WEBVTT

00:00.384 --> 00:05.071
Ho tloha ka Mphalane 2023, Brazil e ntse e tobane le
ho qhoma ha sewa sa feberu ya dengue ho pharalletseng

00:05.071 --> 00:08.326
naha ka bophara ho feta neng kapa neng nalaneng ya yona.

00:08.326 --> 00:14.188
Hoo e ka bang linaha tsohle li ameha, 'me boemo ba
tšohanyetso bo phatlalalitsoe libakeng tse 'maloa.

00:14.188 --> 00:20.783
Koranta ea letsatsi le letsatsi ea Borithane, Financial
Times, e tlalehile ka la 2 Phuptjane 2024 hore mafu a tšoaetso

00:20.783 --> 00:24.935
a limilione tse 5.5 a ne a se a tlalehiloe ho fihlela joale.

00:24.935 --> 00:31.296
Fever ea Dengue, e ka bakang feberu e
phahameng, bohloko ba mesifa le ho tswa mali ka hare, e

00:31.296 --> 00:35.278
se e bakile mafu a fetang 3,200 selemong sena.

00:35.278 --> 00:40.692
Joalokaha ho tsebahala ka lilemo tse ngata, menoang e fetotsoeng
liphatsa tsa lefutso e ntse e lokolloa

00:40.692 --> 00:46.670
linaheng tse fapaneng lefatšeng ka bophara,
haholo-holo Brazil, ho loantša mafu a tšoaetsanoang.

00:46.670 --> 00:52.315
Selemong se fetileng, Lenaneo la Machaba a Kopaneng la Lefatshe
la Ditsie le phatlaladitse merero ya ho lokolla

00:52.315 --> 00:58.685
ditsie tse hodisitsweng tse ka bang dibilione dibakeng
tse fapaneng Brazil ka dilemo tse leshome tse tlang.

00:58.685 --> 01:05.944
Mokhoa oa lipatlisiso o sebelisoang o kenyelletsa ho
tšoaetsa menoang a Asia a katse ka baktheria ea tlhaho ea

01:05.944 --> 01:10.901
Wolbachia le ho a lokolla har'a palo ea menoang a sebakeng seo.

01:10.901 --> 01:18.722
Baktheria ea Wolbachia e reretsoe ho thibela hore vireuse
tsa dengue, Zika le tse ling li se fetisetsoe ke menoang ho

01:18.722 --> 01:23.486
menoang e meng, 'me ka lebaka leo, ho batho ba sebakeng seo.

01:23.486 --> 01:28.104
Bolaodi ba tsa bophelo bo botle ba Brazil bo se
bo lekile ho lokolla menoang e entsweng ka

01:28.104 --> 01:32.688
laboratori metseng e metjhanu e meholo ya Brazil.

01:32.688 --> 01:35.305
Empa ditlamorao tsa tokollo ena e bile dife?

01:35.305 --> 01:41.780
Bonyane, lipalo-palo tsa hajoale li bontša ka ho hlaka hore
ha ho so be le phokotseho palo ea batho ba tšoaelitsoeng ke

01:41.780 --> 01:46.395
feberu ea dengue, empa ho bile le keketseho e sa tloaelehang.

01:46.395 --> 01:52.235
Ho hetla nakong e fetileng ho bontša hore merero ea liphuputso ea
pele e neng e ikemiselitse ho laola mafu a tšoaetsanoang ka ho

01:52.235 --> 01:55.822
sebelisa menoang e fetotsoeng liphatsa tsa lefutso ha ea atleha.

01:55.822 --> 02:02.039
Ka mohlala, pakeng tsa 2013 le 2015, khamphani ea biotechnology
ea Borithane, Oxitec, e ile ea lokolla menoang a fetotsoeng

02:02.039 --> 02:06.240
liphatsa tsa lefutso a fetang limilione tse 12 naheng ea Brazil.

02:06.240 --> 02:11.810
Sepheo sa teko ena ea tšimong ka nako eo e ne e le ho
fokotsa palo ea menoang e bolaeang, Aedes aegypti, e

02:11.810 --> 02:15.667
ikarabellang haholo bakeng sa ho fetisa feberu ea dengue.

02:15.667 --> 02:23.760
Leha ho le jwalo, dikgwedi tse 30 hamorao, diphetoho tsa lefutso
di ile tsa boela tsa fumanwa ho fihla ho 60% ya menoang a lehae.

02:23.760 --> 02:28.983
Empa ha se hoo feela: phokotseho ea palo ea
menoang e bolaeang e ileng ea fihleloa qalong e

02:28.983 --> 02:32.906
khutletse boemong ba eona ba pele kamora likhoeli tse 18.

02:32.906 --> 02:38.186
Ho bile le tlhakano pakeng tsa menoang e tlhaho le e
fetotsoeng liphatsa tsa lefutso, e leng se ileng sa

02:38.186 --> 02:41.700
fella ka palo e matla ho feta pele ea menoang a lokolotsoe.

02:41.700 --> 02:46.630
Ho feta moo, diphuputso di bontshitse hore
menoang e na le monyetla o lekanang wa ho

02:46.630 --> 02:49.950
jara mafu a tshwaetsanang pele le kamora teko.

