Dr. Pfeil, biz eşidýäris, döwletleriň Täze Halkara Saglyk Kadalaryna (IHR) razy bolmaga basyş edilýändigini.
Bu barada näme diýip bilersiňiz? Haýsydyr bir subutnama ýa-da delil barmy?
Elbetde, mende anyk subutnama ýok, ýöne bu barada habar beren aýal iň bolmanda Ženewede geçirilen
advokatlarymyzyň metbugat ýygnagyna onlaýn gatnaşdy.
Ol Günorta Afrikadan bolan, ygrarly we örän ynamdar ýaş advokat.
We Ženewada bir gollandiýaly advokat bardy, we ol maňa basyşyň hakykatdanam edilendigini, ýagny sanksiýalar we
dürli beýleki çäreler bilen gorkuzulandygyny tassyklady.
Her bir ýurduň nähili ses berendigini görkezýän sanaw barmy, ýa-da bu nähili gurnaldy?
Hawa, ses berişlik nukdaýnazaryndan bu örän geň bir prosesdi.
Ol hakykatdanam diňe şeýle diýdi: Häzir hemmäniň elinde iň soňky wersiýasy barmy?
IGV-niň soňky wersiýasy, kabul edilendigi çaklanylýan ýaly, 55-nji maddanyň 2-nji abzasyna
laýyklykda, hakykatda dört aý öňden elýeterli bolmaly eken.
Soňra mejlis başlygy ýönekeýçe aýdýar, gysgaça töweregine seredýär we aýdýar: Men hiç hili garşylyk görmeýärin.
Şonuň üçin: men bu ýerde hiç hili garşylyk görmeýärin. Hemme zat şol.
Soňundan diňe 37 döwletiň aç-açan razylyk bildirenligi habar berildi we şol 37 döwletiň sanawy bar.
Okey, ses berişlik el götermek arkaly geçirildimi?
Ýok, näme-de bolsa, wideo ýazgyny gaýtadan synladym, el işaretlerini hakykatdanam görmeýärsiňiz, emma Dünýä Saglyk
Assambleýasynyň plenar sessiýasy üçin prosedura düzgüni bar. 72-nji düzgün: "el götermek arkaly
ýa-da haýyş edilende atma-atma ses berişlik arkaly."
Bu iki zat hem bolmady. Bu hem ýerde ses berilişiň düzgünlere laýyklykda geçirilen-de
geçirilmedigi barada uly sorag nyşanyny döredýär.
Biziň pikirimizçe, bu elbetde halkara hukugyna ters gelýärdi.
Okeý, bu üýtgedilen saglyk düzgünleri, mysal üçin, guş grippi pandemiýasy yglan edilse, näme many aňladýar?
Hawa, guş grippi, aýdylyşy ýaly, eýýäm taýýarlanýan ýaly görünýär.
Munyň manysy, mysal üçin, IGV häzirki wagtda "degişli saglyk önümleri" diýlip atlandyrylýan önümlere örän uly üns
berýändigi sebäpli, sanjymlar has çalt taýýarlanyp bilner.
2022-nji ýyldan başlap, gyssagly ulanyş üçin sanawa girizmek prosedurasy hem bar.
Gyzykly tarapy şunda: derman kompaniýalary belli önümler üçin eýýäm arza edip bilerler.
Şeýle hem resmi taýdan garaşsyz bilermenler bar, olar munuň bahasyny bermeli.
Emma geň galdyryjy zat şundan ybarat: Dünýä saglyk guramasy bu hasabatlary çap etmeli ýa-da çap
etmezligi barada karar bermek hukugyny özünde saklaýar.
Bu ahyrynda men jiddiy howpsuzlyk aladalary sebäpli ýa-da täsirli däldigi üçin, ýa-da ikisi sebäpli aç-açan maslahat berilmedik bir
önüme eýe bolup bilerin, we Dünýä Saglyk Guramasy bolsa ony mysal üçin hökmany sanjym programmasynyň bir bölegi
hökmünde ýurtlara maslahat bermäge hylyp-hili karar berýär.
Gowy, bu öňden görülmedik skandal.
Haýsysyny görýärsiňiz ýa-da Halkara Saglyk Kadalaryna girizilen haýsy üýtgeşmeleri iň çylşyrymly hasaplaýarsyňyz?
Hawa, men häzirlikçe bir dawa-jenjeli meseläni belläp geçdim: bu täze, açyk üns dermanlara we sanjymlara
gönükdirilýär, propagandada eufemistik ýagdaýda 'degişli saglyk önümleri' diýlip atlandyrylýar.
