2023ko urriaz geroztik, Brasilen bere historian inoizko dengue sukarren herrialde osoko hedatze handiena gertatzen ari da.
Ia estatu guztiak kaltetuta daude, eta hainbat eskualdetan larrialdi-egoera deklaratu dute.
Britainiar egunkari Financial Times-ek 2024ko ekainaren 2an jakinarazi zuen orain
arte 5,5 milioi infekzio erregistratu direla.
Dengue sukarra, sukar handia, muskulu-mina eta odoljario barnekoak eragin ditzakeena, aurten
jada 3.200 heriotza baino gehiago eragin ditu.
Urteetan zehar jakina izan denez, laborategietan aldaturiko moskitoak mundu osoko hainbat herrialdetan, bereziki Brasilen,
askatzen ari dira gaixotasun infekzioen aurka borroka egiteko.
Joan den urtean, Nazio Batuen Moskitoen Mundu Programak Brasilgo hainbat lekutan hurrengo hamar urteetan
hazitako milioika moskito askatzeko planak iragarri zituen.
Erabilitako ikerketa-metodoak Asiako tigre euliak naturalki agertzen den Wolbachia bakterioarekin
kutsatzea eta bertako euli-populazio batean askatzea dakar.
Wolbachia bakterioa denguea, Zika eta beste birus batzuk moskitoetatik beste moskitoetara eta, ondorioz, inguruko
gizaki-populaziora transmititzea saihesteko diseinatu da.
Brasilgo osasun agintaritzak jada probatu du laborategiko moskitoak bost hiri nagusitan askatzea.
Baina zein izan ziren askapen honen ondorioak?
Gutxienez, egungo datuek argi erakusten dute dengue sukar kasuen kopuruan ez dela
murrizketarik egon, baizik eta errekor-igoera bat.
Iraganera begiratzeak erakusten du moskito genetikoki eraldatuen bidez kutsakorrak diren gaixotasunak kontrolatzeko
aurreko ikerketa-proiektuek ez dutela arrakasta izan.
Adibidez, 2013 eta 2015 bitartean, Erresuma Batuko bioteknologia-enpresa Oxitec-ek Brasilen 12 milioi baino
gehiagoko genetikoki eraldatutako moskito askatu zituen.
Garai hartan, saiakuntza erreal honen helburua tigre-moskitoaren, Aedes aegypti-ren, populazioa murriztea zen, izan ere,
batez ere dengue sukarra transmititzeagatik arduraduna baita.
Hala ere, 30 hilabete geroago, tokiko moskitoen %60ean ere aldaketa genetikoak detektatu ziren.
Baina hori ez da guztia: hasieran lortutako tigre-moskitoen populazioaren murrizketa 18
hilabetera bere aurreko mailara itzuli da.
Moskito naturalen eta genetikoki eraldatuen arteko gurutzaketa bat gertatu zen, eta horrek askatze
aurrekoari baino moskito-populazio sendoagoa eragin zuen.
Gainera, ikerketen emaitzek erakutsi dute ezelak esperimentuaren aurretik eta ondoren infekzio-gaixotasunak
eramateko aukera berdin-berdinak dituztela.
Orain arte egin diren esperimentuek beren helburua lortzeko erabat huts egin duten arren,
Brasilen moskito-fabriken ekoizpena ez da eten.
Honek galdera sortzen du: zein interes dauden ikerketa proiektuen atzean eta nor finantzatzen ari den haien ezarpena.
2019an, World Mosquito Programme-ek bere webgunean jakinarazi zuen Bill & Melinda Gates Fundazioak eta Wellcome
Trust-ek Wolbachia bakterioarekin lotutako ikerketa-proiekturako 50 milioi dolar finantzaketa emango zituztela.
Bill & Melinda Gates Fundazioak 2003an bertan finantzatu zuen dengue-txertoari buruzko ikerketa.
Txertoa japoniar farmazeutika enpresa Takeda-k ekoizten du, eta hark ere Gates
Fundazioaren eskutik hamarka milioi libera jaso ditu.
Baina ez da Bill Gates bakarrik; beste erakunde batzuek ere babesten dituzte laborategian
aldaturiko intsektuak dituzten ikerketa-proiektuak.
Adibidez, Management Sciences for Health erakundeak 2022an jada ikerketa batean lanean ari zen, mundu osoko
herrialdeek Wolbachia izeneko patogeno berri hori erabiltzeko ordaintzeko prest dauden zenbatekoa jakiteko.
Bere informazioaren arabera, Management Sciences for Health hainbat erakunde,
unibertsitate eta enpresa pribaturen babesa jasotzen du.
Besteak beste: Bill & Melinda Gates Fundazioa Pfizer farmazeutiko eta bioteknologia enpresa Takeda Asiako farmazeutiko enpresa,
dengue sukarra borrokatzeko txertoak fabrikatzen dituena Unitaid osasun ekimen globala eta Munduko Osasun Erakundea
Moskitoen ekoizpena sustatzen ari den Brasilgo Oswaldo Cruz Fundazioari (laburbilduta FIOCRUZ) begirada bat
botatzeak harreman-sare harrigarri bat agerian uzten du, erakunde eta unibertsitate askotarikoekin.
Aipagarriak diren adibideak honako hauek dira: Munduko Bankua Nazio Batuak Nazio Batuen Haurren
Funtsa, edo laburbilduz UNICEF Osasunaren Mundu Erakundea
Brasilera begirada bat emateak erakusten duenez, laborategian aldaturiko moskitoak erabiltzen dituzten
ikerketa-proiektuak ez dira bertan behera utzi, nahiz eta helburua lortzen ez dutela jakina den.
Arrakastarik eza eta gaixotasun infekziosoetan nabarmenko beherakadarik gabe, milioika moskito gehiago
askatzen ari dira, finantzaketa-kostu izugarriak eraginez eta gaixotasunak eta heriotzak ugalduz.
Zer dago ekonomia-eredu honen atzean?
Etorkizunean, euliak gizateriaren aurkako gerra-arma gisa erabili beharko lirateke?
Ondorio bat geratzen da: moskitoak askatzen diren herrialdeetako jendeak kalte izugarriak jasaten ari da.
2023ko uztailean, Kla.TVko sortzaile Ivo Sasek ohartarazi zuen genetikoki eraldatutako
moskitoen mundu mailako askapen gero eta handiagoaz.
Brasilen gertatzen ari diren egungo gertaerak direla eta, Kla.TV-k garai hartako bere hitzaldia berriro emititzen ari da.
Entzun hurrengo harrigarri diren datu hauek, baita hasierako harritzekoak diren irtenbide batzuk ere.