02:49.950 --> 02:54.484
Leha liteko tse entsoeng ho fihlela joale li
hlolehile ka ho feletseng ho fihlela sepheo sa tsona,

02:54.484 --> 02:58.167
tlhahiso lifekthering tsa menoangoe Brazil ha e so emisiwe.

02:58.167 --> 03:02.362
Sena se hlahisa potso ea hore na ke lithahasello life
tse ka morao ho merero ea lipatlisiso le hore na ke

03:02.362 --> 03:05.409
mang ea tšehetsang ts'ebetsong ea tsona ka lichelete.

03:05.409 --> 03:12.941
Ka selemo sa 2019, Lenaneo la Lefatshe la Ditsie le phatlaladitse
webosaeteng ya lona hore Motheo wa Bill & Melinda Gates

03:12.941 --> 03:21.162
le Wellcome Trust ba fana ka tjhelete ya $50 milione
bakeng sa morero wa diphuputso o amang baktheria ya Wolbachia.

03:21.162 --> 03:27.326
Motheo oa Bill & Melinda Gates o ile oa tšehetsa ka
lichelete lipatlisiso mabapi le ente ea dengue ho tloha ka 2003.

03:27.326 --> 03:32.850
Vakthine e etsoa ke k'hamphani ea meriana ea
Majapane, Takeda, e bileng e fumane lidolara tse

03:32.850 --> 03:36.378
mashome a limilione ho tsoa ho Gates Foundation.

03:36.378 --> 03:41.048
Empa ha se Bill Gates feela; mekhatlo e meng le
eona e tšehetsa merero ea lipatlisiso e

03:41.048 --> 03:44.420
amanang le likokoanyana tse fetotsoeng laboratoring.

03:44.420 --> 03:51.691
Ka mohlala, mokgatlo wa Management Sciences for Health o ne o se
o ntse o etsa phuputso ka 2022 ho fumana hore na ke

03:51.691 --> 03:59.737
dinaha dife lefatsheng ka bophara tse ikemiseditseng ho
lefa ho sebedisa kokwanahloko e ntjha e bitswang Wolbachia.

03:59.737 --> 04:05.768
Ho latela tlhahisoleseding ea eona, Management
Sciences for Health e tšehelitsoe ke mekhatlo e

04:05.768 --> 04:10.115
fapaneng, liunivesithi le lik'hamphani tsa poraefete.

04:10.115 --> 04:18.390
Har'a tse ling: Motheo oa Bill & Melinda Gates k'hamphani ea
meriana le biotechnology ea Pfizer k'hamphani ea meriana ea Asia

04:18.390 --> 04:24.216
ea Takeda, e etsang liente tsa ho loantša
feberu ea dengue morero oa bophelo bo botle oa

04:24.216 --> 04:29.320
lefatše oa Unitaid le Mokhatlo oa Lefatše oa Bophelo

04:29.320 --> 04:36.683
Ho sheba setsi sa mahlale sa Brazil, Oswaldo Cruz Foundation (ka
bokhutšoanyane FIOCRUZ), se khothalletsang tlhahiso ea

04:36.683 --> 04:45.183
menoang, ho boetse ho senola marang-rang a makatsang a likamano
le mefuta e mengata e fapaneng ea mekhatlo le liunivesithi.

04:45.183 --> 04:52.284
Mehlala e hlahelletseng e kenyeletsa: Banka ea Lefatše
Machaba a Kopaneng Letlole la Machaba a Kopaneng la Bana,

04:52.284 --> 04:57.877
kapa UNICEF ka bokhutšoanyane Mokhatlo oa Lefatše oa Bophelo

04:57.877 --> 05:03.895
Joalokaha ponong e le 'ngoe ho Brazil e bontša, merero ea
lipatlisiso e amanang le menoang e fetotsoeng laboratoring ha ea

05:03.895 --> 05:07.633
emisoa, leha ho tsejoa hore e hloleha ho fihlela sepheo sa eona.

05:07.633 --> 05:14.490
Ho sa tsotellehe ho hloka katleho le ho se be le phokotseho e
bonahalang mafung a tšoaetsanoang, ho ntse ho lokolloa

05:14.490 --> 05:23.100
lintšintši tse libilione tse ling, e leng se bakang litšenyehelo
tse kholo tsa lichelete le keketseho ea mafu le mafu a mangata.

05:23.100 --> 05:25.795
Ke eng se ka morao ho mohlala ona oa moruo?

05:25.795 --> 05:30.891
Na menoang e lokela ho sebediswa e le sebetsa
sa ntwa kgahlanong le batho nakong e tlang?

05:30.891 --> 05:38.531
Qeto e le 'ngoe e sala: batho linaheng tseo menoang
e lokolloang ho tsona ba utloa bohloko bo boholo.

05:38.531 --> 05:44.864
Ka Phupu 2023, mothehi wa Kla.TV, Ivo Sasek, o ile a
lemosa ka ho lokollwa ho ntseng ho eketseha ha lefatsheng

05:44.864 --> 05:49.092
ka bophara ha menoang a fetotsweng ka mokgwa wa lefutso.

05:49.092 --> 05:54.965
Ka lebaka la liketsahalo tsa morao-rao
Brazil, Kla.TV e phetela puo ea hae ea nako eo.

05:54.965 --> 05:59.597
Mamela dintlha tse latelang tse makatsang,
empa hape le ditharollo tsa pele tse makatsang.