Elbetde, munuň ählisini Bütindünýä Saglyk Guramasynyň derman lobbisine uly derejede baglylygynyň fonunda göz
öňünde tutmaly. Ilki bilen gyzyklanmalaryň toqquşmasy, ýagny daşarky gözegçilik meselesi bar.
Soňra, häzir bilýänimiz ýaly, Dünýä saglyk guramasynyň köp sanly hünär komitetleri bar.
Bu komitetler bähbitler çaknyşygy barada beýannama bermäge borçlydyrlar, ýöne bu beýannamalar hem gizlin galýar.
Biz hem bilýäris, hakykatdanam Dünýä Saglyk Guramasy bilen dermançylyk we hususy guramalar
arasynda adamlaryň yzygiderli aýlanýandygyny.
Başgaça aýdylanda, bu örän kyn.
Başga bir örän problematik mesele şundan ybarat: biz häzir IHR-de "galp we dezinformasiýa" diýlip atlandyrylýan zatlara garşy
göreşi açyk-aýdyň girizdik; bu bolsa kimdir biriniň maglumat boýunça, hakykat boýunça monopolýa eýe bolýandygyny aňladýar, bu
hem Esasy Kanunyň 5-nji maddasyny – pikir beýan etmegiň azatlygyny, maglumat azatlygyny, metbugat azatlygyny
we her zatdan öň akademiki azatlygy – aç-açan bozýar.
Soňra eskalasiýa mümkinçiligi ýüze çykýar; munuň netijesinde diňe saglyk ýagdaýy däl-de, şeýle atlandyrylýan "galp" ýagdaý hem
yglan edilip bilner, eýsem has agyr görnüşi, ýagny "pandemiýa ýagdaýy" hem yglan edilip bilner; şol ýagdaýda has berk çäreler,
esasan hem esasy hukuklaryň bozulmagyna getirjek has berk we belki-de has uzak dowam
edýän çäklendirmeler bilen hasaplaşmaly bolarys.
Siz häzir agza bolan zatlaryň haýsysynyň ilata habar bermekde iň möhümdigini pikir edýärsiňiz?
Hakykatdanam, bu hemmesiniň garyndysydyr.
Şeýlelikde, ahyrky netijede, bu mümkin synagdan geçirilmedik önümler jan we bedeniň agzalary üçin agyr howp döredýär. Mundan
başga-da, bu önümleriň gözleg we ösüşi, önümçiligi, maliýeleşdirilmegi we paýlanylmagy indi
goşmaça maliýe serişdeleri bilen üpjün ediljek.
Bu düzgünler wagtlaýynça gijikdirilen pandemiýa ylalaşygyndan çaltlyk bilen IGV-e geçirildi.
We soňra, bu önümler boýunça gözlegleri öňe sürmek bilen, bizde bir mesele bar – ýagny ony funksiýa oýunlary barlaglary diýlip
atlandyrylýan, örän howply guraldan aýryp bolmaýar; bu gurallar ahyrynda biz Covid-19 bilen başdan geçiren ýagdaýa getirip biler,
ýagny bu laboratoriýa wiruslary bolup, soňra, howpsuzlyk çäreleri hiç haçan ýeterlik bolmandygy sebäpli, az ýa-da köp
tötänleýin ýaýrap biler – laboratoriýany terk edip, soňra şol IGV-leriň göreşmegi meýilleşdirilen pandemiýany döredýär.
We bu, elbetde, başga bir hakykatdanam haýran galdyryjy.
Ms Pfeil, siziň pikiriziçe, hökümetleriň häzir elinde bar bolan 10 aýlyk möhleti bu meseleler barada habarlylygy
artdyrmak we olara çäre görmek üçin nähili ädimleri ädmelidir?
Şonuň üçin, elbetde, karar kabul ediji derejäniň häzir örän, örän möhümdir.
Häzir Germaniýa seredende, federal hökümetiň Halkara Saglyk Kadalaryny (IHR) kabul etmeris diýip yglan
etjekdigine umuman aýdanyňda az umyt bar. Şeýle bolmaly.
Mysal üçin, advokatlar hökmünde ýa-da has giňişleýin topar hökmünde biz edip biljek we synap görmek isleýän zat –
Bundestag-a petisiýa tabşyrmakdyr. Biz bu meseläni Germaniýanyň Bundestag-ynyň ünsüne çekmek we Bundestag-dan hökümeti IHR-i ret
etmäge we ony kabul etmezlige çagyrmagy talap etmek isleýäris.
Şeýlelikde, bu iň ilkinji zat bolar.
