2023-cü ilin oktyabrından bəri Braziliya tarixindəki ən böyük ölkəmiqyaslı denq qızdırması yayılması ilə üzləşir.
Demək olar ki, bütün ştatlar təsirlənib və bir neçə regionda fövqəladə vəziyyət elan edilib.
Britaniyanın gündəlik nəşri Financial Times 2 iyun 2024-cü il tarixində indiyədək 5,5
milyon yoluxma qeydə alındığını xəbər verib.
Dengue qızdırması, yüksək qızdırma, əzələ ağrısı və daxili qanaxmaya səbəb ola bilən
xəstəlik, bu il artıq 3,200-dən çox ölümə səbəb olub.
İllərdir məlum olduğu kimi, laboratoriyalarda modifikasiya olunmuş ağcaqanadlar infeksion xəstəliklərlə mübarizə məqsədilə
dünyanın müxtəlif ölkələrində, xüsusilə Braziliyada buraxılır.
Keçən il Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dünya Arixarpa Proqramı növbəti on il ərzində Braziliyanın
müxtəlif məntəqələrində milyardlarla yetişdirilmiş arixarpa buraxmaq planlarını elan etdi.
Tədqiqat metoduna Asiya pələng ağcaqanadlarını təbii şəkildə yayılan Wolbachia bakteriyası ilə yoluxdurmaq və
onları yerli ağcaqanad populyasiyasına buraxmaq daxildir.
Wolbachia bakteriyası daniyə, Zika və digər virusların milçəklərdən digər milçəklərə və nəticədə ətrafdakı insan
əhalisinə ötürülməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyır.
Braziliya səhiyyə orqanı artıq beş böyük Braziliya şəhərində laboratoriya sivrisineklərinin buraxılmasını sınaqdan keçirib.
Amma bu buraxılışın nəticələri nə oldu?
Ən azı, mövcud rəqəmlər açıq-aydın göstərir ki, denq qızdırması hallarının sayı azalmamış, əksinə rekord artım göstərmişdir.
Keçmişə nəzər saldıqda genetik cəhətdən modifikasiya olunmuş milçəklərdən istifadə etməklə yoluxucu
xəstəlikləri nəzarətdə saxlamağı hədəfləyən əvvəlki tədqiqat layihələrinin uğursuz olduğu görünür.
Məsələn, 2013–2015-ci illər arasında Britaniyalı biotexnologiya şirkəti Oxitec Braziliyada 12 milyondan çox
genetik cəhətdən modifikasiya olunmuş milçəyi buraxıb.
O vaxtkı bu sahə sınağının məqsədi xüsusilə dəmv qızdırması ötürən pələng ağcaqanadının, Aedes
aegypti-nin populyasiyasını məhdudlaşdırmaq idi.
Lakin 30 ay sonra yerli milçəklərin 60%-dəkində də genetik dəyişikliklər aşkar edildi.
Amma bu hamısı deyil: ilkin mərhələdə əldə edilmiş tələb olunan tigr arısı populyasiyasının
azalması 18 ay sonra əvvəlki səviyyəsinə qayıdıb.
Təbii və genetik cəhətdən modifikasiya olunmuş ağcaqanadların qarışması baş verdi və nəticədə buraxılmadan
əvvəlkindən daha güclü ağcaqanad populyasiyası yarandı.
Bundan əlavə, tədqiqat nəticələri göstərib ki, ağcaqanadlar təcrübədən əvvəl və sonra yoluxucu
xəstəliklər daşımağa eyni dərəcədə meyllidirlər.
İndiyədək aparılan təcrübələr hədəflərinə tamamilə çatmasa da, Braziliyadakı sivrisinek fabriklərində istehsal dayandırılmayıb.
Bu, tədqiqat layihələrinin arxasında hansı maraqların durduğunu və onların həyata
keçirilməsini kim maliyyələşdirdiyini sual altına qoyur.
2019-cu ildə Dünya Aedes Proqramı öz saytında elan etmişdi ki, Bill & Melinda Gates Fondu və Wellcome Trust
Wolbachia bakteriyası ilə bağlı tədqiqat layihəsi üçün 50 milyon dollar maliyyə ayırırlar.
Bill & Melinda Gates Fondu 2003-cü ilin erkən dövrlərində də denqə peyvəndi üzrə tədqiqatlara maliyyə ayırmışdı.
Vaksini yapon dərman şirkəti Takeda istehsal edir, bu şirkət də Gates Fondundan on milyonlarla funt alıb.
Amma bu yalnız Bill Gates deyil; digər təşkilatlar da laboratoriyada dəyişdirilmiş həşəratların
iştirakı ilə aparılan tədqiqat layihələrini dəstəkləyir.
Məsələn, Management Sciences for Health təşkilatı 2022-ci ildə Wolbachia adlanan yeni patogenin istifadəsi üçün
dünyanın müxtəlif ölkələrinin nə qədər ödəməyə hazır olduqlarını öyrənmək məqsədilə bir tədqiqat üzərində işləyirdi.
Öz məlumatına görə, Management Sciences for Health müxtəlif təşkilatlar,
universitetlər və özəl şirkətlər tərəfindən dəstəklənir.
Digərləri arasında: Bill & Melinda Gates Fondu Pfizer dərman və biotexnologiya şirkəti Dənq qızdırması ilə mübarizə üçün
peyvəndlər istehsal edən Asiya dərman şirkəti Takeda qlobal səhiyyə təşəbbüsü Unitaid və Dünya Səhiyyə Təşkilatı
Braziliyalı elmi müəssisə Oswaldo Cruz Fonduna (qısaca FIOCRUZ), milçəklərin istehsalını təşviq edən bu qurum,
həmçinin müxtəlif təşkilatlar və universitetlərlə heyrətamiz əlaqələr şəbəkəsini ortaya qoyur.
Qeyd olunası nümunələr bunlardır: Dünya Bankı Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Birləşmiş Millətlər
Təşkilatının Uşaq Fondu, qısaca UNICEF Dünya Sağlamlıq Təşkilatı
Braziliyaya bir baxış göstərir ki, laboratoriyada modifikasiya olunmuş ağcaqanadlarla bağlı tədqiqat layihələri dayandırılmayıb,
baxmayaraq ki, onların məqsədlərinə çatmadıqları məlumdur.
Uğursuzluğa baxmayaraq və yoluxucu xəstəliklərin nəzərəçarpan azalması olmadan milyardlarla əlavə sivrisinek
buraxılır, bu isə böyük maliyyə xərclərinə və xəstəliklərlə ölüm hallarının artmasına səbəb olur.
Bu iqtisadi modelin arxasında nə dayanır?
Gələcəkdə insanlığa qarşı müharibə silahı kimi istifadə olunmaq üçün ağcaqanadlardan istifadə edilməlidirmi?
Bir nəticə qalır: sivrisineklərin buraxıldığı ölkələrdə insanlar böyük zərər çəkirlər.
2023-cü ilin iyulunda Kla.TV-nin təsisçisi İvo Sasek genetik cəhətdən modifikasiya olunmuş ağcaqanadların
qlobal miqyasda artan buraxılışı barədə xəbərdar etmişdi.
Braziliyadakı cari hadisələrə görə Kla.TV həmin vaxtkı çıxışını yenidən yayımlayır.
Aşağıdakı heyrətamiz faktları və həmçinin bəzi ilkin təəccüblü həlləri dinləyin.