland, mai i te uru ki te rawhiti, mai i te raki ki te tonga.
Mēnā e hiahia ana koe ki te whakawhānui nui i te hiko hau, me whakaaro koe he turīni hau teitei 250 mita ēnei
i ēnei rā, ā, e hiahiatia ana e rātou he nui te wāhi.
Ā, i Switzerland, he moutere kanorau-ā-ora tonu ngā ngahere, engari he moutere whakangahau hoki mō te iwi.
He tino whakatoia tonu hoki ngā pito o ngā ngahere e rātou.
I mua he tino tuwhera ake, ā, he maha ake ngā rākau i te pāmu.
I tēnei rā, kua oti te whakakore i ngā ngahere.
Āianei kei te haere rātou ki roto i te ngahere, e hiahia ana ki te hanga huarahi whānui tekau mita, me te whakakore i tētahi wāhanga
ngahere e rite ana ki te rahi o tētahi papa tākaro whutupōro.
Ā, koirā tonu tā mātou tino take.
Kāore e taea e koe te tapahi i ngā rākau kia tiakina te āhuarangi.
Nōu mai i tētahi papakupu e whakawā ana i te hiko hau.
Ināianei, mēnā ka hoki koe i muri i tētahi hāwhe hikoinga, ā, ka aromātai koe i te āhuatanga, kei
hea koe e mataku ai ka pā te kino nui rawa atu?
Ko ēnei ngā turini hau, ngā tipu hiko wai nui rānei, tērā pea ngā tipu hiko rā i ngā Alps?
Ka taea e koe te ine i te wāhi e whakaaro ana koe kei reira te tino mōrearea ki te taiao?
Mā te hiko wai, he tino tika kei te whiwhi koe i ngā painga nui mō tētahi haumi iti noa.
Kei reira hoki he kino, āe mārika.
Engari, me ngā pūnaha hiko rā, ka taea te whakapono ka hangaia ngā wāhi nunui o ngā Maunga Alps.
Ki ahau nei, he tino kino tēnei nā te mea e ora ana a Huitene i āna āhua whenua.
He tino hira ngā āhua whenua ki tō tātou whenua – i te tirohanga hītori.
He maha ā mātou hōtēra nui i hangaia ki ngā wāhi e tuku ana i ngā tirohanga whakamīharo ki ngā Alps.
Ā, ko ēnei tonu ngā Maunga Alps e hiahiatia ana kia hanga whare ai.
Ko tērā e tohu ana he hiranga hītori anō tōna.
Āe, ko te tuarua ko ngā ngahere, kei reira e kite ana au i tēnei kino.
He tino whakamīharo te take i whakaarahia e koe mō ngā rohe tūruhi, mō ngā Alps.
E hiahia ana te kāntona o Graubünden kia tū hei kaiārahi i tēnei wāhanga.
Kei te harikoa ahau ki te whai i te tohu.
Kei te tino hiahia rātou kia anga whakamua, ā, kia whai i ngā rohe x – ki taku whakaaro, e 30 ngā rohe – ā, me whakatika mai
mēnā he hē taku – kua whakakorehia kē ngā neke atu i te rua tekau mā whā i ngā wāhi tino pai, i ngā taha maunga, kia pērā ai.
Nō reira, haunga a St. Moritz, ki taku whakaaro ka kite koe i ēnei tūmomo pūhiko hau nunui
i mua i ia wāhi tūruhi matua ā muri ake nei.
Me pēhea koe e aromatawai ai i tēnei i runga i te hiranga o te tūruhi me te ōhanga o Switzerland?
Tika tonu, he nui rawa ngā turini hau, ā, me nui hoki te wāhi.
Me hanga ēnei ki ngā wāhi tuwhera e hau ana.
Ā, i te wā ka tono te kāwanatanga ā-motu ki te kānati o Graubünden, tētahi o ngā wāhi tūruhi rongonui rawa o te ao, kia
whakauruhia e ia ngā pūhiko hau e 100, kāore e taea te karo i te mea ka hangaia ēnei pūhiko hau i Davos, i
Lenzerheide, i Arosa, tata ki te Papa Rēhia ā-Motu o Switzerland – arā, i ngā wāhi tūruhi rongonui katoa.
