2023-жылдын октябрынан бери Бразилия тарыхындагы эң ири өлкө боюнча денге ысыктын жайылышын баштан кечирип жатат.
Дээрлик бардык штаттар жабыркады, бир нече аймакта өзгөчө кырдаал жарыяланды.
Британиялык күнүмдүк Financial Times гезити 2024-жылдын 2-июнунда бүгүнкү күнгө чейин 5,5 миллион инфекция катталганын билдирди.
Денге ысыгы, жогорку ысык, булчуң оору жана ички кан агууга алып келиши мүмкүн болгон оору, быйыл
буга чейин эле 3 200дөн ашык адамдын өмүрүн алды.
Жылдар бою белгилүү болуп келгендей, генетикалык жактан модификацияланган комарлар инфекциялык оорулар
менен күрөшүү максатында дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүндө, өзгөчө Бразилияда, бошотулуп жатат.
Өткөн жылы Бириккен Улуттар Уюмунун Дүйнөлүк Комар Программасы Бразилиянын ар кайсы аймактарына он жыл ичинде
миллиарддаган өстүрүлгөн комаларды бошотуу пландарын жарыялады.
Изилдөө ыкмасы Азия жолборсу мушуктарын табигый түрдө кездешүүчү Wolbachia бактериясы менен жуктуруп,
аларды жергиликтүү мушук популяциясына чыгарууну камтыйт.
Wolbachia бактериясы москиттерден башка москиттерге жана натыйжада айланадагы адамдардын популяциясына денге, Зика
жана башка вирустардын жугушун алдын алууга багытталган.
Бразилиянын саламаттык сактоо органы лабораториялык москиттерди Бразилиянын беш ири
шаарында чыгарууну буга чейин эле сыноодон өткөргөн.
Бирок бул бошотуунун кесепеттери кандай болду?
Эң болбосо, учурдагы көрсөткүчтөр денге ысыгына чалдыккандардын саны азайбаганын,
тескерисинче рекорддук өсүш болгонун ачык көрсөтүп турат.
Өткөндү эске алганда, генетикалык жактан модификацияланган комарларды колдонуп жукчу ооруларды көзөмөлдөөгө
багытталган мурунку изилдөө долбоорлору ийгиликтүү болгон эмес.
Мисалы, 2013-жылдан 2015-жылга чейин британдык биотехнологиялык компания Oxitec Бразилияда 12 миллиондон ашык
генетикалык жактан модификацияланган комарларды чыгарган.
Ошол учурда бул талаа сыноосунун максаты деңгесе ысыктын жугушуна өзгөчө жооптуу Aedes aegypti
жолборс москитинин популяциясын азайтуу болгон.
Бирок 30 айдан кийин жергиликтүү москиттердин 60%га чейинкисинде да генетикалык өзгөрүүлөр аныкталды.
Бирок бул баары эмес: башында тигр москитосунун популяциясы азайган болчу, бирок 18
айдан кийин ал мурунку деңгээлине кайтып келди.
Табигый жана генетикалык жактан модификацияланган комарлардын аралашмасы пайда болуп, бул чыгарылгандан
мурункуга караганда чыдамдуу комар популяциясын жаратты.
Мындан тышкары, изилдөөлөрдүн жыйынтыктары көрсөткөндөй, эксперименттен мурун да, эксперименттен кийин да москиттер
жугуштуу ооруларды жуктурууга бирдей ыктымалдуулукка ээ.
Азыркыга чейин жүргүзүлгөн эксперименттер максатына толук жете албаса да, Бразилиядагы
москит фабрикаларындагы өндүрүш токтотулган жок.
Бул изилдөө долбоорлорунун артында кандай кызыкчылыктар турганын жана аларды ишке ашырууга ким каржылап жатканын суроо туудурат.
2019-жылы Дүйнөлүк москит программасы өзүнүн веб-сайтында Билл жана Мелинда Гейтс фонду менен Уэлком Траст уюму
Wolbachia бактериясын камтыган изилдөө долбооруна 50 миллион доллар бөлүп жаткандыгын жарыялаган.
Билл жана Мелинда Гейтс фонду 2003-жылы эле денге вакцинасына изилдөөлөрдү каржылаган.
Вакцинаны жапон фармацевтикалык компаниясы Takeda өндүрөт, ал ошондой эле Гейтс фондунан ондогон миллион фунт стерлинг алган.
Бирок бул Билл Гейтс гана эмес; башка уюмдар да лабораторияда өзгөртүлгөн
курт-кумурскаларга байланыштуу изилдөө долбоорлорун колдошот.
Мисалы, Management Sciences for Health уюму 2022-жылы дүйнө жүзү боюнча кайсы өлкөлөр Wolbachia деп аталган
жаңы патогенди колдонууга канча төлөөгө даяр экенин аныктоо максатында изилдөө жүргүзүп жаткан.
Өзүнүн маалыматына ылайык, Management Sciences for Health ар кандай уюмдар, университеттер
жана жеке компаниялар тарабынан колдоого алынат.
Башкалардын арасында: Билл жана Мелинда Гейтс фонду фармацевтикалык жана биотехнологиялык компания Pfizer Азиялык
фармацевтикалык компания Takeda, ал денге ысык менен күрөшүү үчүн вакциналарды чыгарат глобалдык саламаттыкты
сактоо демилгеси Unitaid жана Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму
Бразилиянын илимий мекемеси Освальдо Круз фондуна (кыскача FIOCRUZ) көз чаптырсак, ал чычкан өндүрүшүн алдыга жылдырып
жатканы менен катар ар түрдүү уюмдар жана университеттер менен таң калыштуу байланыштар тармагын түзгөнүн байкайбыз.
Эске алчу мисалдарга төмөнкүлөр кирет: Дүйнөлүк банк Бириккен Улуттар Уюму Бириккен Улуттар Уюмунун Балдар
фонду, кыскача UNICEF Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму
Бразилияга бир көз чаптырсак, лабораторияда модификацияланган москиттерди камтыган изилдөө долбоорлору токтотулган жок,
алар максатына жете албай жатканы белгилүү болгонуна карабай.
Ийгиликке жетишпей, жугуштуу оорулардын көрүнүктүү азайышы байкалбаганына карабастан, миллиарддаган кошумча
чычканчалар бошотулуп жатат, бул ири каржылык чыгымдарга жана оорулар менен каза болгондордун санынын өсүшүнө алып келет.
Бул экономикалык модельдин артында эмне турат?
Келечекте адамзатка каршы согуш куралы катары чымын-чиркейлерди колдонсо болобу?
Бир гана жыйынтык калды: москиттер чыгарылган өлкөлөрдөгү адамдар чоң зыян тартып жатышат.
2023-жылдын июль айында Kla.TVдин негиздөөчүсү Иво Сасек генетикалык жактан модификацияланган комарлардын дүйнө
жүзү боюнча көбөйүп жаткан бошотулушу тууралуу эскерткен.
Бразилиядагы учурдагы окуяларга байланыштуу Kla.TV ошол кездеги анын сөзүн кайрадан көрсөтүп жатат.
Төмөнкү таң калыштуу фактыларды жана айрым баштапкы таң калыштуу чечимдерди угуңуз.