2023-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda Şweýsariýanyň parlamenti "Täzelenip duran energiýalardan howpsuz elektrik energiýasy
üpjünçiligi üçin birmeňzeş üýtgetme kararyny" kabul etdi; munuň maksady gyşda elektrik energiýasy
üpjünçiliginiň howpsuzlygyny güýçlendirmek diýlip çaklanylýar.
Bu kanuna gysgaça "Mantelerlass" ýa-da "Elektrik kanuny" diýilýär.
Bu ýurtdaky gün, ýel we suw elektrik stansiýalarynda elektrik öndürilişiniň artmagyna ýol açar.
Täze kanun bilen Şweýsariýanyň Federal Geňeşi gaç, nirede we näçe desganyň gaýtadan dikeldilýän
energiýa öndürmek üçin guruljakdygyny kesgitläp biler.
Tebigat we Manzara Şweýsariýasy Alyansi, Azat Manzara Şweýsariýasy birleşigi we Franz Weber gaznasy ýaly dürli
guramalar täze federal kanuna garşy referendum yglan edip, 2024-nji ýylyň ýanwarynda 63 184 gol ýygnap tabşyrdylar.
Şonuň üçin dawa-jenjelli teklip 2024-nji ýylyň 9-njy iýunynda ses bermek üçin Şweýsariýanyň saýlawçylaryna hödürlenjek.
Goldawçylaryň öňe sürýän esasy argumenti täze Elektrik energiýasy hakyndaky kanunyň Şweýsariýada geljekde garaşylýan elektrik
energiýasy ýetmezçiliginiň öňüni almak üçin zerurdygyny aýdýar.
"Aufrecht Schweiz" assosiasiýasy muny uydurma energiýa krizisi diýip atlandyrýar.
"Aufrecht Schweiz" garaşsyz dalaşgärler arkaly Şweýsariýanyň syýasatyna öz pikirini aýtmak isleýän raýatlaryň hereketidir.
2022-nji ýylyň tomsunda çap edilen "Şweýsariýada elektrik ýetmezçiligi? Asla mümkin däl!" atly metbugat
beýanatynda elektrik kärhanasyndan pensiýa çykan kompýuter alymy we pensiýa çykan elektrik inženeri aşakdakylary ýazdy:
"Lobby tarapyndan öňe sürlen gorky strategiýasyny yzarlaýan Federal Energiýa Ofisi göni gaz we nebit
kompaniýalaryna hem-de elektrik söwdagärlerine peýda getirýär."
(…) Hökümet bizi elektrik energiýasyny tygşytlamaga çagyranda, bu hiç haçan onuň azlygy sebäpli däl, eýsem biz
elektrik energiýasy söwdasynda gaty arzan bahaly bolanymyz üçin.
Her bir tygşytlanan kilowat energiýa kompaniýalaryna peýda getirýär, sebäbi olar Şweýsariýada tygşytlanan elektrik
energiýasyny daşary ýurtlarda has ýokary bahadan satyp bilýärler.
Bir beýannamada Aargau Elektrik üpjün edijileri birleşigi (VAS) umumy kararyň tutuş ýurduň elektrik
infrastrukturasyny düýpli özgertmegi talap etjekdigini nygtady.
Şu wagta çenli elektrik energiýasy esasan merkezi dolandyrylýan uly göwrümli elektrik stansiýalaryň logiki taýdan subut
edilen prinsipine esaslanyp ahyrky sarp edijilere üpjün edildi.
Emma paýlama infrastrukturasy merkezi däl usulda düzgünleşdirilmeli, şeýle hem ol giň
gerimli, säwliksiz we hemmäniň biri-biri bilen aragatnaşyk gurmagyna mümkinçilik bermeli.
VAS-a görä, hünärli çaklamalar diňe Şweýsariýadaky torlary zerur öwürmek we giňeltmek üçin takmynan
100 milliard CHF çykdajy gerek boljakdygyny çaklaýar.
Esasan özüne ýeterlik serişdesi bolmadyk alyjylar we kiräýjiler bu goşmaça hyzmat üçin tölemeli bolýarlar.
Täze kanunlarda köplenç bolşy ýaly, girdejiler we subsidiýalar az sanly adamlaryň hususylaşdyrylýar, çykdajylar we
töwekgelçilikler bolsa galan umumy ilat tarapyndan paýlaşylýar.
– Aargau Elektrik üpjün edijileri birleşigine görä.
Dürli NO komitetleri hem täze Elektrik energiýasy hakyndaky kanuny, beýleki zatlaryň arasynda, onýyllyklaryň dowamynda
Şweýsariýanyň saýlawçylary tarapyndan Federal Konstitusiýa girizilen tebigaty we landşafty goramagyň esasy
ýörelgelerini soraga çekýändigi üçin tankyt etdiler.
Mysal üçin, indi ýel turbinalaryny gurmak üçin tokaýlary arassalamak mümkin, we gymmatly biotoplary ýok etse-de, goraghan
landşaftlarda uly ýel we gün energiýasy parklar gurmak mümkin.
Şweýsariýanyň Alp daglarynda uly gün energiýasy parkalarynyň gurluşygyna hiç zat päsgel bolmaz.
Köp alp otlaklary polat gurluşlar we gün panelleri bilen örtülip bilner.
Elias Vogt, "Freie Landschaft Schweiz" (Svissariýanyň Erkin Tebigaty) birleşiginiň prezidenti, garaşsyz HOCH2.TV telewizion
kanaly bilen interwýusynda bu kanunyň näme getirjekdigini we näme üçin ony ret etmegi maslahat berýändigini düşündirýär.
Syýasy gepleşik şousynyň ady: "Mantel karary tebigaty subsidialanan ýok edişdir."
Interwiýuda Vogt täze Elektrik energiýasy hakyndaky kanuna degişli aşakdaky tankytlaryň käbirine jogap berýär:
- Demokratik gatnaşmak we garşy çykmak hukugy howp astynda
- Täze Elektrik Energiýasy Hakyndaky Kanunda tebigaty goramakdan öň elektrik öndürmäge üstünlik berilýär.
