1
00:00:00,384 --> 00:00:05,071
Ho tloha ka Mphalane 2023, Brazil e ntse e tobane le
ho qhoma ha sewa sa feberu ya dengue ho pharalletseng

2
00:00:05,071 --> 00:00:08,326
naha ka bophara ho feta neng kapa neng nalaneng ya yona.

3
00:00:08,326 --> 00:00:14,188
Hoo e ka bang linaha tsohle li ameha, 'me boemo ba
tšohanyetso bo phatlalalitsoe libakeng tse 'maloa.

4
00:00:14,188 --> 00:00:20,783
Koranta ea letsatsi le letsatsi ea Borithane, Financial
Times, e tlalehile ka la 2 Phuptjane 2024 hore mafu a tšoaetso

5
00:00:20,783 --> 00:00:24,935
a limilione tse 5.5 a ne a se a tlalehiloe ho fihlela joale.

6
00:00:24,935 --> 00:00:31,296
Fever ea Dengue, e ka bakang feberu e
phahameng, bohloko ba mesifa le ho tswa mali ka hare, e

7
00:00:31,296 --> 00:00:35,278
se e bakile mafu a fetang 3,200 selemong sena.

8
00:00:35,278 --> 00:00:40,692
Joalokaha ho tsebahala ka lilemo tse ngata, menoang e fetotsoeng
liphatsa tsa lefutso e ntse e lokolloa

9
00:00:40,692 --> 00:00:46,670
linaheng tse fapaneng lefatšeng ka bophara,
haholo-holo Brazil, ho loantša mafu a tšoaetsanoang.

10
00:00:46,670 --> 00:00:52,315
Selemong se fetileng, Lenaneo la Machaba a Kopaneng la Lefatshe
la Ditsie le phatlaladitse merero ya ho lokolla

11
00:00:52,315 --> 00:00:58,685
ditsie tse hodisitsweng tse ka bang dibilione dibakeng
tse fapaneng Brazil ka dilemo tse leshome tse tlang.

12
00:00:58,685 --> 00:01:05,944
Mokhoa oa lipatlisiso o sebelisoang o kenyelletsa ho
tšoaetsa menoang a Asia a katse ka baktheria ea tlhaho ea

13
00:01:05,944 --> 00:01:10,901
Wolbachia le ho a lokolla har'a palo ea menoang a sebakeng seo.

14
00:01:10,901 --> 00:01:18,722
Baktheria ea Wolbachia e reretsoe ho thibela hore vireuse
tsa dengue, Zika le tse ling li se fetisetsoe ke menoang ho

15
00:01:18,722 --> 00:01:23,486
menoang e meng, 'me ka lebaka leo, ho batho ba sebakeng seo.

16
00:01:23,486 --> 00:01:28,104
Bolaodi ba tsa bophelo bo botle ba Brazil bo se
bo lekile ho lokolla menoang e entsweng ka

17
00:01:28,104 --> 00:01:32,688
laboratori metseng e metjhanu e meholo ya Brazil.

18
00:01:32,688 --> 00:01:35,305
Empa ditlamorao tsa tokollo ena e bile dife?

19
00:01:35,305 --> 00:01:41,780
Bonyane, lipalo-palo tsa hajoale li bontša ka ho hlaka hore
ha ho so be le phokotseho palo ea batho ba tšoaelitsoeng ke

20
00:01:41,780 --> 00:01:46,395
feberu ea dengue, empa ho bile le keketseho e sa tloaelehang.

21
00:01:46,395 --> 00:01:52,235
Ho hetla nakong e fetileng ho bontša hore merero ea liphuputso ea
pele e neng e ikemiselitse ho laola mafu a tšoaetsanoang ka ho

22
00:01:52,235 --> 00:01:55,822
sebelisa menoang e fetotsoeng liphatsa tsa lefutso ha ea atleha.