Ā, pēnei i taku kī, he tino hira tēnei i roto i te hītori, nā te mea he wāhanga o tō tātou tuakiri te tūruhi me ngā Alps.
I te mutunga o te rautau 19, i pāngia a Huitene e te tipu nui, ā, ka noho hei tētahi o ngā whenua whai rawa rawa atu o te ao.
Ā, nā ēnei āhua whenua tonu i tae mai ai he tokomaha tāngata nō tāwāhi ki a mātou kia whakamīharo ai rātou.
Ā, ki taku ake whakaaro, he tino pōuri kei te kore e whakanuia anō ngā Maunga Alps, ā, ki taku
whakaaro he tino kino tēnei whanaketanga nā te Pāremata.
Ināianei, ko ēnei ture katoa, ko tēnei ture whānui, ko ēnei tūtohunga whakapuaki maha i whakahuatia e koe, arā
ko Solarexpress, ko Windexpress, kei roto tonu i te horopaki o tēnei e kīia nei ko te huringa pūngao.
He hiahia kia wehe atu i ngā hinu kōhauhau, engari i taua wā anō, he āwangawanga mō te pūngao ngota, ā, kāore
he tipu hiko ngota hou e hanga ana i Switzerland i tēnei wā – he aukati hangarau kei reira.
Kua whakakore kē a Tiamana i ēnei, engari i ētahi atu wāhanga o te ao, he tino rerekē te āhuatanga.
He aha tō tūnga matua mō tēnei panonitanga pūngao?
He mea tika tēnā? Me akiaki a te kāwanatanga mō tēnā?
Ka taea e te ōhanga te mahi pēnei? Ka taea e ia te whakahaere i a ia anō? He aha tōu whakaaro mō tēnei?
He tino matatini te huringa pūngao i a ia anō.
Ko tāku e kite mārama ana, ko ngā hinu toka e ārahi ana ki te panonitanga āhuarangi, ā, he kino te panonitanga āhuarangi.
Me kimi rongoā tātou.
Ko te raru ko te āhua e whakatika ana ngā kai-tōrangapū i a ia.
I ui ia ki te taupori, kei te hiahia koutou kia whakakore āta i te pūngao nukleara?
I mea 'āe' te taupori, kāore he mea miharo.
I ui atu ki te taupori, kei te hiahia koutou kia whakakore āta i ngā hinu kōhauhau?
Kua kī āe te taupori.
I ngā pōti e rua, kāore he tangata i whakamārama he aha te tikanga o tēnei, e hia te utu, me pēhea rānei e mahi tika ai.
Engari, i whakaritea ngā whāinga, i whakaae te iwi, ā, ka puta ngā hua. I riri ngā tāngata nā te kore e whai hua
ana, nā te whakatete a te iwi, nā te kino ki te taiao, nā te pikinga o ngā utu, me te kore mārama i puta.
Ki taku whakaaro he whanonga hē tēnei.
He pai ake ki ahau kia whakamōhiohia te iwi whānui ki te pono, ā, kia kīia atu ki a
rātou e toru ngā kōwhiringa hei whakaputa hiko.
Me ngā papa hiko rā i runga i ngā tuanui, me whai i ēnei me ērā.
Ki ngā teihana hiko hau, ko tēnei me tērā mō te āhuarangi.
Ki ngā wheketere hiko nukleara, ko tēnei me tērā mō ngā para, mō te rokiroki, mō te hoko urēniamu.
Nā reira, ka mōhio koe ki tāu e kōrero ana.
Engari ināianei ka tautuhi noa koe i ngā whāinga e pai ana te rongo, ā, ka kimi koe i ngā huarahi hei whakatinana i muri ake.
Ā, he tino āwangawanga āku mō tērā.
He momo kaupapa here utopia, ā, ehara hoki i te tino pono, mēnā ka taea e au te whakarapopototanga pēnei.
Ki te titiro ki ngā kaitautoko o tēnei whakahau whānui, ka ara hoki te pātai ko wai tonu ngā tāngata e whai wāhi ana.
Ā, hei kaitirotiro kore-taha, kei te miharo au i te iti.
Ka toro tēnei mai i te taha mauī ki te taha matau, mai i ngā rangatira hiko me ngā rōpū tauhokohoko kaha ki
te Pāti Kākāriki me ētahi atu rōpū taiao, ehara i a koe.
