1 00:00:00,384 --> 00:00:08,326 2023 елның октябреннән бирле Бразилия үз тарихында иң зур илкүләм денге кызуы эпидемиясен кичерә. 2 00:00:08,326 --> 00:00:14,188 Диярлек барлык штатлар зыян күрде, һәм берничә төбәктә гадәттән тыш хәл игълан ителде. 3 00:00:14,188 --> 00:00:20,680 Бөекбританиянең көндәлек Financial Times газетасы 2024 елның 2 июнендә хәбәр иткәнчә, 4 00:00:20,680 --> 00:00:24,935 бүгенгә кадәр 5,5 миллион инфекция теркәлгән. 5 00:00:24,935 --> 00:00:31,180 Денге кызуы, югары температура, мускул авыртулары һәм эчке кан агу китереп чыгара ала, һәм 6 00:00:31,180 --> 00:00:35,278 быел инде 3 200 дән артык үлем очрагы теркәлде. 7 00:00:35,278 --> 00:00:41,908 Еллар буе билгеле булганча, лабораторияләрдә үзгәртелгән комарлар инфекцион авыруларга каршы көрәшү максатыннан 8 00:00:41,908 --> 00:00:46,670 дөньяның төрле илләрендә, бигрәк тә Бразилиядә, иреккә җибәрелә. 9 00:00:46,670 --> 00:00:53,580 Үткән ел БМОның Дөнья комар программасы киләсе ун ел эчендә Бразилиянең төрле урыннарында миллиардлаган 10 00:00:53,580 --> 00:00:58,685 үрчеткән комарларны иреккә чыгаруны планлаштыруын игълан итте. 11 00:00:58,685 --> 00:01:06,340 Кулланылган тикшеренү ысулы Азия тигр чебеннәрен табигый рәвештә очрый торган Wolbachia бактериясе белән йоктыруны һәм 12 00:01:06,340 --> 00:01:10,901 аларны җирле чебеннәр популяциясенә чыгаруны үз эченә ала. 13 00:01:10,901 --> 00:01:18,697 Wolbachia бактериясе москитлардан башка москитларга һәм шуның нәтиҗәсендә тирә-яктагы кешеләр популяциясенә денге, 14 00:01:18,697 --> 00:01:23,486 Зика һәм башка вирусларның күчүен булдырмас өчен кулланыла. 15 00:01:23,486 --> 00:01:32,688 Бразилия сәламәтлек саклау органы инде Бразилиянең биш зур шәһәрендә лаборатория мошкаларын чыгаруны сынап караган. 16 00:01:32,688 --> 00:01:35,305 Ләкин бу чыгаруның нәтиҗәләре нинди булды? 17 00:01:35,305 --> 00:01:46,395 Иң кимендә, хәзерге саннар ачык күрсәтә: денге кызуы очраклары саны киммәгән, киресенчә, рекордлы дәрәҗәдә арткан. 18 00:01:46,395 --> 00:01:52,009 Кире карасак, генетик яктан үзгәртелгән комарлар ярдәмендә йогышлы авыруларны контрольдә тотуга 19 00:01:52,009 --> 00:01:55,822 юнәлгән элеккеге тикшеренү проектлары уңышсыз булган. 20 00:01:55,822 --> 00:02:02,052 Мисал өчен, 2013–2015 елларда Бөекбритания биотехнология компаниясе Oxitec Бразилиядә 12 миллионнан 21 00:02:02,052 --> 00:02:06,240 артык генетик яктан үзгәртелгән комарларны чыгарды. 22 00:02:06,240 --> 00:02:11,877 Бу кыр сынавының максаты шул вакытта тигр комары Aedes aegypti популяциясен чикләү иде, 23 00:02:11,877 --> 00:02:15,667 ул бигрәк тә денге кызуын йөртү өчен җаваплы. 24 00:02:15,667 --> 00:02:23,760 Ләкин 30 айдан соң җирле комарларның 60%ка кадәрендә дә генетик үзгәрешләр ачыкланды. 25 00:02:23,760 --> 00:02:32,906 Ләкин моның белән генә чикләнми: башта ирешелгән тигр комары популяциясенең кимүе 18 айдан соң элекке дәрәҗәгә кайтты. 26 00:02:32,906 --> 00:02:38,241 Табигый һәм генетик яктан үзгәртелгән комарлар арасында гибридлашу барлыкка килде, нәтиҗәдә чыгару алдыннан 27 00:02:38,241 --> 00:02:41,700 булганга караганда ныграк комар популяциясе барлыкка килде. 28 00:02:41,700 --> 00:02:46,771 Моннан тыш, тикшеренү нәтиҗәләре күрсәткәнчә, комарлар тәҗрибә алдыннан да, тәҗрибәдән соң да 29 00:02:46,771 --> 00:02:49,950 йогышлы авырулар йөртүдә бертигез ихтималга ия. 30 00:02:49,950 --> 00:02:54,244 Хәзергә кадәр үткәрелгән тәҗрибәләр үз максатына ирешүдә тулысынча уңышсыз булса да, 31 00:02:54,244 --> 00:02:58,167 Бразилиядәге москит фабрикаларында җитештерү туктатылмады. 