23
00:01:55,822 --> 00:02:02,039
Ka mohlala, pakeng tsa 2013 le 2015, khamphani ea biotechnology
ea Borithane, Oxitec, e ile ea lokolla menoang a fetotsoeng

24
00:02:02,039 --> 00:02:06,240
liphatsa tsa lefutso a fetang limilione tse 12 naheng ea Brazil.

25
00:02:06,240 --> 00:02:11,810
Sepheo sa teko ena ea tšimong ka nako eo e ne e le ho
fokotsa palo ea menoang e bolaeang, Aedes aegypti, e

26
00:02:11,810 --> 00:02:15,667
ikarabellang haholo bakeng sa ho fetisa feberu ea dengue.

27
00:02:15,667 --> 00:02:23,760
Leha ho le jwalo, dikgwedi tse 30 hamorao, diphetoho tsa lefutso
di ile tsa boela tsa fumanwa ho fihla ho 60% ya menoang a lehae.

28
00:02:23,760 --> 00:02:28,983
Empa ha se hoo feela: phokotseho ea palo ea
menoang e bolaeang e ileng ea fihleloa qalong e

29
00:02:28,983 --> 00:02:32,906
khutletse boemong ba eona ba pele kamora likhoeli tse 18.

30
00:02:32,906 --> 00:02:38,186
Ho bile le tlhakano pakeng tsa menoang e tlhaho le e
fetotsoeng liphatsa tsa lefutso, e leng se ileng sa

31
00:02:38,186 --> 00:02:41,700
fella ka palo e matla ho feta pele ea menoang a lokolotsoe.

32
00:02:41,700 --> 00:02:46,630
Ho feta moo, diphuputso di bontshitse hore
menoang e na le monyetla o lekanang wa ho

33
00:02:46,630 --> 00:02:49,950
jara mafu a tshwaetsanang pele le kamora teko.

34
00:02:49,950 --> 00:02:54,484
Leha liteko tse entsoeng ho fihlela joale li
hlolehile ka ho feletseng ho fihlela sepheo sa tsona,

35
00:02:54,484 --> 00:02:58,167
tlhahiso lifekthering tsa menoangoe Brazil ha e so emisiwe.

36
00:02:58,167 --> 00:03:02,362
Sena se hlahisa potso ea hore na ke lithahasello life
tse ka morao ho merero ea lipatlisiso le hore na ke

37
00:03:02,362 --> 00:03:05,409
mang ea tšehetsang ts'ebetsong ea tsona ka lichelete.

38
00:03:05,409 --> 00:03:12,941
Ka selemo sa 2019, Lenaneo la Lefatshe la Ditsie le phatlaladitse
webosaeteng ya lona hore Motheo wa Bill & Melinda Gates

39
00:03:12,941 --> 00:03:21,162
le Wellcome Trust ba fana ka tjhelete ya $50 milione
bakeng sa morero wa diphuputso o amang baktheria ya Wolbachia.

40
00:03:21,162 --> 00:03:27,326
Motheo oa Bill & Melinda Gates o ile oa tšehetsa ka
lichelete lipatlisiso mabapi le ente ea dengue ho tloha ka 2003.

41
00:03:27,326 --> 00:03:32,850
Vakthine e etsoa ke k'hamphani ea meriana ea
Majapane, Takeda, e bileng e fumane lidolara tse

42
00:03:32,850 --> 00:03:36,378
mashome a limilione ho tsoa ho Gates Foundation.

43
00:03:36,378 --> 00:03:41,048
Empa ha se Bill Gates feela; mekhatlo e meng le
eona e tšehetsa merero ea lipatlisiso e

44
00:03:41,048 --> 00:03:44,420
amanang le likokoanyana tse fetotsoeng laboratoring.

