2023 թվականի հոկտեմբերից ի վեր Բրազիլիան իր պատմության մեջ գրանցում է դենգե տենդի ամենամեծ երկրի ամբողջ տարածքով բռնկումը։
Գրեթե բոլոր նահանգները տուժել են, և մի շարք շրջաններում հայտարարվել է արտակարգ դրություն։
Բրիտանական օրաթերթը՝ Financial Times-ը, 2024 թվականի հունիսի 2-ին հաղորդել է, որ մինչև օրս գրանցվել է 5,5 միլիոն վարակ։
Դենգե տենդը, որը կարող է առաջացնել բարձր ջերմություն, մկանային ցավեր և ներքին արյունահոսություն, այս տարի
արդեն ավելի քան 3 200 մարդու մահվան պատճառ է դարձել։
Ինչպես տարիներ շարունակ հայտնի է, լաբորատորիաներում փոփոխված մոծակները թողարկվում են աշխարհի տարբեր երկրներում, հատկապես
Բրազիլիայում, վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար։
Անցյալ տարի ՄԱԿ-ի մոծակների համաշխարհային ծրագիրը հայտարարեց, որ առաջիկա տասը տարիների ընթացքում Բրազիլիայի
տարբեր վայրերում միլիարդավոր բուծված մոծակներ կազատի։
Օգտագործվող հետազոտական մեթոդը ներառում է Ասիական վագրային մոծակների վարակումը բնականաբար հանդիպող Wolbachia բակտերիայով
և դրանց ազատումը տեղական մոծակների բնական популяցիայում։
Wolbachia բակտերիան նախատեսված է կանխելու դենգեի, զիկայի և այլ վիրուսների փոխանցումը մոծակներից մյուս
մոծակներին և, հետևաբար, շրջակա մարդկային բնակչությանը։
Բրազիլիայի առողջապահական մարմինը արդեն փորձարկել է լաբորատոր մոծակների բացթողումը Բրազիլիայի հինգ խոշոր քաղաքներում։
Բայց ինչ հետևանքներ ունեցավ այս թողարկումը?
Առնվազն ներկայիս թվերը հստակ ցույց են տալիս, որ դենգե տենդի դեպքերի թվի նվազում չի եղել, այլ հակառակը՝ ռեկորդային աճ։
Նախորդ հետազոտական նախագծերը, որոնք ուղղված էին գենետիկորեն մոդիֆիկացված մոծակների միջոցով
վարակիչ հիվանդությունների վերահսկմանը, չեն հաջողվել։
Օրինակ՝ 2013-ից 2015 թվականների ընթացքում բրիտանական կենսատեխնոլոգիական ընկերությունը՝ Oxitec-ը, Բրազիլիայում թողարկել
է ավելի քան տասներկու միլիոն գենետիկորեն մոդիֆիկացված մոծակներ։
Այդ ժամանակ այս դաշտային փորձարկման նպատակը վագրային մոծակի (Aedes aegypti) популяցիան զսպելն էր, որը
հատկապես պատասխանատու է դենգե տենդի փոխանցման համար։
Այնուամենայնիվ, 30 ամիս անց տեղական մոծակների մինչև 60%-ում նույնպես հայտնաբերվեցին գենետիկ փոփոխություններ։
Բայց դա ամենը չէ. սկզբում արձանագրված վագրային մոծակների թվի նվազումը 18 ամսվա ընթացքում վերադարձել է իր նախորդ մակարդակին։
Բնական և գենետիկորեն մոդիֆիկացված մոծակների խաչավորում տեղի ունեցավ, ինչի արդյունքում ազատումից առաջ եղածի
համեմատ ստացվեց ավելի կայուն մոծակների բնակչություն։
Բացի այդ, հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ մոծակները փորձարկումից առաջ և հետո հավասար
հավանականությամբ կրում են վարակիչ հիվանդություններ։
Չնայած մինչ այժմ անցկացված փորձերը ամբողջությամբ ձախողվել են իրենց նպատակին հասնելու հարցում, Բրազիլիայում
մոծակների գործարաններում արտադրությունը չի դադարեցվել։
Սա առաջ է բերում հարց, թե ինչ շահեր են թաքնված հետազոտական նախագծերի ետևում և ով է ֆինանսավորում դրանց իրականացումը։
