2023-yil oktyabr oyidan beri Braziliya o'z tarixidagi eng yirik butun mamlakat bo'ylab
deng izotining tarqalishini boshdan kechirmoqda.
Deyarli barcha shtatlar ta'sirlangan va bir nechta hududlarda favqulodda holat e'lon qilindi.
Britaniyaning kundalik nashri Financial Times 2024 yil 2 iyun kuni xabar berganicha, hozirgacha 5,5 million holat qayd etilgan.
Dengue isitmasi, yuqori isitma, mushak og'rig'i va ichki qon ketishiga olib kelishi mumkin bo'lgan kasallik, bu yil
allaqachon 3 200 dan ortiq odamning o'limiga sabab bo'ldi.
Yillar davomida ma'lum bo'lganidek, genetik jihatdan o'zgartirilgan chivinlar yuqumli kasalliklarga
qarshi kurashish maqsadida dunyoning turli mamlakatlarida, xususan Braziliyada, qo'yib yuborilmoqda.
O'tgan yili Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jahon Chivinlar Dasturi Braziliyaning turli hududlarida keyingi o'n yil ichida
milliardlab boqilgan chivinlarni qo'yish rejasini e'lon qildi.
Qo'llanilgan tadqiqot usuli Osiyo yo'lbars chivinlarini tabiatda uchraydigan Wolbachia bakteriyasi bilan yuqtirish va ularni
mahalliy chivinlar populyatsiyasiga qo'yishni o'z ichiga oladi.
Wolbachia bakteriyasi dengue, Zika va boshqa viruslarning chivinlar orqali bir chivindan boshqasiga va natijada atrofdagi
inson aholiga yuqishini oldini olish uchun mo'ljallangan.
Braziliya sog'liqni saqlash idorasi Braziliyadagi beshta yirik shaharda laboratoriya
chivinlarini qo'yishni allaqachon sinab ko'rgan.
Ammo bu chiqarilishning oqibatlari nima bo'ldi?
Kamida hozirgi ko'rsatkichlar aniq ko'rsatadiki, dengue isitmasi holatlari soni kamaymagan, balki rekord darajada oshgan.
O'tmishga nazar tashlasak, genetik jihatdan o'zgartirilgan chivinlardan foydalangan holda yuqumli
kasalliklarni nazorat qilishga qaratilgan avvalgi tadqiqot loyihalari muvaffaqiyatsiz bo'lganini ko'ramiz.
Masalan, 2013 yildan 2015 yilgacha Britaniyaning biotexnologiya kompaniyasi Oxitec Braziliyada 12 milliondan
ortiq genetik jihatdan o'zgartirilgan chivinlarni chiqardi.
O'sha paytdagi bu maydon sinovining maqsadi asosan dengue isitmasini yuqtirishda aybdor bo'lgan yo'lbars
chivinlari (Aedes aegypti) populyatsiyasini kamaytirish edi.
Biroq, 30 oy o'tgach, mahalliy chivinlarning 60 foizigacha bo'lgan qismida ham genetik o'zgarishlar aniqlangan.
Lekin bu hammasi emas: dastlab erishilgan yo'lbars chivinlari populyatsiyasining istalgan darajada
kamayishi 18 oy o'tgach avvalgi darajaga qaytdi.
Tabiiy va genetik jihatdan o'zgartirilgan chivinlar o'rtasida gibridlashish yuz berdi, natijada chiqarilishdan oldingiga
nisbatan yanada mustahkam chivin populyatsiyasi paydo bo'ldi.
Bundan tashqari, tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, moskitolar tajribadan oldin va keyin yuqumli
kasalliklarni bir xil darajada tashishga moyildir.
Hozirgacha o'tkazilgan tajribalar o'z maqsadiga erishishda to'liq muvaffaqiyatsizlikka uchragan bo'lsa-da, Braziliyadagi
chivin fabrikalaridagi ishlab chiqarish to'xtatilmagan.
