2023-nji ýylyň oktýabryndan bäri Braziliýa taryhyndaky iň uly tutuş ýurt boýunça denga
gyzgynsyrmasynyň ýaýramagyny başdan geçirýär.
Takmynan ähli döwletler täsirlenýär we birnäçe sebitde ýörite ýagdaý yglan edildi.
Britaniýanyň gündelik neşir edýän Financial Times gazetasy 2024-nji ýylyň 2-nji iýunynda häzire çenli 5,5
million ýokanç ýagdaýyň hasaba alynandygyny habar berdi.
Dengue gyzgynlygy, ýokary gyzgynlyk, myşsa agyry we içki gan akmagyna sebäp bolup bilýän kesellik, şu ýyl
eýýäm 3,200-den gowrak adamyň ölmegine sebäp boldy.
Birnäçe ýyl bäri belli bolşy ýaly, laboratoriýalarda üýtgedilen moskitolar ýokanç kesellere garşy göreşmek üçin
dünýäniň dürli ýurtlarynda, esasanam Braziliýada, goýberilýär.
Geçen ýyl Birleşen Milletler Guramasynyň Dünýä Çiçirä Programmasy geljek on ýylyň dowamynda Braziliýanyň dürli ýerlerinde
köpeldilen milliardlarça çiçiräni boşadjakdygyny yglan etdi.
Ulanylýan gözleg usuly Aziýa pýda moskitolaryny tebigy ýagdaýda ýüze çykýan Wolbachia bakteriasi bilen ýokuşdyrmak
we olary ýerli moskita ilatyna goýbermekden ybaratdyr.
Wolbachia bakteriasi denga, Zika we beýleki wiruslaryň moskitolardan beýleki moskitolara we netijede töwerekdäki
adam ilatyna geçmeginiň öňüni almak üçin niýetlenendir.
Braziliýanyň saglyk edarasy Braziliýanyň bäş uly şäherinde laboratoriýa moskitolarynyň goýberilmegini eýýäm synap gördi.
Emma bu boşadylyşyň netijeleri näme boldy?
Iň azyndan, häzirki sanlar denga gyzgynlygynyň ýagdaýlarynyň sanynyň azalmandygyny, tersine
rekord derejede artandygyny aýdyň görkezýär.
Geçmişde geçirilen gözleg taslamalaryna seredeniňde, genetiki taýdan üýtgedilen sivrisinekleri ulanmak arkaly ýokuşly keselleri
çäklendirmek synanyşyklarynyň üstünlikli bolmandygyny görkezýär.
Meselem, 2013 we 2015 ýyllar aralygynda Britaniýanyň biotehnologiýa kompaniýasy Oxitec Braziliýada 12 milliondan
gowrak genetiki taýdan üýtgedilen moskitolary goýberdi.
Şol wagt bu meýdan synagynyň maksady asylganar sivrisinek, Aedes aegypti, ilatyny azaltmakdy, sebäbi ol
esasan dengue gyzgynlygyny ýaýratmakda jogapkärdir.
Emma 30 aý soňra ýerli moskitolaryň 60%-ine çenli genetiki üýtgeşmeler hem anyklandy.
Emma bu hemmesi däl: ilki gazanylan tigro sinekleriniň ilatyndaky islenýän azaldyş 18 aýdan soň öňki derejesine gaýtdy.
Tebigy we genetiki taýdan üýtgedilen moskitolaryň arasynda gibridleşme boldy, netijede
goýberilmezden öňküsinden has berk moskita ilaty döräpdir.
Mundan başga-da, gözleg netijeleri görkezdi, synagdan öň we synagdan soň moskitolaryň ýokuşly
keselleri ýok etmekde deň derejede ähtimallygy bardy.
Şu wagta çenli geçirilen synaglar maksatlaryna doly ýetmekde doly şowsuz boldy, ýöne
Braziliýadaky moskito zawodlarynda önümçilik togtadylmady.
Bu gözleg taslamalarynyň arkasynda haýsy bähbitleriň durýandygyny we olaryň durmuşa
geçirilmegini kim maliýeleşdirýändigini soraga getirýär.
2019-njy ýylda Dünýä Çiçän Programmasy özüniň websaýtnda Bill we Melinda Gates gaznasy bilen Wellcome Trust guramasynyň Wolbachia
bakteriasi bilen baglanyşykly gözleg taslamasy üçin 50 million dollar möçberinde maliýe
serişdelerini üpjün etjekdigini yglan etdi.
Bill we Melinda Gates gaznasy 2003-nji ýylda denga sanjymy boýunça gözlegleri maliýeleşdirdi.
Waksina ýapon derman kompaniýasy Takeda tarapyndan öndürilýär, ol hem Gates gaznasyndan on millionlarça funt aldy.
Emma diňe Bill Gates däl; beýleki guramalar hem laboratoriýada üýtgedilen haşaratlary öz
içine alýan gözleg taslamalaryny goldaýarlar.
Mysal üçin, Management Sciences for Health guramasy 2022-nji ýylda dünýäniň dürli ýurtlarynyň Wolbachia diýlip atlandyrylýan
täze patogeni ulanmak üçin näçe pul töläp biljekdigini anyklamak maksady bilen bir barlag üstünde işleýärdi.
Özüniň maglumatlaryna görä, Management Sciences for Health dürli guramalar, uniwersitetler
we hususy kompaniýalar tarapyndan goldanylýar.
Şular hem-de: Bill & Melinda Gates gaznasy derman we biotehnologiýa kompaniýasy Pfizer Aziýanyň derman
kompaniýasy Takeda, denga gyzgynlygyna garşy sanjymlary öndürýän global saglyk başlangyjy Unitaid we Bütindünýä Saglyk Guramasy
Moskit önümçiligini öňe sürýän Braziliýanyň ylmy edarasy Oswaldo Cruz Fonduna (gysgaça FIOCRUZ) seredeniňde,
dürli guramalar we uniwersitetler bilen geň galdyryjy gatnaşyklar torunyň bardygy hem ýüze çykýar.
Üns berilmeli mysallara şular girýär: Dünýä banky Birləşen Milletler Guramasy Birləşen Milletler Guramasynyň
Çagalar Gaznasy, gysgaça UNICEF Dünýä Saglyk Guramasy
Braziliýa seredeniňde, laboratoriýada üýtgedilen moskitolar bilen alnyp barylýan gözleg taslamalary, olaryň maksadyna
ýetmeýändigi belli bolmagyna garamazdan, togtadylmandy.
Uspugyna ýetilmezligine we ýokuşly keselleriň anyk azalmagynyň ýüze çykmazlygyna garamazdan, milliardlarça goşmaça
moskitolar boşadylýar, bu bolsa uly maliýe çykdajylaryna we keselleriň hem-de ölümleriň köpelmegine getirýär.
Bu ykdysady modeliň arkasynda näme bar?
Geljekde adamzada garşy uruş guraly hökmünde sivrisinekler ulanylmalymy?
Bir netije galýar: moskitolar boşadylan ýurtlardaky adamlar uly zyýan çekýärler.
2023-nji ýylyň iýul aýynda Kla.TV-niň esaslandyryjysy Ivo Sasek genetiki taýdan üýtgedilen moskitolaryň
dünýäde köpeldilip goýberilýändigi barada duýduryş berdi.
Braziliýadaky häzirki wakalar sebäpli Kla.TV şol wagtky çykyşyny gaýtadan efire berýär.
Aşakdaky geň galdyryjy faktlara we käbir ilkinji geň galdyryjy çözgütlere gulak salyň.