- Kanuna laýyklykda tebigy betbagtçylyklar mümkin
- Alp daglarynyň şekil bozulmagy: elektrik öndürmek syýahatçylykdan öňe tutulýar
Elias Vogt hukuk hünärmeni Prof. Dr. Alain Griffel tarapyndan öňe sürlen tankytlara salgylanyp, dawa-dawala umumy kararyň
Şweýsariýanyň Federal Konstitusiýasyny bozýandygyny aýdýar.
Mysal üçin, energiýa öndürilişi ýeterlik, howpsuz, tygşytly we daşky gurşawa zyýansyz bolmalydyr.
Emma daşky gurşaw bilen utgaşyklylyk we elektrik üpjünçiliginiň howpsuzlygy boýunça kriteriýalar deň derejede seredilmeli.
Täze Elektrik energiýasy hakyndaky kanun bilen bu ýagdaý indi şeýle bolmaz.
Aşakdaky basyş astynda Şweýsariýanyň parlamenti konstitusiýa garşy gelýän we demokratik
hukuklary çäklendirýän bir kanuny kabul edendigi aýdyň.
Gyşda çak edilýän elektrik energiýasynyň ýetmezçiligi baradaky gorkylar Parlamentden çalt hereket etmäge mejbur edýär.
Hormatly Şweýsariýanyň saýlawçylary: Siz hem esasy demokratik hukuklaryň ýatyrylmagyny we täzelenýän
energiýalary ösdürmek bahanesinde Şweýsariýanyň tebigy landşaftynyň bozulmagynyň öňüni almak isleýärsiňizmi?
Soňra 9-njy iýunda ses beriş gutusyna "Mantelerlass"-a garşy "ÝOK" sesini salyň.
Garaň, garaşsyz telewideniýe kanaly HOCH2.TV-de Dr. Philipp Gut tarapyndan geçirilen syýasy gepleşik şowunda Azat
Manzara Şweýsariýa Assosiasiýasynyň prezidenti Elias Vogt bilen geçirilen ýarym sagatlyk interwýu.
Söhbetdeşlik
Hormatly tomaşaçylar, HOCH2.TV-de geçirilen syýasy gepleşik şousyna sizi ýyly garşylaýaryn.
Siz ony bilýärsiňiz, tanýarsyňyz: bu programma hemişe göni, hemişe dogry, hemişe hakykata ygrarly we hemişe
aýdjak sözleri bolan gyzykly myhmanlary öz içine alýar.
Şu gün men Elias Vogty, "Freie Landschaft Schweiz" (Svissariýanyň Erkin Tebigaty) birleşiginiň prezidentini garşylaýaryn; eger
aýtsam, ol Svissariýada täze syýasy şahsyýet bolup, eýýäm uly üýtgeşiklik döretdi we
geljekde has köp täsir ýetirmäge isleg bildirýär.
Sizi programmamyzda görmek örän şatlandyryjy.
Çagyranyňyz üçin köp sag boluň, Gut janap.
Men hem şu ýerde bolmagymdan begenýärin.
Siz ýakynda beýleki guramalar bilen bilelikde referendumy üstünlikli gurnadyňyz.
Şonuň üçin Germaniýa we Awstriýadaky tomaşaçylar üçin: Şweýsariýada parlament tarapyndan kabul edilen
kanunlary referendum çagyryp garşy çykmak mümkin.
Olar üstünlik gazandy; munuň üçin azyndan 50 000 gol gerek.
Bu, täzelenip bilýän energiýalary ösdürmegi maksat edinýän şertli karara degişlidir.
Bu maşgy tankyt etmezden ozal, bu kanunyň hakykatdanam nämäni gazanmagy maksat edinýändigini düşündirip bilersiňizmi?
Bu atlandyrylýan umumy karar näme diýilýän zat?
Umuman alanyňdaky kararnama, aýdalyň, dürli kanunlary bir umuman alanyňdaky ýaly üýtgedip
düzmegi aňladýar, şonuň üçin bu termin ulanylýar.
Bir tarapdan Energiýa hakyndaky kanun, beýleki tarapdan Elektrik üpjünçiligi hakyndaky kanun we üçünjiden Giňişleýin
meýilnamalaşdyryş hakyndaky kanun gaýtadan seredilmeli we bu üç kanun bir ýeke gaýtadan seredilmelidir.
Esasy maksadyň hakykatda Şweýsariýada ýel we gün energiýasynyň giň gerimde giňeldilmegi.
Emma şeýle hem 16 sany uly suw elektrik stansiýasynyň gurluşygy.
Täzelenip bilýän energiýalar we olaryň giňeldilmegi bilen baglanyşykly ähli bu
ugurlar bu giň gerimli paketde düzgünleşdirilýär.
Bu 'mantel karary' terminiň arkasynda duran zat.
Şeýlelikde, bu gatlak hakykatdanam dürli hukuk üýtgeşmelerini öz içine alýan bir görnüşli super kanunmy?
Dogry. Şeýle hem onda köp çözülmedik meseleler bar.
Bu bolsa biziň hökümetimiz bolan Federal Geňeşiň soňra kararnama derejesinde aýratyn
jikme-jiklikleri düzgünleşdirip biljekdigini aňladýar.
Işler hakykatdanam işjeňlige geçýän köp jikme-jiklik bar.
Federal Geňeşi, mysal üçin, ygtyýar beriş proseduralaryny gysgaldyp biler.
Şweýsariýa hem şäher häkimiýetleriniň awtonomiýasynyň ýörelgesini ulanýar, bu-da Şweýsariýada ýaşaýan ilatyň
ýerli ýerleşiş planlamasyny göni öz şäher häkimiýetlerinde kesgitlemäge mümkinçilik berýär.
Eger Federal Geňeş muny gysgarsa, onda ol bu şäher häkimlikleriniň sesini ýok edendigini aňsatlyk
bilen aýdyp biler we şäher häkimliklerinde göni demokratiýany hem-de referendumlary hem ýatyryp biler.
