1
00:00:00,384 --> 00:00:08,326
2023 жылдың қазан айынан бері Бразилия өз тарихындағы ең ірі
бүкіл елге таралған денге безінің өршуін бастан кешіп жатыр.

2
00:00:08,326 --> 00:00:14,188
Дәл дерлік барлық штаттар зардап шекті,
бірнеше өңірде төтенше жағдай жарияланды.

3
00:00:14,188 --> 00:00:24,935
Британдық күнделікті Financial Times газеті 2024 жылғы 2
маусымда бүгінге дейін 5,5 миллион жұқпа тіркелгенін хабарлады.

4
00:00:24,935 --> 00:00:31,253
Денге безгегі, жоғары температура, бұлшық ет
ауырсынуы мен ішкі қан кетуді тудыруы мүмкін, биылғы

5
00:00:31,253 --> 00:00:35,278
жылы 3 200-ден астам адамның өліміне себеп болды.

6
00:00:35,278 --> 00:00:42,096
Жылдар бойы белгілі болғандай, зертханаларда
модификацияланған масалар жұқпалы аурулармен күресу мақсатында

7
00:00:42,096 --> 00:00:46,670
әлемнің әртүрлі елдерінде, әсіресе Бразилияда босатылуда.

8
00:00:46,670 --> 00:00:54,290
Өткен жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық масалар бағдарламасы
алдағы он жыл ішінде Бразилияның әртүрлі аймақтарына миллиардтаған

9
00:00:54,290 --> 00:00:58,685
өсірілген масаларды босатуды жоспарлап отырғанын жариялады.

10
00:00:58,685 --> 00:01:06,317
Қолданылған зерттеу әдісі Азиялық жолбарыс масақтарын
табиғи түрде кездесетін Wolbachia бактериясымен жұқтырып,

11
00:01:06,317 --> 00:01:10,901
оларды жергілікті масақ популяциясына босатуды қамтиды.

12
00:01:10,901 --> 00:01:18,625
Wolbachia бактериясы москиттерден басқа москиттерге және,
салдарынан, айналадағы адам популяциясына денге, Зика

13
00:01:18,625 --> 00:01:23,486
және басқа да вирустардың таралуын болдырмауға бағытталған.

14
00:01:23,486 --> 00:01:32,688
Бразилияның денсаулық сақтау органы елдің бес ірі
қаласында зертханалық масаларды босатуды сынап көрді.

15
00:01:32,688 --> 00:01:35,305
Бірақ осы босатудың салдары қандай болды?

16
00:01:35,305 --> 00:01:41,572
Ең болмағанда, қазіргі көрсеткіштер анық
көрсетіп тұр: денге безі жағдайларының саны

17
00:01:41,572 --> 00:01:46,395
азайған жоқ, керісінше рекордтық өсім тіркелді.

18
00:01:46,395 --> 00:01:51,818
Өткенге көз жүгіртсек, генетикалық модификацияланған
масаларды пайдаланып жұқпалы ауруларды бақылауға

19
00:01:51,818 --> 00:01:55,822
бағытталған бұрынғы зерттеу жобалары сәтті болмағанын көреміз.

20
00:01:55,822 --> 00:02:02,099
Мысалы, 2013 мен 2015 жылдар аралығында британдық
биотехнологиялық компания Oxitec Бразилияда 12 миллионнан

21
00:02:02,099 --> 00:02:06,240
астам генетикалық модификацияланған масаларды босатты.

22
00:02:06,240 --> 00:02:11,735
Сол кездегі осы дала сынағының мақсаты – денге
безгегін тарататын негізгі себепкер Aedes

23
00:02:11,735 --> 00:02:15,667
aegypti тигр масасының популяциясын азайту болды.

24
00:02:15,667 --> 00:02:23,760
Алайда, 30 айдан кейін жергілікті масалардың
60%-ына дейін генетикалық өзгерістер де анықталды.

25
00:02:23,760 --> 00:02:29,042
Бірақ бұл бәрі емес: бастапқыда қол
жеткізілген тигр масаңдар популяциясының қажетті

26
00:02:29,042 --> 00:02:32,906
төмендеуі 18 айдан кейін бастапқы деңгейіне оралды.

27
00:02:32,906 --> 00:02:38,315
Табиғи және генетикалық модификацияланған масалардың
аралас ұрпағы пайда болып, босатылғанға дейінгіге

28
00:02:38,315 --> 00:02:41,700
қарағанда мықтырақ масалар популяциясын қалыптастырды.

29
00:02:41,700 --> 00:02:46,505
Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері масалардың
экспериментке дейін де, кейін де жұқпалы

30
00:02:46,505 --> 00:02:49,950
ауруларды тасу ықтималдығы бірдей екенін көрсетті.

31
00:02:49,950 --> 00:02:54,296
Қазірге дейін жүргізілген тәжірибелер өз
мақсаттарына мүлде жетуге мүмкіндік бермесе де,

32
00:02:54,296 --> 00:02:58,167
Бразилиядағы маса фабрикаларындағы өндіріс тоқтатылған жоқ.