45
00:03:44,420 --> 00:03:51,691
Ka mohlala, mokgatlo wa Management Sciences for Health o ne o se
o ntse o etsa phuputso ka 2022 ho fumana hore na ke

46
00:03:51,691 --> 00:03:59,737
dinaha dife lefatsheng ka bophara tse ikemiseditseng ho
lefa ho sebedisa kokwanahloko e ntjha e bitswang Wolbachia.

47
00:03:59,737 --> 00:04:05,768
Ho latela tlhahisoleseding ea eona, Management
Sciences for Health e tšehelitsoe ke mekhatlo e

48
00:04:05,768 --> 00:04:10,115
fapaneng, liunivesithi le lik'hamphani tsa poraefete.

49
00:04:10,115 --> 00:04:18,390
Har'a tse ling: Motheo oa Bill & Melinda Gates k'hamphani ea
meriana le biotechnology ea Pfizer k'hamphani ea meriana ea Asia

50
00:04:18,390 --> 00:04:24,216
ea Takeda, e etsang liente tsa ho loantša
feberu ea dengue morero oa bophelo bo botle oa

51
00:04:24,216 --> 00:04:29,320
lefatše oa Unitaid le Mokhatlo oa Lefatše oa Bophelo

52
00:04:29,320 --> 00:04:36,683
Ho sheba setsi sa mahlale sa Brazil, Oswaldo Cruz Foundation (ka
bokhutšoanyane FIOCRUZ), se khothalletsang tlhahiso ea

53
00:04:36,683 --> 00:04:45,183
menoang, ho boetse ho senola marang-rang a makatsang a likamano
le mefuta e mengata e fapaneng ea mekhatlo le liunivesithi.

54
00:04:45,183 --> 00:04:52,284
Mehlala e hlahelletseng e kenyeletsa: Banka ea Lefatše
Machaba a Kopaneng Letlole la Machaba a Kopaneng la Bana,

55
00:04:52,284 --> 00:04:57,877
kapa UNICEF ka bokhutšoanyane Mokhatlo oa Lefatše oa Bophelo

56
00:04:57,877 --> 00:05:03,895
Joalokaha ponong e le 'ngoe ho Brazil e bontša, merero ea
lipatlisiso e amanang le menoang e fetotsoeng laboratoring ha ea

57
00:05:03,895 --> 00:05:07,633
emisoa, leha ho tsejoa hore e hloleha ho fihlela sepheo sa eona.

58
00:05:07,633 --> 00:05:14,490
Ho sa tsotellehe ho hloka katleho le ho se be le phokotseho e
bonahalang mafung a tšoaetsanoang, ho ntse ho lokolloa

59
00:05:14,490 --> 00:05:23,100
lintšintši tse libilione tse ling, e leng se bakang litšenyehelo
tse kholo tsa lichelete le keketseho ea mafu le mafu a mangata.

60
00:05:23,100 --> 00:05:25,795
Ke eng se ka morao ho mohlala ona oa moruo?

61
00:05:25,795 --> 00:05:30,891
Na menoang e lokela ho sebediswa e le sebetsa
sa ntwa kgahlanong le batho nakong e tlang?

62
00:05:30,891 --> 00:05:38,531
Qeto e le 'ngoe e sala: batho linaheng tseo menoang
e lokolloang ho tsona ba utloa bohloko bo boholo.

63
00:05:38,531 --> 00:05:44,864
Ka Phupu 2023, mothehi wa Kla.TV, Ivo Sasek, o ile a
lemosa ka ho lokollwa ho ntseng ho eketseha ha lefatsheng

64
00:05:44,864 --> 00:05:49,092
ka bophara ha menoang a fetotsweng ka mokgwa wa lefutso.

65
00:05:49,092 --> 00:05:54,965
Ka lebaka la liketsahalo tsa morao-rao
Brazil, Kla.TV e phetela puo ea hae ea nako eo.

66
00:05:54,965 --> 00:05:59,597
Mamela dintlha tse latelang tse makatsang,
empa hape le ditharollo tsa pele tse makatsang.