2019 թվականին «Աշխարհի մոծակների ծրագիրը» իր կայքում հայտարարեց, որ Բիլ և Մելինդա Գեյթսների հիմնադրամը և Ուելքոմ
Թրասթը Վոլբակյա բակտերիային առնչվող հետազոտական նախագծի համար տրամադրում են 50 միլիոն դոլար ֆինանսավորում։
Բիլ և Մելինդա Գեյթսների հիմնադրամը դենգեի պատվաստանյութի վերաբերյալ հետազոտություն ֆինանսավորել է դեռևս 2003 թվականին։
Վակցինան արտադրվում է ճապոնական Takeda դեղագործական ընկերության կողմից, որը նույնպես ստացել է Գեյթսի
հիմնադրամից տասնյակ միլիոնավոր ֆունտ ստերլինգներ։
Բայց ոչ միայն Բիլ Գեյթսն է. այլ կազմակերպություններն էլ աջակցում են լաբորատորիայում
փոփոխված միջատների հետ կապված հետազոտական նախագծերին։
Օրինակ՝ «Management Sciences for Health» կազմակերպությունը 2022 թվականին արդեն իրականացնում էր մի հետազոտություն՝
պարզելու համար, թե աշխարհի որ երկրներն են պատրաստ վճարել՝ օգտագործելու համար Վոլբակիա կոչվող նոր պաթոգենը։
Իր սեփական տվյալներով՝ Management Sciences for Health-ը աջակցվում է տարբեր կազմակերպությունների,
համալսարանների և մասնավոր ընկերությունների կողմից։
Մյուսների թվում՝ Բիլ և Մելինդա Գեյթսների հիմնադրամը դեղագործական և կենսատեխնոլոգիական ընկերություն Pfizer-ը ասիական դեղագործական
ընկերություն Takeda-ն, որը արտադրում է դենգե տենդի դեմ պատվաստանյութեր համաշխարհային առողջապահական նախաձեռնություն
Unitaid-ը և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը
Բրազիլական գիտական հաստատություն՝ Օսվալդո Կրուզի հիմնադրամը (կարճ՝ FIOCRUZ), որը խթանում է մոծակների արտադրությունը,
նույնպես բացահայտում է զարմանալի հարաբերությունների ցանց՝ բազմազան կազմակերպությունների և համալսարանների հետ։
Նշանավոր օրինակներ են՝ Համաշխարհային բանկը Միացյալ Ազգերի Կազմակերպությունը Միացյալ Ազգերի Մանկական Հիմնադրամը, կամ
կարճ՝ ՅՈՒՆԻՍԵՖ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը
Ինչպես Բրազիլիային մեկ հայացքից պարզ է դառնում, լաբորատորիայում փոփոխված մոծակների մասնակցությամբ իրականացվող
հետազոտական նախագծերը չեն դադարեցվել, չնայած հայտնի է, որ դրանք չեն հասնում իրենց նպատակին։
Չնայած հաջողության բացակայությանը և վարակիչ հիվանդությունների նկատելի նվազման բացակայությանը, միլիարդավոր մոծակներ են
բաց թողնվում, ինչի արդյունքում առաջանում են ահռելի ֆինանսական ծախսեր և աճում են հիվանդությունների ու մահերի թվերը։
Ի՞նչ կանգնած է այս տնտեսական մոդելի ետևում։
Արդյո՞ք ապագայում մոծակները պետք է օգտագործվեն մարդկության դեմ որպես պատերազմական զենք։
Մնում է մեկ եզրակացություն՝ այն երկրներում, որտեղ արձակվում են մոծակները, մարդիկ կրում են ահռելի վնաս։
2023 թվականի հուլիսին Kla.TV-ի հիմնադիր Իվո Սասեկը զգուշացրեց գենետիկորեն մոդիֆիկացված
մոծակների համաշխարհային աճող թողարկման մասին։
Բրազիլիայում ընթացող իրադարձությունների պատճառով Kla.TV-ն կրկին հեռարձակում է նրա այդ ժամանակվա ելույթը։
Լսեք հետևյալ զարմանալի փաստերը, ինչպես նաև մի քանի սկզբնական անսպասելի լուծումներ։