Hawa, biz tankyt nokatlaryna soňra gaýdyp geleris.
Belki-de ilki bilen bum gurluşy barada biraz gürrüň.
Bu kontekstde meniň indiki soragym.
Siz referendumu özbaşdak başlamadyňyz.
Başga kim hyzmatdaş boldy?
Bu işiň arkasynda haýsy guramalar bar?
Ilki bilen, şahsy bir adam referendumy başlatdy.
Pierre-Alain Bruchez, öňki maliýe hünärmeni we häzir pensiýada bolan federal işgär, bu umumy kararda nämeler bardygyny oýlandy.
Ol bu kanunyň Alp daglarynda uly gün energiýasy parkleriniň gurulmagyna mümkinçilik berjekdigini gördü.
Soňra geçen ýylyň 10-njy oktýabrynda ol metbugat wekilleriň öňünde çykyş edip: "Men
munuň boýunça referendum yglan edýärin" diýdi.
Soňra belli "Fondation Franz Weber" hem birnäçe gün soň metbugat öňüne çykyp, biz hem referendum
geçirýändigimizi; ters çäreleri goldaýandygymyzy aýtdy.
We soňra bu gysga wagtda boldy.
Soňra biz, Freie Landschaft Schweiz, hem munuň garşy kampaniýa gatnaşmak isleýärdik, şonuň üçin
aýdylyşy ýaly, Bruchez jenaplary bilen bileleşdik.
Biz agza guramalarymyzy hem gol ýygnamaga höweslendirdik.
Ahyrynda, Roždestwo we Täze ýyl döwründe, kiçi we uly köp sanly daşky gurşawy we
saglygy goraýjy guramalardan 63 müň gol ýygnaldy.
Indi belki-de siziň guramaňyz "Freie Landschaft Schweiz" (Erkin Manzara Şweýsariýa) barada bir söz.
Bu takyk näme? Maksatlaryňyz näme?
"Freie Landschaft Schweiz" (Azat Manzara Şweýsariýa) hakykatda Şweýsariýadaky ýel energiýasyny
tankyt edýänleriň çadyr guramasy bolup durýar.
Biziň takmynan 50 agza klubymyz we sekiz kantonal bölümiňiz bar.
Bu Thurgau-da bolup biler, Vaud-da bolup biler, başgaça aýdylanda, Şweýsariýanyň islendik ýerinde bolup biler.
We hemmeler Şweýsariýada şemal turbinalary bilen baglanyşykly tebigaty goramagy üpjün etmäge ygrarlydyrlar.
Emma öňem düşündirşim ýaly gönümel demokratiýa hem umumy buýrugyň esasy üns merkezidir, şonuň üçin biz tebigaty goramagy
we gönümel demokratiýany berk goramaga berk ygrarlydyrys.
Hawa, gelin bu meseläni biraz bölüp seljerip, ony sistematik taýdan çemeleşeliň.
Bu umumy kararda, bu super kanunda, bu giň gerimli kanunda bir nokat şundan ybaratdyr: ol täzelenip bilýän
energiýalaryň giňelşine anyk maksatlary kesgitleýär.
Esasan, syýasatçylar belli bir senä çenli gün energiýasynyň ýa-da ýel energiýasynyň
paýynyň şonça ýa-da şonça bolmalydygyny aýdýarlar.
Bu syýasat maksatlaryny nähili bahalandyryarsyňyz? Olar realistikmi?
Syýasatçylaryň şeýle düzgünler çykarmagy hiç hili manylymy? Bu barada pikirňiz näme?
Şonuň üçin Mantelerlass karary gaty näbelli sözler bilen aýdýar, 2050-nji ýyla çenli ýyl boýy gün we ýel
energiýasyndan takmynan 45 terawatt-sagat goşmaça elektrik energiýasyny öndürmelidigimizi.
Şweýsariýa häzirki wagtda takmynan 60 terawatt-sagat energiýa sarp edýär.
Şonuň üçin gurulmaly uly mukdar.
Men öňem aýdşym ýaly, haýsy tehnologiýanyň näçe elektrik energiýasy öndürjekdigi entek belli däl.
Bu bolsa Federal Geňeşiň indi bize şu möçberde gün panelleri we şu möçberde ýel
turbinalary gerek diýip aýdyp biljekdigini aňladýar.
Şahsy pikirimçe, mesele onuň takmynan 1 500 ýel turbinalaryny we birnäçe ýüz kilometr kwadrat
gün panellerini gurmak isleýändigine gelip degýär.
Bularyň nirede ýerleşdiriljekdigi, jaýlaryň çatlarynda ýa-da açyk oba ýerlerinde bolmagy, hakykatdan hem
Federal Geňeşiň kararyna bagly; bu mesele henizem açyk galýar.
Bu bolsa eýýäm galyň ilatly Şweýsariýada uly möçberli daşky gurşawa zeper ýetirmäge howp salýar.
We şemal esende gündiz yzygiderli däl ýagdaýda öndürilýän elektrik energiýasynyň mukdary örän uly.
Hem-de tutuş ulgam, bu super kanun, jikme-jiklikleri gaty az düzgünleşdirýär.
Şonuň üçin maksat goýmak gowy we peýdalydyr; biz goşmaça 45 terawatt-sagat öndürmek isleýäris.
Emma munuň hakykatdanam mümkinmi ýa däldigi diňe hudaýlara belli; başga hiç kim bilmeýär.
Şonuň üçin biz hem bu kanuna tankytçy.
Başga bir nokat – biz henizem gatnaşýan dürli ugurlaryň gerimini seljerýäris – subwensiýalardyr.
Täzelenip bilýän energiýalar berk goldanylmalydyr.
Bu nähili görünýär?
Biz eýýäm 2017-nji ýylda täze energiýa kanunyny kabul etdik.
Bu häzir, şeýle diýsek, ikinji tapgyry, bu umumy buýruk.
Şol wagtda 2022-nji ýyldan başlap gün we ýel elektrik stansiýalaryna subsidiýalaryň berilmejekdigi aýdylýardy.
We häzir ol bozulýar.