Me pēhea e taea ai kia mahi ngātahi ohorere ana te tokomaha o ngā hoa whakataetae
tōrangapū? He aha tā tēnei e kī mai ana ki a tātou?
Nō reira, ko te raru kei reira, he maha ngā kaitākaro e tautoko ana ināianei i te whakahau whānui, ā, kei roto i
te poti kotahi rātou i roto i te Kotahitanga āhuarangi.
Ko te tikanga, i roto i te Kotahitanga āhuarangi, kei te waka kotahi te rōpū pūngao rā me ngā rōpū taiao.
Ā, he taupatupatu tērā, ina tae mai ki te tiaki taiao.
Ki te mea he pā ki te tiaki i te āhuarangi, e rua rāua e tino ōrite ana ā rāua whakaaro.
He taupatupatu e pā ana ki te tiaki taiao.
Ā, i taua wā ka mōhio au he maha ngā wā kāore he tuaka, ā, ka mea ngā tāngata, āe, mātou hei rōpū taiao, ehara i te
mea e tautoko ana mātou i te tiaki āhuarangi anake, engari e tautoko tonu ana mātou i te tiaki taiao.
Ā, kei reira he tino hiahia kia mārama ake, me te māia hoki ki te wero i ngā rangatira hiko, ā, kia kī, 'Āe, e tautoko
ana mātou tokorua i te tiaki āhuarangi', engari ina tae ki te tiaki taiao, ko reira ka mutu te whanaungatanga.
Ā, he mea nui tērā kia māia, ā, kāore tērā i kitea.
Nō reira ināianei, i raro i te whakahau a Mantel, kei te waka kotahi ngā taha e rua: ko ngā rōpū tiaki taiao, tērā pea e
koroheketia ana ō rātou niho, me ngā rangatira hiko, e tino harikoa ana, nā te mea e tatari ana rātou ki ngā
pūtea tautoko ka rere mai mēnā ka whakaaetia kia hanga puta noa i ngā wāhi katoa, ahakoa ki te ātea nui o waho.
I whakaputaina e te niupepa Neue Zürcher Zeitung tētahi taitara mōu e kī ana, "Me tūpato ki a Albert Rösti, te kaitiaki taiao."
Ko Albert Rösti te Kaikaunihera ā-Motu e kawenga ana mō tēnei kōpaki.
Me pēhea koe e hiahia ana ki te whakatenatena i te hunga pōti?
Ka tū te pōtitanga ā-motu i te marama o Hune i tēnei tau.
He tino pākiki tēnei hōtaka.
Tērā pea i tīpakohia tērā i runga i te whakaaro.
E whakapono ana ahau kāore te iwi whānui i te mōhio he aha ngā tikanga mēnā ka whakaaetia tēnei whakahau whānui, me
ēnei whāinga, ēnei here, me ēnei pātai kāore anō kia whakautua.
Ā, e whakapono ana au me whakamōhio te iwi whānui i runga i te tino tūturu.
He aha te tikanga o te hanga i tētahi pūhiko hau? He aha te tikanga o te hanga i tētahi i roto i te ngahere?
He aha te tikanga o te hanga whare hiko rā i ngā Alps e rite ana te rahi ki ngā papa whutupaoro e kotahi rau?
He aha ka tupu i te takurua ina he hukarere?
Ā, e whakapono ana ahau me toro noa koe ki ngā tāngata me ngā whakaahua me ngā pārongo, ā,
me waihanga pārongo i runga i ngā hongere maha.
Ā, koia tērā te huarahi hei whakapūmau i te iwi whānui, arā, ko ēnei ngā whāinga e pōti ana tātou mōna me ngā hua ka whai ake.
Hei tāpiri atu ki tēnei pōti referendamu, kua whakaritea mō Hune, kua pānuitia hoki e koe i ngā rā tata
nei e rua ngā kaupapa hou a te iwi e rite ana āhua.
Ka taea e koe te whakamārama poto he aha ngā mea e whai wāhi ana ki tēnei?
I roto i tō mātou rōpū, ko Freie Landschaft Schweiz (Te Taiao Koreutu o Switzerland), he take e rua e tata ana
ki ō mātou ngākau, arā, te tiaki taiao me te manapori tūturu, ā, e tino hira ana ēnei ki a mātou.
