WEBVTT

00:00.384 --> 00:08.326
Ukusukela ngo-Okthobha ka-2023, iBrazil ibijongene nophupho-zifo
lwedengue olukhulu kakhulu kwilizwe lonke kwimbali yayo.

00:08.326 --> 00:14.188
Phantse zonke izizwe zichaphazelekile, kwaye
kubhengezwe imeko kaxakeka kwiingingqi ezininzi.

00:14.188 --> 00:20.711
Iphephandaba laseBritane elipapashwa yonke imihla, iFinancial
Times, linike ingxelo ngomhla wesi-2 kuJuni 2024, isithi

00:20.711 --> 00:24.935
kuye kwabhalwa izifo ezizizigidi ezi-5.5 ukuza kuthi ga ngoku.

00:24.935 --> 00:31.138
Ifiva ye-dengue, enokubangela ifiva ephezulu,
iintlungu zezihlunu nokopha kwangaphakathi, sele ibangele

00:31.138 --> 00:35.278
ukusweleka kwabantu abangaphezu kwama-3,200 kulo nyaka.

00:35.278 --> 00:42.154
Njengoko sele kusaziwa iminyaka, imiyane eguqulwe
ngokwemfuza iyakhutshwa kumazwe ahlukeneyo kwihlabathi

00:42.154 --> 00:46.670
jikelele, ingakumbi eBrazil, ukulwa izifo ezosulelayo.

00:46.670 --> 00:52.526
Kunyaka ophelileyo, iNkqubo yeHlabathi yokuLwa iNtshuna yeZizwe
eziManyeneyo yabhengeza izicwangciso zokukhulula

00:52.526 --> 00:58.685
izigidi ngezigidi zeentshuna ezifuyiweyo kwiindawo
ezahlukeneyo eBrazil kule minyaka ilishumi izayo.

00:58.685 --> 01:06.048
Indlela yophando esetyenzisiweyo iquka ukosulela iingcongconi
zekatala zase-Asiya ngebhaktheriya yeWolbachia efumaneka

01:06.048 --> 01:10.901
ngokwendalo, nokuzikhulula kuluntu lweengcongconi zalapha ekhaya.

01:10.901 --> 01:17.247
Ibhaktheriya iWolbachia yenzelwe ukuthintela i-dengue, iZika
nezinye iintsholongwane ekusuleleni ukusuka

01:17.247 --> 01:23.486
kwiingcongconi ukuya kwezinye iingcongconi,
kwaye ngenxa yoko, nakuluntu oluzingqongileyo.

01:23.486 --> 01:32.688
Igunya lezempilo laseBrazil sele lizamile ukukhululwa
kweengcongconi zaselebhu kwizixeko ezikhulu ezintlanu eBrazil.

01:32.688 --> 01:35.305
Kodwa zibe yintoni iziphumo zolu kukhululwa?

01:35.305 --> 01:40.551
Okungenani, amanani akhoyo ngoku abonisa ngokucacileyo ukuba
akukho nciphiso libe likho kwinani leziganeko

01:40.551 --> 01:46.395
zomkhuhlane we-dengue, kodwa endaweni yoko
kubekho ukunyuka okungazange kubonwe ngaphambili.

01:46.395 --> 01:52.458
Ukujonga emva kwiiprojekthi zophando ezidlulileyo kubonisa
ukuba iinzame zokulawula izifo ezosulelayo kusetyenziswa

01:52.458 --> 01:55.822
iingcongconi ezitshintshwe iimfuza aziphumelelanga.

01:55.822 --> 02:02.191
Umzekelo, inkampani yaseBritane yobuchwepheshe bezinto eziphilayo
i-Oxitec yakhulula iingcongconi ezingaphezu kwezigidi ezili-12

02:02.191 --> 02:06.240
ezitshintshwe imfuza eBrazil phakathi konyaka ka-2013 no-2015.

02:06.240 --> 02:11.750
Injongo yolu vavanyo lwasendle ngelo xesha
yayikukunciphisa inani lomhlukuzi we-tiger, i-Aedes

02:11.750 --> 02:15.667
aegypti, onyanzelekileyo ekusasazeni ifiva yedengue.

02:15.667 --> 02:23.760
Noko ke, emva kweenyanga ezingama-30, utshintsho
lwemfuza lufunyanwe nakwi-60% yezigcawu zalapha.

02:23.760 --> 02:29.427
Kodwa ayiphelelanga apho: ukuncipha okwakufuneka
kwenani lezithungu eziyingozi, okwaqala kwafunyanwa, kubuyele

02:29.427 --> 02:32.906
kwinqanaba lalo langaphambili emva kweenyanga ezili-18.

02:32.906 --> 02:37.517
Kwenzeke ukudibana kweengcongconi zendalo nezo zilungisiweyo
ngokwemfuza, nto leyo eyakhokelela ekubeni

02:37.517 --> 02:41.700
kubekho inani leengcongconi elomeleleyo
ngakumbi kunangaphambi kokukhululwa kwazo.

02:41.700 --> 02:46.825
Ukongeza, iziphumo zophando zibonise ukuba
iingcongconi zinamathuba alinganayo okuphatha

02:46.825 --> 02:49.950
izifo ezosulelayo phambi nasemva kovavanyo.