Ikinjisi, bu super paket, umumy kararnama Federal Geňeşe erkin el berýär.
Ol gün panellerine we ýel turbinalaryna beriljek subsidiýanyň mukdaryny kesgitläp biler.
Hatda şonda-da, näçe subsidialaryň boljakdygyny biz bilmeýäris.
Emma munuň maýa goýum çykdajylarynyň 50 göteriminden artykdygy çaklanylýar.
Şonuň üçin kanuna görä maýa goýum çykdajylarynyň 60 göterimine çenli subsidiýa berilip bilner.
Hawa, iki model bar.
Ýa-da maýa goýujy aýdýar: Men maýa goýumyň 60 göterimini hökümetden isleýärin.
Soňra ol muny alýar we bankdan 40 göterimini hem guramaly bolýar.
Ýa-da ol aýdýar, hökümet onuň öndürýän her kilowat-sagady üçin kepillik berer.
Heç kim onuň näçe beýikdigini bilmeýär.
Bu hem ähtimal 60 göterime barabar bolar.
Şonuň üçin görýäňiz, bu tebigatyň subsidialanan ýok edilmegidir.
Ekonomiki taýdan peýdaly däldigi üçin – esasanam şamallik elektrik stansiýalary üçin, sebäbi Şweýsariýada şamallaryň ýagdaýy örän
erbet – muny amala aşyrmak üçin uly möçberli subsidialar zerur.
Bir mesele, siz onuň kiçi jümlede gysgaça agzadyňyz ýaly, hakykatdan-da zerur bolan
kadaly energiýa, ýagny band energiýasydyr.
Indi ýagyş ýagylanda ýa-da garaňkylanda gün energiýasy işlemeýär diýmek mantyklydyr.
Eger ýel bolmasa, ýel energiýasy işlemeýär.
Bu meseläni nähili çözmek bolýar?
Şeýlelikde, eger şeýle ynamsyz we durnuksyz energiýa öndürijilere gaty köp maýa goýsaňyz, bu täze mesele dälmi?
Bu bolsa takyk şol umumy kararda anyklanmadyk we täze meseleleri döredýän esasy meseledir.
Bütin tor meýilleşdirilmegi girizilmeýär, saklama girizilmeýär.
Bu, uly mukdarda gün we ýel energiýasynyň goşulýandygyny aňladýar.
Emma munuň nädip saklanjakdygyny hiç kim bilmeýär.
Şahsy pikirimçe, çatlardaky gün energiýasy gowy wariantdyr, sebäbi gün energiýasyny ýerli derejede ulanyp we saklap bilersiňiz.
Emma Mantelerlass-de munuň wagyz edilmegi, munuň boýunça gözleg işleriniň alnyp barylmagy we has gowy saklaýyş
mümkinçilikleriniň bardygy barada hiç zat düzgünleşdirilmeýär.
Bu bolsa Germaniýadaky ýaly, uly mukdardaky ýel energiýasynyň birden peýda bolup, soňra
birden ýiten ýagdaýyna meňzeş howp bar diýmekdir.
Günüň dowamynda, günortan wagtynda köp gün energiýasy bar, soňra gijede birden hiç zat galmaýar.
We soňra birden uly tor meseleleriň bolýar.
Bu bolsa çykdajylary we näbelliligi döredýär.
We häzir bu umumy kararyň esasy tankyt nokady şol.
Siz birnäçe gezek agza alyp geçen başga bir mesele demokratik gatnaşmadyr.
Göräniňçe, bu kanun garşy çykmak mümkinçiliklerini hem çäklendirýär.
Şweýsariýa subsidiarlyk ýörelgesi bilen giňden tanalýar.
Bu, kararlaryň mümkin boldugyça iň aşaky derejede, gönüden-göni täsirlenýän adamlar tarapyndan kabul edilýändigini aňladýar.
Indi ol hakykatdanam merkezi dolandyryşa geçirilýär.
Federal Geňeş, ýagny federal hökümet, ýagny milli hökümet, has köp ygtyýarlyga eýe bolýar.
Raýatlaryň garşy çykmak, gatnaşmak we demokratik bilelikde kesgitlemek mümkinçiliklerine goýlan
bu çäklendirme takyk nähili görnüşde ýüze çykýar?
Şweýsariýada bizde şemal energiýasy taslamalarynda pikirimizi aýtmak üçin iki mümkinçilik bar.
Birisi, biz taslamalara ses berýäris.
Häzirki wagtda ýerli ilatyň ses berýän 26 kantonyň 24-sinde ýagdaý şeýledir.
Soňra şahslaryň, hususy raýatlaryň we daşky gurşawy goramak guramalarynyň taslamalara, olary tassyklansa-da,
tebigaty goramak ýa-da şahsy ses problemalary ýaly meseleleri gozgamak üçin garşylyk bildirmek hukugy bar.
We iki wariant hem häzir umumy karara laýyklykda giň gerimde ýatyrylar ýa-da çäklendiriljek.
Men öňem aýdşym ýaly, Mantel karary Federal Geňeşiň referendumlary ýatyrmagyna mümkinçilik bermäge niýetlenendir.
Başga tarapdan, Mantelerlass karary elektrik öndürmegiň hemişe beýleki ähli bähbitlerden öňe tutulmalydygyny kesgitleýär.
Bu, eger siz garşylyk bildirseňiz we bu ýel elektrik stansiýasynyň gaty köp adama aşa ses hapalanmasy
döreder diýseňiz, oňa rugsat berilmejekdigini aňladýar.
Ýa-da agaçlar kesilýär, bu kabul ederliksiz; bu peýdasy bilen deň gelmeýär.
Şonda hem kazyýet şemal elektrik stansiýasyny tassyklamaly, sebäbi elektrik öndürmek hemişe beýleki ähli bähbitlerden öňe geçýär.
Şonuň üçin indi ses berip bilmezsiňiz, ýöne garşy çykmagyňyzy ýola goýup bilersiňiz, emma ol elbetde ret ediljek.
Şonuň üçin bu biziň gönüden demokratiýamyzda örän uly kemeltme.