Goşmaça petisiýalar möhümdir; syýasatçylar tebigy ýagdaýda saýlawçylara jogap berýärler, bu hem adamlar
köçelere çykanda düşnükli signal iberýändigini aňladýar.
Meselem, islendik adam öz saýlaw sebitini wekilçilik edýän syýasatçy bilen duşuşyk gurup biler.
Şeýle hem gowy maglumat materiallary we ş.m. bar. Hem-de, iň esasy zat, bilim bermekdir.
Şonuň üçin geçen hepde men CDU-nyň agzasy bolan, işine berk bagyşlanan we örän duýgur bir aýal bilen gürrüňdeş boldum; ol
aýtdy: Bundestagde köp-köp kärdeşler bar, olar – ynanmak kyn bolsa-da – bu ýerde näme
howp astynda durýandygyny entek bilmeýärler.
We bu biziň mümkinçiliklerimiz bolar, biz şolara garaşýarys.
Bu meniň indiki soragym bolar:
Bu syýasatçylara baranyňda we – aýdylyşy ýaly – olary oýarmak üçin silkelejek bolsaň, olara garşy nähili delillerimiz bar?
Şonuň üçin, ilki bilen, eger bu IGV-lar güýje girizilse, Esasy Kanunda berkidilen biziň ähli
gymmatlyk ulgamymyz ahyrynda howp astynda galar.
Ilki bilen we hemmesinden öň, esasy hukuklar.
Hakykatdanam şeýle – we muny bilmek hem möhümdir – federal hökümet IGV-e garşy şikaýat etmegiň jogapkärçiligini öz üstüne alar.
Emma IGV diňe razylyk kanuny we durmuşa geçiriş kanuny kabul edilenden soň Germaniýada güýje girer.
Bu ýerde Germaniýanyň Bundestagy we Germaniýanyň Bundesraty işjeňlige girýär.
Bu, bizde olara ýene bir gezek aýtmak mümkinçiliginiň bardygyny aňladýar: Hormatly kärdeşler, eger muny kabul
etseňiz, Esasy Kanunyň esasy ýörelgelerini bozarsyňyz.
Bu bolsa bu ýerde ýitiren ýerimizi yzyna almaga mümkinçilik bolar.
Şonuň üçin bu barada ýerli syýasatçylar bilen, esasanam Bundestagdaky wekillerimiz
bilen gürleşmek hakykatdanam peýdalydyrmy?
Elbetde. Şonuň üçin biz hemmesini synap görmeli, soňra elbetde köpçüligiň goldawyny
almaly, we soňra syýasatçylara hem ýazyp bileris.
Köp adamlar eýýäm synap görüpdirler diýýärler, ýöne jogap bolmady.
Emma, derrew reaksiýa bolmasa-da, men bu adamlaryň ahyrynda şu ýerde bir zat bolup geçýändigini duýjakdyklaryna ynanýaryn.
Soňky bir sorag: haýsy guramalar barada bilýärsiňiz, olar hem häzir bu ugra hereket edip, "biziň munuň
üçin bir zat etmelimiz gerek" diýýärler? Bu babatda kimler bilen aragatnaşyk gurup bileris?
Hawa, mysal üçin, Şweýsariýada Dünýä Saglyk Guramasyna garşy hem käbir hakykatdanam ajaýyp raýat başlangyçlary bar.
Elbetde, Global Health Security diýlip atlandyrylýan uly bir hünärmen başlangyjy hem bar.
Alman dilli ýurtlarda bu döwletara häsiýete eýe – bu ajaýyp.
Bir wagtlar men Germaniýada "Dünýä Saglyk Bileleşigi" diýlip atlandyrylýan hereket bileleşigine goşuldym.
Elbetde, biz häzir Ženewa advokatlarynyň arasynda halkara gatnaşyklary gurmak ugrunda ilkinji ýa-da
goşmaça ädimi ädip, takmynan ähli ýurtlarda tebigy ýagdaýda birmeňzeş meseleleriň bardygyny anykladyk.
Bu bolsa halkara jebisliginiň hakykatdanam häzir şekillenmäge başlaýandygyny aňladýar. Pikir şundan ybarat: biz hem her
bir döwletde utgaşdyrylan tagallalar bilen bu IGO-nyň güýje girmeginiň öňüni almak üçin elimizden gelen ähli zady etsek.
Elbetde, munuň hem aýratyn täsiri bolar.
Hawa. Pfeil haným, interwýu üçin köp sag boluň.
Size ähli üstünlikleri we iň gowy arzuwlary arzuw edýäris!
Çok sag boluň. Hahyr-hormat bilen.