32 00:02:58,167 --> 00:03:05,409 Бу тикшеренү проектлары артында нинди мәнфәгатьләр ятуы һәм аларны кем финанславы сорауларын тудыра. 33 00:03:05,409 --> 00:03:13,137 2019 елда Дөнья комарлары программасы үз веб-сайтында Билл һәм Мелинда Гейтс фонды белән Уэлком Траст Волбахия 34 00:03:13,137 --> 00:03:21,162 бактериясе белән бәйле тикшеренү проектына 50 миллион доллар финанслау бүлеп бирүләрен игълан итте. 35 00:03:21,162 --> 00:03:27,326 Билл һәм Мелинда Гейтс фонды инде 2003 елда денге вакцинасы буенча тикшеренүләрне финанслаган. 36 00:03:27,326 --> 00:03:32,677 Вакцина япон фармацевтика компаниясе Takeda тарафыннан җитештерелә, ул шулай ук Гейтс 37 00:03:32,677 --> 00:03:36,378 фондынан дистәләрчә миллион фунт стерлинг алган. 38 00:03:36,378 --> 00:03:40,887 Ләкин бу бары тик Билл Гейтс кенә түгел; башка оешмалар да лабораториядә үзгәртелгән 39 00:03:40,887 --> 00:03:44,420 бөҗәкләрне үз эченә алган тикшеренү проектларын хуплый. 40 00:03:44,420 --> 00:03:52,031 Мәсәлән, Management Sciences for Health оешмасы 2022 елда Wolbachia дип аталган яңа патогенны куллану 41 00:03:52,031 --> 00:03:59,737 өчен дөньяның кайсы илләре түләргә әзер булуларын ачыклау максатыннан тикшеренү үткәрә иде. 42 00:03:59,737 --> 00:04:05,163 Үз мәгълүматларына караганда, Management Sciences for Health төрле оешмалар, 43 00:04:05,163 --> 00:04:10,115 университетлар һәм шәхси компанияләр тарафыннан хуплана. 44 00:04:10,115 --> 00:04:19,097 Башкалар арасында: Билл һәм Мелинда Гейтс фонды фармацевтика һәм биотехнология компаниясе Pfizer Азия фармацевтика компаниясе 45 00:04:19,097 --> 00:04:29,320 Takeda, ул денге кызуына каршы вакциналар җитештерә глобаль сәламәтлек инициативасы Unitaid һәм Дөнья сәламәтлек оешмасы 46 00:04:29,320 --> 00:04:37,464 Бразилия фәнни учреждениесе Oswaldo Cruz Foundation (кыскача FIOCRUZ) комарлар үрчетүне алга этәрү белән 47 00:04:37,464 --> 00:04:45,183 беррәттән, төрле оешмалар һәм университетлар белән гаҗәеп мөнәсәбәтләр челтәрен дә ача. 48 00:04:45,183 --> 00:04:52,623 Игътибарга лаек мисалларга түбәндәгеләр керә: Дөнья банкы Берләшкән Милләтләр Оешмасы Берләшкән Милләтләр Оешмасының 49 00:04:52,623 --> 00:04:57,877 Балалар фонды, кыскача UNICEF Дөнья сәламәтлек оешмасы 50 00:04:57,877 --> 00:05:04,062 Бразилиягә бер караш ташласаң, лабораториядә үзгәртелгән комарларны үз эченә алган тикшеренү проектлары туктатылмаган, 51 00:05:04,062 --> 00:05:07,633 хәтта аларның максатына ирешә алмаулары билгеле булса да. 52 00:05:07,633 --> 00:05:14,770 Уңыш булмавына һәм йогышлы авыруларның сизелерлек кимүе күзәтелмәвенә карамастан, миллиардлаган өстәмә 53 00:05:14,770 --> 00:05:23,100 комарлар иреккә җибәрелә, бу зур финанс чыгымнарына һәм авырулар белән үлем очракларының артуына китерә. 54 00:05:23,100 --> 00:05:25,795 Бу икътисади модель артында нәрсә ята? 55 00:05:25,795 --> 00:05:30,891 Киләчәктә кешелеккә каршы сугыш коралы буларак комарларны кулланырга кирәкме? 56 00:05:30,891 --> 00:05:38,531 Бер нәтиҗә кала: комарлар чыгарылган илләрдәге кешеләр зур зыян күрә. 57 00:05:38,531 --> 00:05:44,787 2023 елның июль аенда Kla.TV нигезләүчесе Иво Сасек генетик яктан үзгәртелгән комарларның дөнья 58 00:05:44,787 --> 00:05:49,092 күләмендә күбрәк иреккә чыгарылуы турында кисәтте. 59 00:05:49,092 --> 00:05:54,965 Бразилиядәге хәзерге вакыйгалар аркасында Kla.TV шул вакыттагы чыгышын яңадан тапшыра. 60 00:05:54,965 --> 00:05:59,597 Түбәндәге гаҗәеп фактларга һәм шулай ук кайбер башлангыч гаҗәеп чишелешләргә колак салыгыз.