Bu tadqiqot loyihalari ortida qanday manfaatlar turgani va ularni kim moliyalashtirayotgani haqidagi savolni tug'diradi.
2019 yilda Jahon Mosquito Dasturi o'z veb-saytida Bill va Melinda Gates jamg'armasi hamda Wellcome Trust Wolbachia
bakteriyasini o'rganish bo'yicha tadqiqot loyihasiga 50 million dollar ajratayotganini e'lon qildi.
Bill va Melinda Gates jamg'armasi 2003 yildayoq dengue vaksinasiga oid tadqiqotlarni moliyalashtirgan.
Vaksina yapon farmatsevtika kompaniyasi Takeda tomonidan ishlab chiqariladi, u ham Gates
jamg'armasidan o'nlab million funt sterling olgan.
Ammo bu faqat Bill Gates emas; boshqa tashkilotlar ham laboratoriyada o'zgartirilgan hasharotlar
ishtirokidagi tadqiqot loyihalarini qo'llab-quvvatlaydi.
Masalan, Management Sciences for Health tashkiloti 2022 yilda dunyo bo'ylab qaysi mamlakatlar Wolbachia deb ataladigan
yangi patogenni qo'llash uchun qancha to'lashga tayyor ekanligini aniqlash maqsadida tadqiqot olib borayotgan edi.
O'z ma'lumotlariga ko'ra, Management Sciences for Health turli tashkilotlar, universitetlar va
xususiy kompaniyalar tomonidan qo'llab-quvvatlanadi.
Boshqalar qatorida: Bill va Melinda Gates jamg'armasi farmatsevtika va biotexnologiya kompaniyasi Pfizer deng izotini
kurashish uchun vaksinalar ishlab chiqaruvchi Osiyo farmatsevtika kompaniyasi Takeda global sog'liqni saqlash
tashabbusi Unitaid va Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti
Braziliyalik ilmiy muassasa Oswaldo Cruz Fondi (qisqartmasi FIOCRUZ)ga nazar tashlasangiz, u chivinlar yetishtirishni
rivojlantirayotgani bilan birga, turli tashkilotlar va universitetlar bilan hayratlanarli darajada
keng tarmoqli aloqalarga ega ekanini ham ko'rasiz.
E'tiborga loyiq misollarga quyidagilar kiradi: Jahon banki Birlashgan Millatlar Tashkiloti Birlashgan
Millatlar Tashkiloti Bolalar jamg'armasi, qisqartmasi UNICEF Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti
Braziliyaga nazar tashlasak, laboratoriyada o'zgartirilgan chivinlar ishtirokidagi tadqiqot loyihalari to'xtatilmagan,
garchi ular maqsadlariga erisha olmayotgani ma'lum bo'lsa ham.
Muvaffaqiyatsizlikka qaramay va yuqumli kasalliklarning sezilarli darajada kamaymasligiga qaramay, milliardlab qo'shimcha
chivinlar ozod qilinmoqda, bu esa katta moliyaviy xarajatlarga va kasallik hamda o'limlarning ko'payishiga olib kelmoqda.
Ushbu iqtisodiy modelning ortida nima turibdi?
Kelajakda chivinlar insoniyatga qarshi urush quroli sifatida ishlatilishi kerakmi?
Bitta xulosaga kelish mumkin: chivinlar qo'yilgan mamlakatlardagi odamlar ulkan zarar ko'rmoqda.
2023 yil iyul oyida Kla.TV asoschisi Ivo Sasek genetik jihatdan o'zgartirilgan chivinlarning global
miqyosda tobora ko'proq ozod etilishi haqida ogohlantirdi.
Braziliyadagi hozirgi voqealar tufayli Kla.TV o'sha paytdagi uning nutqini qayta efirga uzatmoqda.
Quyidagi hayratlanarli faktlarga va shuningdek ba'zi dastlabki kutilmagan yechimlarga quloq soling.