33
00:02:58,167 --> 00:03:05,409
Бұл зерттеу жобаларының артында қандай мүдделер жатқаны және
оларды жүзеге асыруды кім қаржыландыратыны туралы сұрақ туғызады.

34
00:03:05,409 --> 00:03:15,598
2019 жылы Дүниежүзілік масалар бағдарламасы өз веб-сайтында Билл
мен Мелинда Гейтс қоры мен Уэлком Траст Волбахия бактериясын

35
00:03:15,598 --> 00:03:21,162
зерттеу жобасына 50 миллион доллар бөлетінін жариялады.

36
00:03:21,162 --> 00:03:27,326
Билл мен Мелинда Гейтс қоры 2003 жылы-ақ денге
вакцинасына зерттеулер жүргізуге қаржы бөлді.

37
00:03:27,326 --> 00:03:36,378
Вакцинаны жапон фармацевтикалық компаниясы Takeda өндіреді,
ол сондай-ақ Гейтс қорынан ондаған миллион фунт стерлинг алды.

38
00:03:36,378 --> 00:03:40,947
Бірақ бұл тек Билл Гейтс емес; басқа
ұйымдар да зертханада модификацияланған

39
00:03:40,947 --> 00:03:44,420
жәндіктерді қамтитын зерттеу жобаларын қолдайды.

40
00:03:44,420 --> 00:03:51,623
Мысалы, Management Sciences for Health ұйымы 2022 жылы әлемнің
түкпір-түкпіріндегі елдердің Wolbachia деп

41
00:03:51,623 --> 00:03:59,737
аталатын жаңа патогенді қолдану үшін қанша төлеуге дайын
екенін анықтау мақсатында зерттеу жүргізіп жатты.

42
00:03:59,737 --> 00:04:06,045
Өз мәліметіне сәйкес, Management Sciences for
Health ұйымы әртүрлі ұйымдар, университеттер және

43
00:04:06,045 --> 00:04:10,115
жекеменшік компаниялар тарапынан қолдау табады.

44
00:04:10,115 --> 00:04:18,224
Соның ішінде: Билл мен Мелинда Гейтс қоры фармацевтикалық және
биотехнологиялық компания Pfizer Азиялық фармацевтикалық компания

45
00:04:18,224 --> 00:04:23,990
Takeda, денге безгегімен күресуге арналған
вакциналарды өндіретін жаһандық денсаулық сақтау

46
00:04:23,990 --> 00:04:29,320
бастамасы Unitaid және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы

47
00:04:29,320 --> 00:04:37,241
Бразилиялық ғылыми мекеме Освальдо Круз қоры (қысқаша FIOCRUZ),
масалар өсіруді дамытуға серпін беріп жатқан

48
00:04:37,241 --> 00:04:45,183
ұйым, сондай-ақ әртүрлі ұйымдар мен
университеттермен таңғаларлық байланыстар желісін көрсетеді.

49
00:04:45,183 --> 00:04:52,339
Айрықша мысалдарға мыналар жатады: Дүниежүзілік банк
Біріккен Ұлттар Ұйымы Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар

50
00:04:52,339 --> 00:04:57,877
қоры, қысқаша UNICEF Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы

51
00:04:57,877 --> 00:05:03,994
Бразилияға бір көз жүгіртсек, зертханада модификацияланған
масаларға қатысты зерттеу жобалары тоқтатылмаған, тіпті олардың

52
00:05:03,994 --> 00:05:07,633
мақсаттарына жете алмай жатқаны белгілі болғанына қарамастан.

53
00:05:07,633 --> 00:05:14,875
Сәттілікке жете алмауға және жұқпалы аурулардың айтарлықтай
азаймауына қарамастан, миллиардтаған қосымша

54
00:05:14,875 --> 00:05:23,100
масалар босатылып жатыр, бұл үлкен қаржылық шығындарға
және ауру мен өлім-жітімнің артуына әкеп соғады.

55
00:05:23,100 --> 00:05:25,795
Осы экономикалық модельдің артында не жатыр?

56
00:05:25,795 --> 00:05:30,891
Болашақта адамзатқа қарсы соғыс қаруы
ретінде масаларды пайдалану керек пе?

57
00:05:30,891 --> 00:05:38,531
Бір ғана қорытынды қалды: масалар
босатылатын елдердегі адамдар зор зиян шегеді.

58
00:05:38,531 --> 00:05:44,343
2023 жылғы шілдеде Kla.TV негізін қалаушы Иво
Сасек генетикалық модификацияланған

59
00:05:44,343 --> 00:05:49,092
масалардың жаһандық деңгейде көбеюі туралы ескертті.

60
00:05:49,092 --> 00:05:54,965
Бразилиядағы қазіргі оқиғаларға байланысты Kla.TV
сол кездегі оның сөзін қайта эфирге шығарып жатыр.

61
00:05:54,965 --> 00:05:59,597
Төмендегі таңғажайып деректерді және
бастапқыда таң қалдыратын кейбір шешімдерді тыңдаңыз.