Banda sanza ya zomi ya mobu 2023, mboka Brésil ezali komona bokono ya dengue oyo
epanzani mingi koleka na lisapo na yango mobimba.
Pene na ba etats nionso etali likambo, mpe etat d'urgence esakolami na bituka ebele.
Zulunalo ya mokolo na mokolo ya Grande-Bretagne, Financial Times, elobaki na mokolo ya 2 sanza ya
motoba 2024 ete bato milio 5,5 bazwaki bokono kino lelo.
Fièvre de dengue, oyo ekoki kopesa fievre makasi, mpasi ya misuni mpe makila kobima na kati ya
nzoto, esili koboma bato koleka 3 200 na mbula oyo.
Ndenge eyebani banda mibu ebele, bazali kotika ba moustiques oyo babongoli ba gènes na bango na mikili ndenge
na ndenge na mokili mobimba, mingi mingi na Brésil, mpo na kobundisa bamaladi ya bokono.
Mbu eleki, Programme ya ONU mpo na Mosikito na Mokili Mobimba eyebisaki mwango na yango ya kobimisa bamiliare
ya bamosikito oyo babɔkɔli na bisika ndenge na ndenge na Brésil na boumeli ya mibu zomi ekoya.
Lolenge ya bolukiluki oyo basalelaka ezali ya kozwa ba moustiques tigre ya Azia mpe kotia bango mikrobe ya
Wolbachia oyo ezwamaka na mokili, mpe na nsima kotika bango na kati ya etuluku ya ba moustiques ya mboka.
Bakteri Wolbachia ezali na mokano ya kopekisa dengue, Zika mpe ba virus mosusu ete epalanganaka na nzela ya ba
moustiques te, epai na epai ya ba moustiques, mpe na nsima epai ya bato oyo bafandi pembeni.
Bakonzi ya bokolongono ya Brazil bamekaki déjà kotika ba moustiques ya laboratoire na bingumba mitano ya minene na Brazil.
Kasi, nini ezalaki mbano ya libimisi oyo?
Ata moke, mituya ya sikoyo emonisi polele ete motango ya bato ya fièvre dengue ekitaki te,
kasi emataki nde na ndenge oyo emonaná naino te.
Kotala na nsima misala ya bolukiluki ya kala emonisi ete milende ya kobundisa bamaladi ya bokono na
kosaleláká bangungi oyo babongoli ba gènes na bango elongaki te.
Na ndakisa, kati na 2013 mpe 2015, kompani ya Grande-Bretagne ya biotechnologie Oxitec ebimisaki bamiyoyo
koleka milio 12 oyo babongolaki ba gènes na bango na Brésil.
Mokano ya komeka oyo na esika yango na ntango wana ezalaki ya kokitisa motango ya nzinzi ya tigre, Aedes
aegypti, oyo ezali mpenza ntina ya kopanza maladi ya dengue.
Kasi, sanza 30 na sima, mbongwana ya génétique emonanaki mpe na kati ya kino 60% ya bamɔsɔ́kɔ ya esika wana.
Kasi yango kaka te: motango ya ba moustiques tigres oyo ekitanaki na ebandeli ezongaki lisusu na
ndenge ezalaki liboso sima ya sanza zomi na mwambe.
Kosangana ya bangungi ya naturel na oyo ebongolami na génétique esalemaki, mpe yango ebimisaki motango ya
bangungi ya makasi koleka oyo ezalaki liboso ya kotika bango.
Lisusu, bolukiluki emonisi ete banzɔi bazalaki na likoki ndenge moko ya komema bamaladi ya bokono liboso mpe nsima ya komeka.
Ata soki bomeki oyo esalami tii sikoyo elongi te ata moke kokokisa mokano na yango, mosala ya kobimisa
bangungi na ba izine ya bangungi na Brésil etelemi te.
Yango etunisi motuna ya koyeba matomba nini ezali na sima ya misala ya bolukiluki mpe nani azali kofuta mpo na kosalela yango.
Na mobu 2019, Programme ya Mokili mobimba mpo na Nzinzi (World Mosquito Programme) esakolaki na site na yango ya internet ete
Fondation Bill & Melinda Gates mpe Wellcome Trust bazalaki kopesa misolo ya dolare milio 50 mpo na
mosala ya bolukiluki oyo etali bactérie Wolbachia.
Fondation Bill & Melinda Gates efutaki bolukiluki mpo na mangwele ya dengue banda na mobu 2003.
Mwangé yango esalemaka na kompani ya nkisi ya Japon, Takeda, oyo mpe ezwaki bamilio na bamilio
ya ba livres sterling kouta na Fondation Gates.
Kasi ezali kaka Bill Gates te; ba organisations misusu mpe esungaka ba projets ya bolukiluki oyo
etali banyama-nkeke oyo babongoli na laboratoire.
Na ndakisa, ebongiseli Management Sciences for Health ezalaki kosala bolukiluki na mobu 2022 mpo na koyeba
mbongo boni bikolo ya mokili mobimba balingi kofuta mpo na kosalela mikrobe ya sika oyo babengi Wolbachia.
Engebene na bansango na yango moko, Management Sciences for Health esungami na bibongiseli, ba
iniversite mpe bakompanyi ya bato na bato ndenge na ndenge.
Na kati ya basusu: Fondation Bill & Melinda Gates kompani ya nkisi mpe ya biotechnologie Pfizer kompani ya nkisi ya Azia
Takeda, oyo esalaka mangwele mpo na kobundisa fièvre dengue initiative ya bokolongono ya mokili
mobimba Unitaid mpe Organisation Mondiale ya Bokolongono
Kotala lisusu Fondation Oswaldo Cruz ya Brésil (FIOCRUZ na mokuse), ebongiseli ya siansi, oyo ezali kolendisa
kobimisa ba moustiques, emonisi mpe réseau moko ya kokamwa ya boyokani na ebele ya bibongiseli mpe ba universités.
Bandakisa ya ntina ezali: Banque Mondiale Nations Unies Fonds des Nations Unies pour l'Enfance, to
na mokuse UNICEF Organisation Mondiale de la Santé
Ndenge kotala kaka na Brazil emonisi, misala ya bolukiluki oyo etali bangungi oyo babongoli na laboratoire esukisami
te, atako eyebani ete ezali kokokisa mokano na yango te.
Ata soki elonga ezali te mpe bokiti ya bamaladi ya kozwa emonani te, bazali kobimisa bamiyansi bamilio na
bamilio, yango ezali kosala ete mosolo ya kobimisa ebakisama makasi mpe bokono ná liwa ezali komata.
Nini ezali na sima ya modɛlɛ oyo ya nkita?
Esengeli kosalela bangungi lokola ebundeli ya etumba mpo na koboma bato na mikolo ekoya?
Etukutuku moko etikali: bato na mikili oyo babimisaka bangungi bazali konyokwama na mpasi ya monene.
Na sanza ya nsambo 2023, mobandisi ya Kla.TV, Ivo Sasek, akebisaki mpo na bokaboli oyo ezali se kokoma ebele na
mokili mobimba ya bangungi oyo babongoli ba gènes na bango.
Mpo na makambo oyo ezali kosalema sikoyo na Brésil, Kla.TV ezali kolakisa lisusu diskur na ye ya ntango wana.
Bóyoka makambo oyo ya kokamwa, kasi mpe biyano ya liboso ya kokamwisa.