Bu bizi göni indiki nokada getirýär. Bu bähbitleriň deňagramlylygyny kesgitlemek hem konstitusion häsiýete eýedir.
Mälim bir hukukçy, professor Alain Griffel, munuň umumy kararyň konstitusiýany, ýagny Şweýsariýanyň Federal Konstitusiýasyny hem
bozýandygyny aýdyp tankyt etdi, sebäbi käbir bähbitleriň birden başgalaryň üstünden üstünlik gazanandygyny aýdyp bolmaýar.
Bu professoryň täze umumy karara bildiren tankydynyň nämedigini takyk düşündirip bilersiňizmi?
Şweýsariýada energiýa syýasaty baradaky konstitusiýada bäş ýörelge öz içine alýan bir madda bar.
Men olaryň hemmesini sanap biljekdigime ynanmaýan, ýöne energiýa üpjünçiligi ýa-da energiýa öndürilişi ýeterlik,
howpsuz, tygşytly we daşky gurşawa zyýansyz bolmalydyr.
Men häzir bäşinji nokady ýatda saklap bilmeýärin.
Her halda-da, bu nokatlar hemmesi deň derejede möhümdir.
Bu, olaryň bir wagtda ýerine ýetirilmelidigini aňladýar.
Başgaça aýdylanda, daşky gurşaw bilen utgaşyklylyk we elektrik üpjünçiliginiň howpsuzlygy deň derejede seredilmeli.
Indi elektrik öndürmegiň tebigaty goramakdan öňe tutulýandygyny aýdyp, Parlament esasan
ykdysadyýetiň daşky gurşawdan has möhümdigini aýdýar.
Bu daşky gurşawa zyýanly taslamalaryň islendik ýerde barlagdan geçirilmezden geçmegine rugsat
berýän mugt rugsatnama. Bu Konstitusiýa garşy.
Bu Şweýsariýalylar islän zat däl.
Bu bolsa tebigy gurşawymyza, ýaşaýşymyzyň binýadyna zyýan ýetirýär.
Bu bolsa uly, agyr netijelere getirip biler.
Hakykat şundan ybaratdyr: onýyllyklaryň dowamynda Şweýsariýanyň ilaty daşky gurşawy goramagy konstitusiýa gaýtalanyp girizdi.
Şeýlelikde, bu hakykatda kanun.
Indi bolsa bu ýokardan bir gol çekilişi bilen amalda ýok edilýär.
Bu barada pikirňiz näme? Bu ýagdaý ilkinji nobatda nähili ýüze çykdy?
Bu gaty geň. Saýlanan wekiller hem munuň hakykatdan hem habarly.
Şonuň üçin häzirki döwriň ruhy ýa-da haýsy krizis ýagdaýy hakykatdanam şeýle zalym kanunyň girizilmegine getirip bilerdi?
Hawa, bu hakykatdanam 2022-nji ýylyň tomsunda başlady.
Öňler Parlament birnäçe ýyllap energiýa syýasaty bilen hiç haçan meşgullanmandy.
2022-nji ýylyň tomsunda, koronawirus pandemiýasy gutarýan mahaly, Elektrik Komissiýasy Fransiýadaky köp sanly
ýadro elektrik stansiýalarynyň abatlaýyş işlerinden geçýändigini uly media arkaly yglan etdi.
We Şweýsariýada geljek gyşda biz birden elektrik energiýasynyň ýetmezçiligine sezewar bolup bileris.
Soňra üç hepde içinde Parlament tizden Solar Express kanunyny kabul etdi we: "Biz häzir Alp daglarynda uly
gün energiýasy elektrik stansiýalaryny gurjak" diýdi.
Şonuň üçin biz Alp daglarynyň uly sebitlerini gün panelleri bilen örtýäris.
We şol wagt hem bu konstitusiýa garşydy.
Ol üç hepde içinde amala aşyryldy.
Gowy, bu düýbünden çalt karar boldy.
We soňra, bu konstitusiýa garşy bolandygy üçin, Parlament awtomatik ýagdaýda ilaty maslahatlaşmaly edi.
Konstitusiýamyz munuň üçin mümkinçilik berýär.
Eger konstitusiýa garşy kanun kabul etseňiz, onda ilatyň şol barada ses bermegine rugsat bermeli.
Parlament munuň özi üçin ýönekeýçe başarmady.
Soňra men Federal kazyýete baryp şikaýat etdim we munuň hakykatdan hem saýlawçylaryň kararyna goýulmalydygyny aýtdym.
Soňra Federal kazyýet şeýle diýdi: "Hawa, Şweýsariýada Parlament ähli güýçlidir."
Bu ähliniň üstünde hökmranlyk edýän güýç duýgusy we bu düşünje bilen bir kanundan soň başga kanun kabul edildi.
Şemal ekspresi geldi, we indi bu palto karary.
Parlament konstitusiýanyň ýerine ýetirilmegine ýa-da ýerine ýetirilmezligine alada etmeýär ýaly.
Olar elektrik öndürmek üçin islendik zady ederler.
Men siziň gorkýan tebigata we landşafta bolup biljek mümkin zyýan barada biraz has çuňňur seljerip görmek isleýärin.
Bu kanun bilen takyk näme mümkin, ýa-da aýtalyň, siz nämeden gorkýarsyňyz?
Tebigatda haýsy anyk müdahileler mümkin?
Şonuň üçin, ilki bilen we iň esasy zat, Alplerde uly gün energiýasy parkalary meýilleşdirilýär we mümkin.
Hakykatda, bu diňe 2022-nji ýylyň tomsunda elektrik energiýasynyň ýetmezçiligini gysga möhletli çäre
hökmünde çözmek üçin kabul edilen wagtlaýyn opsiýa boldy.
We bu indi uzak möhletde mümkin bolmalydyr.
Bu, giň gerimli alp otlaklarynyň polat gurluşyklar we gün panelleri bilen örtülip biljekdigini aňladýar.
Başga bir zat, Şweýsariýanyň tokaýlarynda hem ýel turbinalarynyň açyk-aydyn rugsat berilmeli.
