Sukad pa niadtong Oktubre 2023, ang Brazil nakasinati sa pinakadako nga nasudnong
pagsulbong sa dengue fever sa kasaysayan niini.
Halos tanan nga estado naapektuhan, ug gideklarar ang estado sa emerhensya sa daghang rehiyon.
Ang Britanikong adlaw-adlaw nga pahayagan nga Financial Times mitaho niadtong 2 Hunyo 2024 nga 5.5
milyon ka mga impeksyon ang naitala hangtod karon.
Ang dengue fever, nga makapahinabo og taas nga hilanat, kasakit sa kaunoran, ug panloob nga pagdugo,
nakapahinabo na og kapin sa 3,200 ka kamatayon karong tuiga.
Sama sa nahibal-an na sulod sa daghang katuigan, ang mga lamok nga giusab sa mga laboratoryo gipagawas sa
lain-laing mga nasud sa tibuok kalibutan, labi na sa Brazil, aron makigbatok sa mga sakit nga nakatakod.
Niaging tuig, ang United Nations World Mosquito Programme nagpahibalo sa plano nga magpagawas og
bilyon-bilyon ka pinalabang lamok sa lain-laing mga lugar sa Brazil sulod sa sunod nga napulo ka tuig.
Ang gigamit nga pamaagi sa panukiduki naglakip sa pag-impeksyon sa mga Asian tiger mosquito sa natural nga bakterya nga
Wolbachia ug pagpagawas kanila sa lumad nga populasyon sa lamok.
Ang bakterya nga Wolbachia gituyo aron mapugngan ang pagbalhin sa dengue, Zika ug uban pang mga virus gikan sa
mga lamok ngadto sa ubang lamok ug, ingon resulta, ngadto sa palibot nga populasyon sa tawo.
Ang awtoridad sa kahimsog sa Brazil nakasulay na sa pagpagawas sa mga lamok nga gikan sa
laboratoryo sa lima ka dagkong siyudad sa Brazil.
Apan unsa man ang mga sangputanan sa kini nga pagpagawas?
Sa labing gamay, klaro kaayo nga gipakita sa kasamtangang mga numero nga wala gyud maminusan ang gidaghanon sa
mga kaso sa dengue fever, kundili misaka kini sa rekord.
Ang pagtan-aw sa nangagi nagpakita nga ang mga miaging proyekto sa panukiduki nga nagtumong sa pagkontrol sa
mga makahawa nga sakit gamit ang mga lamok nga giusab ang ilang henetiko wala malampuson.
Pananglitan, tali sa 2013 ug 2015, ang Britanikong kompanya sa bioteknolohiya nga Oxitec nagpagawas og kapin sa 12 ka
milyon nga mga lamok nga giusab ang ilang genetika sa Brazil.
Ang tumong niining field trial niadtong panahona mao ang pagpamenos sa populasyon sa tigre nga lamok, Aedes aegypti, nga
mao ang partikular nga responsable sa pagdala sa dengue fever.
Apan, pagkahuman sa 30 ka bulan, napamatud-an usab ang mga kausaban sa genetika sa hangtod 60% sa lokal nga mga lamok.
Apan dili pa kana ang tanan: ang pagkunhod sa populasyon sa tigre nga lamok nga unang nakab-ot
mibalik na sa naunang lebel pagkahuman sa 18 ka bulan.
Nahitabo ang pag-krus tali sa natural ug sa mga lamok nga gi-genetically modified, nga nagresulta sa mas kusgan
nga populasyon sa lamok kaysa sa wala pa ang pagpagawas.
Dugang pa, gipakita sa mga resulta sa panukiduki nga ang mga lamok pareho ra ka lagmit nga magdala og
makahawa nga mga sakit sa wala pa ug human sa eksperimento.
Bisan pa nga ang mga eksperimento nga gihimo hangtod karon hingpit nga napakyas sa pag-angkon sa ilang tumong, wala
gihunong ang produksyon sa mga pabrika sa lamok sa Brazil.
Nagpataas kini og pangutana kung unsang mga interes ang naa sa luyo sa mga proyekto sa
panukiduki ug kinsa ang nagpondo sa ilang pagpatuman.
Niadtong 2019, gipahibalo sa World Mosquito Programme sa ilang website nga ang Bill & Melinda Gates Foundation ug
ang Wellcome Trust naghatag og $50 milyon nga pondo alang sa panukiduki sa bakterya nga Wolbachia.
Ang Bill & Melinda Gates Foundation nagpondo sa panukiduki sa bakuna batok sa dengue sukad pa niadtong 2003.
Ang bakuna gihimo sa Hapon nga kompanya sa parmasyutiko nga Takeda, nga nakadawat usab og
napulo ka milyon ka libra gikan sa Gates Foundation.
Apan dili lang si Bill Gates; ang ubang mga organisasyon usab nagsuporta sa mga proyekto sa panukiduki
nga naglakip sa mga insekto nga giusab sa laboratoryo.
Pananglitan, ang organisasyon nga Management Sciences for Health nagtrabaho na sa usa ka pagtuon niadtong 2022 aron mahibal-an
kung unsang mga nasud sa tibuok kalibutan ang andam mobayad aron magamit ang bag-ong pathogen nga gitawag og Wolbachia.
Sumala sa kaugalingong impormasyon, ang Management Sciences for Health gisuportahan sa lain-laing mga
organisasyon, mga unibersidad, ug mga pribadong kompanya.
Lakip sa uban: ang Bill & Melinda Gates Foundation ang kompanya sa parmasyutiko ug bioteknolohiya nga Pfizer ang Asyanong
kompanya sa parmasyutiko nga Takeda, nga nagmugna og mga bakuna batok sa dengue ang global health
initiative nga Unitaid ug ang World Health Organisation
Ang pagtan-aw sa Brazilianong institusyon sa siyensya nga Oswaldo Cruz Foundation (gipamubo nga FIOCRUZ), nga nagpalambo sa
produksyon sa lamok, nagpadayag usab og katingalahang network sa mga relasyon uban sa lain-laing mga organisasyon ug unibersidad.
Ang mga angay timan-an nga mga pananglitan mao ang: ang World Bank ang United Nations ang United Nations
Children's Fund, o UNICEF sa mubo ang World Health Organisation
Sama sa makita sa Brazil, ang mga proyekto sa panukiduki nga naglakip sa mga lamok nga giusab sa
laboratoryo wala gihunong, bisan pa nga nahibal-an nga napakyas sila sa pag-angkon sa ilang tumong.
Bisan pa sa kakulang sa kalampusan ug walay klarong pagkunhod sa mga sakit nga nakatakod, gipagawas pa ang bilyon-bilyon
ka dugang lamok, nga nagresulta sa dako kaayong gasto sa pinansya ug pagtaas sa kaso sa sakit ug kamatayon.
Unsa ang naa sa luyo niining modelo sa ekonomiya?
Dapat bang gamiton ang mga lamok isip armas sa gubat batok sa katawhan sa umaabot?
Usa ra ka konklusyon ang nagpabilin: ang mga tawo sa mga nasud diin gipagawas ang mga lamok nag-antos og dakong kadaut.
Niadtong Hulyo 2023, gipahimangnoan sa nagtukod sa Kla.TV nga si Ivo Sasek ang nagkadaghan nga global nga
pagpagawas sa mga lamok nga gi-genetically modified.
Tungod sa kasamtangang mga panghitabo sa Brazil, gibalik-ere sa Kla.TV ang iyang pakigpulong niadtong panahona.
Paminawa ang mosunod nga makapahinganghang mga kamatuoran, apan usab pipila ka unang katingalahang mga solusyon.