02:49.950 --> 02:54.777
Nangona iimvavanyo ezenziweyo ukuza kuthi ga ngoku
zingaphumelelanga kwaphela ekufezekiseni injongo yazo,

02:54.777 --> 02:58.167
imveliso kwiifektri zeengcongconi eBrazil ayikamiswa.

02:58.167 --> 03:05.409
Oku kuvusa umbuzo wokuba zeziphi iimfuno ezifihlakeleyo emva
kweeprojekthi zophando nokuba ngubani ozinika inkxaso-mali.

03:05.409 --> 03:12.086
Ngo-2019, iNkqubo yeHlabathi yokulwa iNtshuna yamemezela
kwiwebhusayithi yayo ukuba iBill & Melinda Gates

03:12.086 --> 03:21.162
Foundation kunye neWellcome Trust zazinikezela ngenkxaso-mali
eyi-$50 yezigidi kuphando olubandakanya ibhaktheriya iWolbachia.

03:21.162 --> 03:27.326
IBill & Melinda Gates Foundation yaxhasa ngemali
uphando lwesitofu sokugonya i-dengue kwasekuqaleni ngo-2003.

03:27.326 --> 03:36.378
Isiqholo senziwa yinkampani yamachiza yaseJapan iTakeda,
nayo efumene amashumi ezigidi zeeponti kwiGates Foundation.

03:36.378 --> 03:41.150
Kodwa ayinguye uBill Gates kuphela; neminye
imibutho nayo iyawuxhasa umsebenzi wophando

03:41.150 --> 03:44.420
obandakanya izinambuzane ezitshintshiweyo elebhu.

03:44.420 --> 03:51.231
Umzekelo, umbutho i-Management Sciences for Health wayesele
usebenza kuphando ngo-2022 ukuze kufunyaniswe ukuba

03:51.231 --> 03:59.737
ngawaphi amazwe kwihlabathi jikelele azimisele ukuhlawula ukuze
asebenzise intsholongwane entsha ebizwa ngokuba yi-Wolbachia.

03:59.737 --> 04:10.115
Ngokweenkcukacha zayo, i-Management Sciences for Health ixhaswa
yimibutho eyahlukeneyo, iiyunivesithi kunye neenkampani zabucala.

04:10.115 --> 04:19.167
Phakathi kwabanye: iBill & Melinda Gates Foundation inkampani
yamachiza ne-biotechnology iPfizer inkampani yamachiza yase-Asiya

04:19.167 --> 04:29.320
iTakeda, evelisa izitofu zokulwa ifiva yedengue iphulo lezempilo
lehlabathi iUnitaid kunye noMbutho wezeMpilo weHlabathi

04:29.320 --> 04:36.422
Ukujonga iziko lezenzululwazi laseBrazil i-Oswaldo Cruz
Foundation (ngamafutshane i-FIOCRUZ), eliqhuba phambili

04:36.422 --> 04:45.183
imveliso yeengcongconi, kukwatyhila uthungelwano olumangalisayo
lobudlelwane neentlobo ngeentlobo zemibutho neeyunivesithi.

04:45.183 --> 04:52.229
Imizekelo ebalulekileyo iquka: iBhanki yeHlabathi iZizwe
eziManyeneyo iNgxowa-mali yeZizwe eziManyeneyo yabaNtwana,

04:52.229 --> 04:57.877
okanye i-UNICEF ngokufutshane i-Oorgansize yezeMpilo yeHlabathi

04:57.877 --> 05:03.917
Njengoko kujongwe eBrazil, iiprojekthi zophando
ezibandakanya iingcongconi ezilungisiweyo elebhu azikayekiswa,

05:03.917 --> 05:07.633
nangona kusaziwa ukuba azikwazi ukufezekisa injongo yazo.

05:07.633 --> 05:14.773
Ngaphandle kokungaphumeleli nokungabikho kokuhla okubonakalayo
kwizifo ezosulelayo, kukhululwa iibhiliyoni

05:14.773 --> 05:23.100
ezingaphezulu zeengcongconi, nto leyo ebangela iindleko
ezinkulu zemali kunye nokwanda kokugula nokusweleka.

05:23.100 --> 05:25.795
Yintoni emva kwale modeli yezoqoqosho?

05:25.795 --> 05:30.891
Ingaba iingcongconi kufuneka zisetyenziswe
njengesixhobo sempi ngokuchasene noluntu kwixesha elizayo?

05:30.891 --> 05:38.531
Kusele nesiphelo esinye: abantu kumazwe apho
iingcongconi zikhutshwayo bayatsala umonakalo omkhulu kakhulu.

05:38.531 --> 05:44.210
NgoJulayi ka-2023, umseki we-Kla.TV u-Ivo Sasek
walumkisa malunga nokukhululwa okwandayo

05:44.210 --> 05:49.092
kwihlabathi jikelele kwezithungu ezilungisiweyo ngokwemfuza.

05:49.092 --> 05:54.965
Ngenxa yeziganeko zangoku eBrazil, i-Kla.TV
iphinda isasaza intetho yakhe yalelo xesha.

05:54.965 --> 05:59.597
Mamela ezi nyaniso zilandelayo ezimangalisayo,
kodwa kwakhona nezisombululo zokuqala ezimangalisayo.