Bu, klimaty goramak üçin adamlar tokaýlara girýärler, şemal turbinasy üçin futbol meýdanyna barabar tokaýy
arassalap, soňra şol ýere birini gurýarlar diýmekdir.
Bu kanunda eýýäm açyk beýan edilýärmi, ýa-da düşündirişe açykmy?
Bu, ony aňsatlaşdyrmak isleýäniňi aňladýarmy, ýa-da şeýle bolandygyny aňladýarmy?
Şonuň üçin hukuk taýdan alanyňda, tokaýlardaky ýel turbinalary ýerleşýän ýerleri bilen çäklendirilýär.
Bu bolsa, tokaýlarda ýel elektrik stansiýalaryny gurmak üçin rugsat berilmese-de, uly rahatlykdyr.
Şweýsariýanyň iň köp ilatly kantony bolan Zurichiň milliondan gowrak adama öýdigini ýatda saklamak möhümdir. Häzirki wagtda
120 sany ýel turbinalaryny gurmak meýilleşdirilýär, olaryň 110-sy tokaýda gurlar, sebäbi dag zirwelerinde we tokaýda başga ýer ýok.
We bularyň hakykatdanam iň agyr daşky gurşawa täsirleri bolup durýar.
Elbetde, adamlar kantonal ähmiýete eýe biotoplarynda gurmak isleýän suw elektrik
stansiýalary hem bar, we munuň hem mümkinçiligi bar.
Tebigat indi umuman ähmiýetli däl.
Bu biraz gülkünç dälmi?
Adamlar klimaty goramak isleýärler, şonuň üçin gaýtadan dikeldilýän energiýalar barada uly gyzyklanma bar.
Şol bir wagtyň özünde tokaýlary kesilýär we tebigat ýok edilýär.
Bu nähili işleýär?
Munuň özi düýbünden gülkünç.
Şeýle atlandyrylýan ýaşyl energiýa üçin tokaýlary kesmegimiz dogry bolup bilmez.
Şweýsariýada ýer örän az, muny düşünmeli.
Şweýsariýa günbatar-dan gündogar-a, demirgazyk-dan günorta-a gaty dygyz ilatlydyr.
Eger-de siz ýel energiýasyny uly möçberde giňeltmek isleýän bolsaňyz, onda häzirki wagtda 250 metr beýik turbinleriň
belli bir giňişlik talap edýändigini nazara almalysyňyz.
Şweýsariýada tokaýlar häzirem biologik dürlülik adalary bolup galýar, ýöne ilat üçin dynç alyş adalary hemdir.
Olar hem hemişe gaty kesilen tokaý çetlerine eýe.
Ol ozal has açykdy we meýdanda hem has köp agaç bardy.
Şu gün tokaýlary arassalanyldy.
Indi olar toka girýärler, on metr giňlikdäki ýollar gurmak we futbol meýdançasy
ululygyndaky toka zolagyny arassalamak isleýärler.
We bu hakykatdanam biziň esasy argumentimizdir.
Siz klimany goramak üçin agaçlary kesip bilmeýärsiňiz.
Siz ýel energiýasyna tankytçy garaýyşly bir geçmişden gelýärsiňiz.
Indi, bir ädim yzda durup ýagdaýy seljerseňiz, iň uly zyýan nirede boljakdygyny çak edýärsiňiz?
Bu şemal turbinalarymy, uly suw elektrik stansiýalarymy ýa-da belki Alplardaky gün energiýasy stansiýalarymy?
Siziň pikirňizçe, tebigata iň uly howp nirede ýerleşýär diýip ölçäp bilersiňizmi?
Suw elektrik energiýasy bilen, elbetde, deňeşdirme taýdan kiçi maýa goýum üçin uly peýda alýarsyňyz.
Şol ýerde hem zeper bar, bu anyk.
Emma gün energiýasy ulgamlary bilen Alpyň uly meýdanlarynyň hakykatdanam gurluşyk
bilen örtüljekdigini çynlakaý çaklap bolýar.
Meniň üçin bu örän zyýanly, sebäbi Şweýsariýa öz tebigy manzaralary bilen gülläp ösýär.
Manzaralar taryh taýdan ýurdumyz üçin örän möhümdir.
Alplaryň ajaýyp manzarasyny hödürleýän ýerlerde gurlan köp möhtəşem myhmanhanalarymyz bar.
We takyk şol Alplar häzir üstüni gurmaly.
Bu hem taryhy ähmiýete eýe bolýar.
Hawa, ikinji zat bolsa tokaýlardyr, men şol ýerde bu zyýany görýärin.
Syýahatçylyk sebitleri, Alp daglary barada öňe süren pikirňiz örän gyzykly.
Graubünden kantony bu ugurda öňdebaryjy bolmak isleýär.
Men şol nokady gozgamakdan hoşal.
Olar hakykatdanam öňe gitmegi isleýärler we x zolagynda, meniň pikirimçe 30 zolagynda, we – ýalňyşsam düzetmegiňizi
haýyş edýärin – iki düýbünden artyk sany, aýdylyşy ýaly, iň amatly ýerlerde, dag eteklerinde doly ýok edildi.
Şeýlelik bilen, St. Moritzden başga-da, geljekde her bir esasy syýahatçylyk nokadynyň öňünde şol uly
ýel turbinalaryny görersiňiz diýip pikir edýärin.
Syýahatçylygyň we Şweýsariýanyň ykdysadyýetiniň ähmiýetine görä muny nähili bahalandyrarsyňyz?
Dogry, ýel turbinalary örän uly, olar hem giňişlik talap edýär.
Olar şemal bolýan açyk ýerlerde gurulmalydyr.
Federal hökümet dünýäniň iň meşhur syýahatçylyk nokatlarynyň biri bolan Graubünden kantonyna 100 ýel turbinalaryny gurmagy
tabşyranda, bu turbinalaryň Davosda, Lenzerheide-de, Arosada, Şweýsariýanyň Milli Parkynyň golaýynda – başgaça aýdylanda, iň
meşhur syýahatçylyk ýerlerinde guruljakdygyny inkär edip bolmaz.