Kei te raru ināianei te demokarata tūturu me te tiaki taiao i raro i tēnei whakahau whānui.
Engari, kei te kite kē mātou i te Pāremata, kei te whakatakotoria ētahi whakaaro tino pōrangi kia whakakore i
ngā pōtitanga ā-ture, kia aukati ake anō i te tiaki taiao.
Ā, ko reira te wāhi e hiahia ana mātou ki te whakahaere i ngā tikanga ārai.
Kua whakarewahia e mātou ngā kaupapa rongonui e rua: te Kaupapa Tiaki Ngahere me te Kaupapa Tiaki Hapori.
E hiahia ana te Kaupapa Tiaki Ngahere kia kaua e whakaaetia ngā pūhiko hau i roto i ngā ngahere me ngā pito o ngā ngahere.
Ā, e hiahia ana te kaupapa tiaki hapori kia tono tonu ngā turini hau, mēnā ka hangaia, i te whakaaetanga a te hunga e pāngia ana.
Ā, kua tīmata ināianei te kohinga hainatanga.
Me kohi e mātou e 100,000 ngā hainatanga whai mana ā Hūrae 2025.
Ināianei e hihiko ana mātou ki te kite mēnā ka angitu koe.
Ā muri ake nei, ka tū tonu ngā kaupapa whakatairanga pōti ā-motu e whai ake nei.
He mea anō hei tumanako. Tērā pea he pātai whaiaro whakamutunga.
He rangatahi tonu rātou, ā, kua tino ū kē rātou ki ēnei take tiaki taiao me te tiaki āhua whenua.
Me pēhea koe i uru ai ki tēnei kaupapa i te tuatahi?
Tērā pea he āhuatanga ā-whānau.
Kua tino whai wāhi kē tōku whaea ki te tiaki taiao whenua, ā, kua pā atu rānei ia ki taua mahi.
I tipu ake ia i ngā tau 1970 i Wangen, i te taha o te Roto o Zurich, i te kānati o Schwyz, i reira i hanga te
huarahi tere A3 i waenganui tonu o te kāinga i ngā tau 1970.
I ngā tau 1980, i neke ia ki te kāntona o Zurich, ki Bonstetten.
I reira, i hiahia rātou ki te hanga i te huarahi tere A4 mā roto i te whenua tuwhera.
Ā, i ngā tau 1990, i neke tōku whaea me tōku pāpā ki Grenchen i te kāntona o Solothurn.
I reira, nā te waimarie, i hiahia rātou ki te hanga i te huarahi tere A5 mā roto i te whenua tuwhera.
Ā, nā tēnei ū ki te mahi a ōku mātua e rua, i pā mai hoki ki ahau.
Kei te noho au i tētahi wāhi tino ātaahua i Grenchen, i waenga i te Jura me te Papa Pākehā o Huitene.
Ka taea hoki e koe te kite i ngā Alps, nō reira ko ngā āhua whenua matua e toru katoa o Switzerland.
Ā, ka whakaaro tonu au ki a au anō, ka 54 noa aku tau i te tau 2050.
E hiahia ana ahau ki te waiho i tētahi whenua whai tikanga taiao ki aku tamariki.
Me tiaki, me pupuri hoki i tēnei āhua whenua kia roa rawa e taea ana, pērā tonu i tōna āhua i ēnei rā.
Ngā mihi nui. E hiahia ana mātou kia angitu koe i tēnei kaupapa nui, e anga ana kē ki te heke mai.
Ngā mihi mō tō uru mai ki te hōtaka. Elias Vogt, ngā mihi.
Ā, ki a koutou, e ngā mātakitaki aroha, e mihi ana ahau mō tō koutou aro.
Kei te titiro whakamua ahau ki te kite anō i a koutou ā tērā wiki, ā, ka kī mātou, 'Nau mai ki
te hōtaka kōrero tōrangapū i runga i HOCH2.TV.'
kotahi, rua, e toru, e whā, e rima, e ono, e whitu, e waru, e iwa, tekau mā tahi, tekau mā rua,
tekau mā toru, tekau mā whā, tekau mā rima, tek