Men öňem aýdşym ýaly, taryh taýdan bu örän möhümdir, sebäbi turizm we Alp daglary biziň kimligimizi kesgitleýär.
19-njy asyryň ahyrynda Şweýsariýa uly ösüş gazandy we dünýäniň iň baý ýurtlarynyň birine öwrüldi.
We şol manzaralaryň sebäpli daşary ýurtlardan köp adamlar gelip, olary haýranlyk bilen synlamaga geldiler.
Men şahsy taýdan Alplaryň indi gymmatlanmaýandygyny örän gynançly hasaplaýaryn we muny Parlament
tarapyndan bolan gaty erbet bir ösüş diýip pikir edýärin.
Indi, bu ähli kararlary, bu umumy karary, Solarexpress, Windexpress ýaly siz agzadyňyz dürli anyk teklipleri, olar
hakykatda şol atlandyrylýan energiýa geçişi kontekstinde.
Fossil ýangyçlardan uzaklaşmak islegi bar, ýöne şol bir wagtyň özünde ýadro energiýasyna garşy aladalar hem bar we
häzirki wagtda Şweýsariýada täze ýadro elektrik stansiýalary gurulmaýar – belli bir tehnologiýa gadagandy.
Almaniya olary eýýäm tapgyrlaýyn ýatyryp boldy, ýöne dünýäniň beýleki künjeklerinde ýagdaý düýbünden başgaça.
Bu energiýa geçişi barada umumy garaýşyňyz näme?
Bu zerurmy? Döwlet munuň üçin basyş etmeli mi?
Ykdysadyýet muny edip bilermi? Özüni özü dolandyryp bilermi? Bu barada siziň pikirleriňiz näme?
Energiýa geçişi özüniň içinde örän çylşyrymly meseledir.
Meniň aýdyň görýänim şundan ybarat: fosil ýangyçlar howanyň üýtgemesine getirýär, we howanyň üýtgemegi zyýanlydyr.
Biz çözgütleri tapmaly.
Mesele syýasatçylaryň ony nähili çözýändikleridir.
Ol ilata sorady: "Ýadro energiýasyny basgançakly ýagdaýda ýatyryp goýmagy isleýärsiňizmi?"
Ilat "hawa" diýdi, bu geň däl.
Ilata soraldy: "Fosil ýangyçlary basgançaklaýyn ýatyryp bilmek isleýärsiňizmi?"
Ilat "hawa" diýdi.
Her iki ses berişlikde-de hiç kim munuň näme many aňladýandygyny, näçe çykdajy getjekdigini ýa-da takyk nähili işlejekdigini
aýtmady. Munuň ýerine maksatlar kesgitlenildi, ilat olary kabul etdi we soň netijeler ýüze çykdy. Adamlar munuň işlemezligine,
ilatyň garşy durmagyna, tebigata zeper ýetmegine, çykdajylaryň köpelmegine we näbellilik döremegine aladalanýarlar.
Men muny adalatsyz hereket diýip hasap edýärin.
Men köpçülikleň hakykaty eşidilmegini we elektrik öndürmek üçin üç opsiýanyň bardygyny eşidilmegini has gowy görerdim.
Çatlarda gün panelleri bar, bu we şol zady talap edýär.
Gaz ýakýan elektrik stansiýalary bilen bu howa şertleri üçin şunuň we şunuň manysyny aňladýar.
Ýadro elektrik stansiýalary bilen bu galyndylar, saklamak we urany üpjün etmek üçin şol we şol zady aňladýar.
Şonda näme barada gürleýändigiňi bilýärsiň.
Emma häzir diňe gowy eşidilýän maksatlary kesgitleýärsiňiz we olary nähili durmuşa geçirmeli diýen meseläni soňrak çözýärsiňiz.
Meniň munuň barada çynlakaý şübhelerim bar.
Eger şeýle jemlemäge rugsat berilse, bu bir görnüşli utopiki we hakykatdanam dogrudan-doga däl syýasatdyr.
Bu umumy buýrugyň tarapdarlaryna seredeniňde, takyk kimleriň gatnaşandygy soragy hem ýüze çykýar.
Neýtral synçy hökmünde men biraz geň galýaryn.
Bu çepden saga çenli, elektrik baronlaryndan güýçli işewürlik birleşiklerine, Ýaşyl Partiýa we beýleki daşky
gurşawy goramak guramalaryna çenli barýar, siziňki däl.
Şonça köp syýasy garşydaşlaryň birden bilelikde işlemegi nähili mümkin? Bu bize näme aýdýar?
Şeýlelikde, mesele şunda: häzir umumy karara tarapdar bolan köp oýunçylar Iklim Bileleşiginde hem şol bir ýagdaýda.
Bu, Iklim Bileleşiginde gün energiýasy lobisiniň daşky gurşawy goramak guramalary bilen deň derejede durýandygyny aňladýar.
Bu bolsa, elbetde, tebigaty goramak meselesinde bir çaknyşykdyr.
Iqlim goragy meselesine gelende, ikisi hem elbetde bir pikirde.
Tebigaty goramak meselesinde çaknyşyklar bar.
Men köplenç esasy durnuşyň ýokdugyny görýärin; adamlar soňra şeýle diýýärler: "Hawa, biz daşky gurşawy goramak
guramalary hökmünde diňe klimat goragyny goldaýan däl, eýsem tebigaty goramagy hem yzygiderli goldaýarys."
Şol ýerde has köp düşnüklilik gerek, şeýle hem elektrik baronlaryna garşy durmak we şeýle diýmek üçin gaýrat gerek:
"Hawa, biz ikimiz hem howany goramagy goldaýarys, ýöne tebigaty goramak meselesine gelende dostluk şol ýerde gutarýar."
Bu bolsa batyrlyk talap edýär, emma ol açyk-aydyn ýetmeýär.
Şeýlelik bilen indi Mantel karary bilen iki tarap hem bir gämide: daşky gurşawy goramak guramalary, belki dişlerini gysyp, we
elektrik baronlary, olar bolsa açyk oba ýerlerinde hem islendik ýerde gurluşyk gurmak rugsat berilse, akjak
subsidiýalary sabyrsyzlyk bilen garaşyp, şatlanýarlar.
Neue Zürcher Zeitung gazetasy siziň barada "Landşaft goragçysy Albert Rösti duýgur bolmaly" diýen başlyk çap etdi.
Albert Rösti bu dosýe üçin jogapkär Federal Geňeşi agzasydyr.
Saýlawçylary nädip ynandyrmagy meýilleşdirýärsiňiz?
Referendum şondan soň şu ýylyň iýun aýynda geçiriler.
Bu örän gysga meýilnama.
Bu maksatlaýyn saýlanandygy bolup biler.
Men pikirimçe, ilat bu umumy kararyň bu maksatlar, bu çäklendirmeler we jogapsyz galan soraglar bilen
kabul edilmeginiň näme aňlatjakdygy barada maglumatsyz.
Men ilatyň doly obýektiw usulda habardar edilmelidigine ynanýaryn.
Ýel turbinasyny gurmak näme diýmekdir? Onuňy tokaýda gurmak näme diýmekdir?
Alplarda 100 futbol meýdany ululygyndaky gün elektrik stansiýasyny gurmak näme many aňladýar?
Gyşda gar baranda näme bolýar?
Menimçe, adamlara suratlar we maglumatlar bilen ýüzlenmeli we dürli kanallar boýunça maglumat döretmeli.
We bu, elbetde, ilaty bu maksatlaryň we olaryň netijeleriniň üstünde ses berýändigimize ynandyrmagyň ýoly.
Men öňem aýdşym ýaly, iýun aýyna bellenen bu referendum ses berişligine goşmaça, siz hem ýakynda
meňzeş ugurda iki täze ilat başlangyjyny yglan etdiňiz.
Bu işiň nämedigini gysgaça düşündirip bilersiňizmi?
Biziň Freie Landschaft Schweiz (Azat Tebigat Şweýsariýasy) guramamyzda tebigaty goramak we
gönüden-göni demokratiýa ýüregimize ýakyn iki meseledir, olar biziň üçin aýratyn ähmiýete eýedir.
Göni demokratiýa we tebigaty goramak häzir bu umumy buýruk bilen howp astynda.
Emma biz Parlamentde eýýäm görýäris, tebigaty goramagy has-da çäklendirmek maksady bilen referendumlary kanun taýdan düýbünden
ýatyrmak baradaky has-da akylsyz teklipleriň öňe sürülýändigini.
We şol ýerde biz garşy çäreleri görmegi isleýäris.
Biz iki meşhur başlangyjy işe girizdik: Orman goragy başlangyjy we jemgyýet goragy başlangyjy.
Orman goragy başlangyjy şemal turbinalarynyň ormanlarda we orman çetlerinde rugsat berilmezligini isleýär.
We jemgyýet howpsuzlygyny goramak başlangyjy isleýär, eger şemal turbinalary gurlan halatynda, olar
hemişe täsirlenýän ilatyň razyçylygyny talap etsin.
We gol ýygnamak ýygyndysy häzir dowam edýär.
We biz 2025-nji ýylyň iýulyna çenli 100 000 sany geçerli gol ýygnamaly.
Indi biz siziň üstünlik gazanmagyňyzy görmek üçin sabyrsyzlanýarys.
We soňra elbetde indiki referendum kampaniýalary bolar.
Bu hem garaşyljak başga bir zat. Belki-de soňky bir şahsy sorag.
Olar henizem ýaş, ýöne eko-sistemalary we landşaftlary goramak meselelerine eýýäm örän ygrarly.
Ilki bilen bu taslama nähili gatnaşdyňyz?
Bu maşgalada nesilden nesile geçýän zat bolup biler.
Ejem eýýäm landşaft goragy bilen örän meşgul boldy ýa-da oňa gatnaşyk etdi.
Ol 1970-nji ýyllarda Şwiýs kantonynyň Zuriç köli boýundaky Wangen şäherçesinde ösdi, ol ýerde A3
awtomagistraly obanyň göwresinden geçip guruldy.
1980-nji ýyllarda ol Zurih kantonynyň Bonstetten şäherçesine göçdi.
Ol ýerde olar A4 awtomagistralyny açyk oba ýerlerinden geçirmek arkaly gurmak isleýärdiler.
1990-njy ýyllarda ejem kakam bilen bilelikde Solothurn kantonyndaky Grenchen şäherine göçdi.
Şol ýerde, bagt ýetdi diýseň, olar A5 awtomagistralini açyk oba ýerlerinden geçirmek isleýärdiler.
Meniň ene-atamlarym ikisiniň hem bu ygrarlylygy maňa hem täsir etdi.
Men Jura daglary bilen Şweýsariýanyň platoasynyň arasynda, Grençendäki örän owadan ýerde ýaşaýaryn.
Siz Alplary hem görüp bilersiňiz, şonuň üçin esasan Şweýsariýanyň üç sany esasy tebigy manzarasyny görüp bilersiňiz.
Soňra men hemişe öz-özüme pikir edýärin: 2050-nji ýylda men diňe 54 ýaş bolaryn.
Men çagalaryma ekologiýa taýdan gymmatly landşaft galdyrmak isleýärin.
Bu landşafty mümkin boldugyça uzak wagtlap, häzirki ýaly saklamak we abatlamak.
Çuňňur sag boluň. Biz size geljegi nazarda tutýan bu uly başlangyçda ähli üstünlikleri arzuw edýäris.
Programmamıza goşulanlygyňyz üçin sag boluň. Elias Vogt, sag boluň.
We size, eziz tomaşaçylar, ünsüňiz üçin sag bolsun aýdýaryn.
Geljek hepde HOCH2.TV-de syýasy gepleşik şousyna hoş geldiňiz diýjek wagtymyz täzeden
sizi görmek üçin sabyrsyzlyk bilen garaşýaryn.